Լալա Միսկարեան-Մինասեան

Լալա Միսկարեան-Մինասեան

Այսօր վաղ առաւօտեան ահաւոր պայթիւնէ ցնցուելով արթնցանք… Թաղին բնակիչները քնկոտ, պատշգամներ ելած, զիրար կը դիտէին ու լուռ հարցում մը կար` ո՞ւր եղաւ: Մօտակայ տեղ մըն էր, տակաւին պիտի սպասենք լուրը` ի՞նչ շէնք փլեցաւ, քանի՞ մարդ առաւօտուն աչքը չբացաւ: Մինչդեռ հրաշալի կապոյտ երկինքով լուսաբաց մըն է… ու պատշգամս ճերմակ կը ժպտին նոր բացուած յասմիկները…:

* * *

Սօսէին հանդիպեցայ ու այսօր ալ իր մեկնաբանութիւնները լսեցի: Որքան որ ալ մարդիկ յոգներ են այս նիւթերէն, բայց այլեւս «քաղաքականութեամբ չեմ հետաքրքրուիր» ըսելդ ընդամէնը ապսուրդ կ՛ըլլայ, քանի որ մենք քաղաքականութեան կեդրոնն ենք (երանի՜ անոնց, որ դեռ չեն): Սօսէն Քեսապ գացեր ու եկեր էր: Կը համոզէր, որ յաջորդ անգամ հետը երթամ, որ ճամբան հանգիստ է, «հարցնող- կեցնող» չկայ, «քիչ մը կը հանգստանաս»:

Աւելի ուշ բացուեցաւ.

– Երթալէն ալ, գալէն ալ շատ վախցայ, ճամբան քանի մը տեղ կեցուցին.միայն տեսնես Թուրքիոյ սահմանի վրայ այդ կոշտ, հսկայ ու մօրուքաւոր տղաքը: Մարդու գինը քանի՞ է անոնց համար…

Ապա հոն, տեղացիներէն լսածները սկսաւ մեկնել.

– Գիտե՞ս, եթէ մեր կառավարութիւնը իյնայ, ու Սուրիան բաժնեն` Քեսապը թուրքերուն պիտի ըլլայ…

Մինչ ինք անցաւ խոհանոց սուրճ պատրաստելու` ես մտովին տեսայ նման չարիքի պարագային հոն ըլլալիքը…Մեր Կիլիկիոյ մէկ կտորը, «շան բերանէն» փրցուած: Աղօթեցի նաեւ, որ անիշխանական օրերու թոհուբոհ չըլլայ, երբ փողոց կը խուժէ ամբոխը …

Զուգորդութեան թեւով հարիւր տարի թռչելով` Պոլիս յայտնուեցայ ու գիւտ մը ըրի. յանկարծ հասկցայ, թէ ինչո՞ւ մեր մտաւորականներէն շատեր շարունակեցին մնալ Պոլիս, երբ արդէն ստոյգ էր վտանգը, երբ նոյնիսկ տեղեակ էին պետութեան կազմած մահաբեր ցանկերուն մասին… Պարզապէս մարդը լաւին կ՛ուզէ հաւատալ: Ճիշդ է, որ հիմա շատեր կը հեռանան ու չհեռացողները մեծ մասամբ անկարողներն են, բայց կայ նաեւ առօրեայի ընթացքն ու յոյսը: Թէեւ իւրաքանչիւրիս մէջ կայ նաեւ ծածուկ անկիւն մը նստած թուրքին մղձաւանջը… Հալէպը անոր սահմանին շա՜տ մօտ է ու սիրտին ալ շատ մօտ…

Մինչ ես այդ մտածումներուս մէջ էի Սօսէին միտքերը այլ ուղղութեամբ ընթացեր էին ու ան, սուրճը մատուցելով` այլ նիւթ բացաւ.

– Տղադ առեր նստեր ես. քանի՞ ամիս է` անգործ է, ինչո՞ւ Թուրքիա չ՛երթար, ահա մեր Արուշը հոն վաճառականի մը քովը կ՛աշխատի, շատ ալ գոհ է, կ՛ըսէ շատ լաւ մարդ է …

– Ուրեմն մեր ապահովութեան վայրը Թուրքիա՞ն եղաւ: Գիտես, որ Թուրքիոյ մասին խօսիլ չեմ սիրեր, բայց միշտ կը խօսիս:

Ան շարունակեց առանց կարեւորելու ըսածս.

– Ի՞նչ թող ընէր տղաս, հոս պարա՞պ նստէր, ապրուստ պիտի շահի, հոս գործ կա՞յ…:

Ես, որ իրաւ կը զայրանամ ամէն անգամ ինծի Թուրքիոյ նիւթը բանալէն, որոշեցի երկար ատեն չըսածս ըսել.

– Գիտե՞ս, քու տղադ ծնած օրէն թրքական հեռատեսիլի կայան դիտած, անոնց երգերը կաթի հետ ծծած, անոնց ֆիլմերով կրթուած է, ան թուրքին հանդէպ ոչ միայն ոխ չունի, այլեւ չգիտակցուած սէր ունի ու հանգիստ կրնայ յարաբերիլ: Կը ներես, մենք ընտանիքով «հիւանդ» ենք, մենք չենք կրնար թուրքին ներել:

– Ճա՛նըմ, ի՜նչ ներել- մերել, հարիւր տարի առաջ բան մը եղեր է, առնենք նստի՞նք: Ինչու ես ներա՞ծ եմ, պապս եկեղեցւոյ մէջ այրեցին, բայց պիտի ապրինք, չէ՞, դո՛ւն տղադ սխալ դաստիարակեր ես:

– Սխալ- ճիշդ` այդ է: Եթէ քու տղադ իր մեծ հօր այրիլը հոն չի յիշեր, իր գործն է, բայց իմ տղաս կը յիշէ. եթէ որոշէր երթալ, շատ պիտի զարմանայի: Քեզի համար եղածին հարիւր տարի անցած է, ինծի համար հիմա է ու ամէն օր ու դեռ` վաղն ալ…

– Ամա՜ն, դուն ալ ատոր հիւա՛նդն ես. ո՞վ ըսաւ, որ ատիկա Թուրքիա է, ատիկա մե՛ր հողն է, մենք ալ կ՛երթանք. տեսնես` ի՜նչ երկիր է, կարծես Եւրոպա է, շատ ալ լաւ կ՛ընդունին …

– Կը ներե՛ս, մարդիկ տարբեր մօտեցումներ ունին, ես չեմ կրնար հիւր երթալ իմ պապերուս տունը, ուր թուրքը տանտէր է ու զիս սիրո՜վ կ՛ընդունի:

Սօսէն անմիջապէս անցաւ նոր նիւթի, որ գիտէ, թէ ցաւս է.

-Գոնէ հայրենիքէդ լաւ կ՛ընդունին, կրնաս գործ ունենալ, մէկը գալով` ձեռքէդ չի խլեր, քանի՜ հոգի քու այդ հայրենիքդ գացին ու կողոպտուած վերադարձան, մենք հայրենիքին ալ պէտք չենք, պարապ խօսք է…

Երկար վիճեցանք, տաքցանք, իրարմէ նեղուած բաժնուեցանք:

Հայերս մեր այս կակղամորթութիւնը «հացի ճամբայ» կը կոչենք…

Հայրենիքը մեզ «տուն կը կանչէ», սակայն տունիններուն տէր չի կրնար ըլլալ…

Վերադարձի ճանապարհին Սօսէի խօսքերուն արձագանգները կը լսէի, կը ճիւղաւորուէին ու ցանց մը կը շինէին ուղեղիս մէջ: Առաջ ատելութեան մասին էր խօսքը, հիմա արդէն թուրքը չսիրելդ արդարացնելու պէտք ունիս… Ինչպէ՜ս օգտագործեց իմ հեգնանքով ըսածս `«Դուն ալ ատոր հիւանդն ես»… Իրաւ, յաճախ զարմանքով կամ թաքցուած խղճահարութեամբ, ինչպէս հիւանդի մը կը նային, երբ կը յիշես թափուած արիւնը` «հարիւր տարի եղաւ»… Շա՜տ արագ «կը քաղաքակրթուինք»:

Թուրքը իր ուզածին պէս կրթեց մեզ:

Երբ թրքական հեռատեսիլը գրաւեց Հալէպը, հայութիւնը, անշո՛ւշտ, առաջին գիրկ բացողը եղաւ ու քունի մէջ` տրուեցաւ թուրք պոռնիկներու ու «մուղամ»-ներու հմայքին: Դահիճին հանդէպ զոհին այս նսեմ սէրը ծածկելու կարգախօս մըն ալ մէջտեղ նետեցին` «Թշնամիիդ լեզուն պէ՛տք է գիտնաս»: Մինչ` չկայ թշնամութեան զգացում (թող չըլլա՛յ թշնամանք, գէթ ըլլայ արժանապատուութի՜ւն), մինչ` անոր լեզուն սորվիլը մայրենիի՜ն հաշուոյն կ՛ըլլայ… Իսկ թշնամանքը մենք մեր եղբօր դէմ միայն կը գործածենք, ու ինչպիսի՜ կիրքով:

Հոգեբանական ի՜նչ վէրքերու հետեւանքներ կան, որ այսօր ալ, գիտակից մօտեցումով անկարող ենք վերացնել, քանի ունինք հետեւողական ոչինչ` ո՛չ ազգային գաղափարախօսութիւն, ո՛չ դաստիարակութեան ծրագրուած համակարգ, ո՛չ ազգային հպարտութիւն առթող այլ երեւոյթներու ծրագրուած քարոզչութիւն: Ամէն ինչ` հատուածական, պատահական, թերուսներու խիղճին ձգուած: Ու ստամոքսը իշխեր է մեր հոգիներուն վրայ…:

Հիմա, անղեկ մնացած երիտասարդութեան կարեւոր մէկ հատուածին մէջ նոր «զարթօնք» կայ` վերադարձ հին սիրոյն (արիւնը կը քաշէ, ոչինչ կրնաս ընել)` թրքերէն երգերու, թուրքերու հետ նամակագրութեան, անշուշտ` թրքերէնով, լաւագոյն պարագային` անգլերէնով: Այս մէկը արգիլուածին հմայքն է ու ինքզինք ազատամիտ զգալու խաբկանքը: Երանի՜ ըմբռնէին ազատութեան ու ազատամտութեան խորքը… Չոր տերեւի պէս` հովերէ կը քշուին: Անոնց մէկ մասը «առողջ» կը դատէ` մարդկայի՜ն գետնի վրայ կ՛առնէ հարցերը: Դժուար է հակառակը համոզելը, շատ ջուրեր հոսեր են անոր «դաստիարակութեան» հունէն ու դիւրին չէ այլեւս ազգային հարցերէ խօսիլ: «Թուրքը կը մնայ թուրք»-ը ան չ՛ըմբռներ: Ազատագրուա՞ծ է, թէ՞ անողնայար: Նոյնիսկ այսօր ալ` Սուրիայէն մինչեւ Արցախ թուրքին գայլային ախորժակը չ՛արթնցներ հայը: Ըմբռնելու համար պայմա՞ն է կրկին ու կրկին գլխուդ եաթաղանը ճօճեն…:

***

Կ՛ըսուի, թէ զինեալները իրենց հովանաւորներէն «աւելի կատարեալ» զէնքեր պահանջած են` բանակի դէմ կռուելու համար: «Կատարեալ զէնք»- մարդու ունայնամտութիւնը. ողորմելի ենք: Այսչափ գեղեցիկ երկրագունդի զաւակ` մենք ինչպէ՞ս այսչափ տգեղ ենք: Որո՞նք են այդ կուշտերը, որ պիտի հակառակը պնդեն: Եւ ահա խաղաղութեան մրցանակ ստացած «տէրը աշխարհի»` դրամական օգնութիւն կը յատկացնէ «ազատութեան մարտիկներուն», որ աւելի լաւ մորթոտեն ու կործանեն:

Ո՜վ մարդկային արդարութիւն, թող ես թքնեմ քու ճակատիդ…

***

Աշխարհը կը ցնծայ. անբան արարածներ ենք. հոս հողը կը վառի ու մարդկային մարմիններու ճենճերահոտը կը բռնէ մթնոլորտը, անդին մարզական խաղերու տօնահանդէս է: Ամբոխը կը հրճուի ու կը վայելէ իր «հացն ու կրկէսը», տէրերը կը սոնքան:

Որեւէ պաստառ, ցոյց կամ բողոքի այլ ձեւ մը, որ Սուրիոյ ժողովուրդին զօրակցութիւն պիտի յայտնէր` եղա՞ւ: Տեղեակ չեմ. ի՜նչ կորսնցուցեր ես: Իսկ մենք ակամայ կը սկսինք քամահրել անտարբեր ու անհոգ զուարճացող այդ անծանօթ մարդիկը:Մարդու բնական պէտքը` երջանկութիւնը մեղք կը նկատենք:

Ո՞ւր է յառաջադէմ մարդկութեան ձայնը, ամէնքն ալ ապատեղեկատուութեան ցանցին մէջ երջանիկ քնացա՞ծ են, թէ՞ «ինծի ինչ»-ի քաղաքականութիւնն է, մանաւանդ որ խաչակրաց այս արշաւանքը նոր եկամուտի ու բարեկեցութեան յոյսեր կու տայ: Ուրեմն` «առէք, կերէ՛ք» յափրացէ՛ք մանուկներու մարմիններով ու ձեր վայելքի՛ն նայեցէք:

***

Հանրային պարտէզը լեցուած է կրակի տակ եղող թաղերէն փախստական ընտանիքներով: Նստարաններուն, խոտերու վրայ` անծածկ: Շրջապատի բնակիչները կը վախնան, որ անոնք կրնան յարմար առիթով զաւթել իրենց տուները կամ` գիշերային արշաւանքներ փորձել: Յետո՞յ, ո՞վ պիտի փոխհատուցէ անոնց փլատակ դարձած տուներուն համար:

Արդէն տունէն ելլել չեմ ուզեր, իսկ պարտէզ երթալ` առաւել եւս. մեղաւոր կը զգամ. նաեւ` վախ, վախ, անորոշ ու գարշելի վախ: Տունը բանտարկուած կը սպասենք երկինքի խաղաղիլը, որ կախուած է բորենիներէ…

Աստուա՛ծ իմ, պապերուս պէս` զիս ալ կրկնակի գաղթական մի ըներ:

* * *

Հայոց երազա՜ծ անկախ պետութիւնը «կը սատարէ» եղեր սուրիահայութեան` յաւելեալ օդանաւեր տրամադրելով: Նոյնիսկ յայտարարեցին, թէ պետութիւնը պիտի վճարէ «գաղթողներուն» փոխարէն: Հաւատացի՞նք: Շա՜տ ուզեցինք հաւատալ, բայց տոմսին գինը նոյնն է, քանի մը ամիս առաջուան կրկնակին է. չէ՞ որ քարիւղը սղեր է…. Հայրենի պետութիւնը «կը սատարէ» … Ընկերութեան տէր «հայորդիին» համար ալ առիթ է ուռճանալու, իսկ գործարար մարդիկ առիթներ չեն փախցներ: Տակաւին կայ «տուրքը» տեղական ներկայացուցիչին, որ ինք ալ իր կարգին կը կթէ փախստական մարդիկը: Ահա թէ ինչու հայերը ձեռներէց ժողովուրդ են, քանի նոյնիսկ պետութիւն ունեցած ատեն անտէր են….եղունգ ունիս` գլուխդ քերէ:

Ու կը քերեն. կը լսենք, որ Երեւան տուներու վարձքը կրկնակի ու բազմակի սղեր է` ժողովուրդն ալ իր կարգին «կը սատարէ» սուրիահայութեան… Կը բաղդատուի՜նք յաճախ ազգի մը հետ. ան ուրիշներու մայրը կը լացնէ, մենք` զիրար կը խեղդենք: «Հազարամեակներու մշակոյթ ունինք», «խելացի ազգ ենք», «Մենք քիչ ենք, սակայն….», «Բաբելոնն է եղել մեր ախոյեանը, տե՛ս…» եւ այլն, ու չունինք ազգի զաւակները կապել պահելու այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք ունին անոնք, որոնց հետ կը բաղդատուինք… Լեզու մը ունինք, ան ալ մենք կ՛ոտնակոխենք` օտար հովերէ ու գոյներէ քշուած, ունայնամտութեամբ: Ան որ կոչուած է պաշտպանելու, դաւադրաբար հարուածողն է…

Ու ազգը մեր աչքերուն առջեւ փոշի կը դառնայ: Մինչ պատասխանատու տիկին մը, ամբոխավարական խանդավառութեամբ` զիս ցնցող, սահմռկեցնող յայտարարութիւն մը կ՛ընէ. «Ահա թէ ինչո՛ւ մենք մեր ժողովուրդը կը ցրենք աշխարհով մէկ, որ օտարները տեսնեն թէ ինչպիսի՜ փայլուն տաղանդներ ունինք….»: Օտարնե՛ր, ապշեցէ՛ք, միայն չյուսահատիք, հաւանաբար դուք ալ ունիք տաղանդներ, թէեւ, անկասկած, ո՜չ մեզի հասնող… ուստի ձեզի կը նուիրենք մեր հազարամեայ սակաւ արիւնը…. Իսկ քեզ, հա՛յ ժողովուրդ, Աստուած օգնէ:

***

Վերջապէս բանակը լայնածաւալ գործի անցաւ: Բոլոր կողմերէն հրացանաձգութեան ձայներ են, ուղղաթիռներն ու օդանաւերը երկինքէն կրակ կը թափեն: Մարմնիս մէջ կայ դող մը, որ կը փորձեմ աշխատելով մոռնալ: Մօտ, շատ մօտ են կրակոցներն ու ինկող հրթիռները: Իսկ «պատահական» փամփուշտներ ու նաեւ հրթիռներ մեր թաղերն ալ կ՛այցելեն:

***

Շաբաթէ մը ի վեր չեմ գրեր: Ամբողջ քաղաքի ելեկտրական կեդրոնները զարնուած են «ազատարար բանակ»-ի բարբարոսներուն կողմէ, ու 24 ժամուան մէջ միայն երկու-երեք ժամ լոյս ունինք, կարգ մը թաղեր` բնաւ: Քայլ քայլ կը վերադառնանք մեր պապերու կենցաղին: Սառնարանները դարձան պահարաններ, տանտիկիններուն պահուստի համար դրուածները հոտեցան ու թափուեցան, մանաւանդ որ հալէպցիները կը սիրեն սառնարանի մէջ քանի մը քիլօ միս ունենալ, անհրաժեշտ պարագայի արագ գործածելու համար: Բարեբախտաբար մենք քեպապակեր չենք, այսինքն` թերի հայ ենք:

Պաղպաղակ, միս եւ այլ պաղ տեղ ուզող ապրանքներ վաճառողները «թոփ նետեցին». մարդիկ գնումներ ալ քիչ կ՛ընեն, խանութները մեծապէս վնասեցին: Նախապէս տակաւին խանութ բանալ համարձակողներն ալ խաւարին մէջ չեն բանար, եւ կատարեալ ամայութիւն ու մութ կը տիրէ: «Արդիւնաբերական մայրաքաղաքը» սնանկացուցին: Ու կը յիշեմ օսմանեան օրերու ասոյթ մը` «Եթէ Ստամպուլը կործանի` Հալէպը կը վերաշինէ զայն, իսկ եթէ Հալէպը կործանի` Ստամպուլը չի կրնար»: Ճիշդ այդ պատճառով ալ որոշած է հիմնովին կործանել, քանի շինելը իր էութեան հետ կապ չունի:

Ես, որ կը փորձեմ չարիքի մէջ բարիքը փնտռել (առածը կ՛ըսէ, թէ կա՛յ), խաւարէն օգտուելով` երկինքի վրայ փայլող աստղերը կը դիտեմ. մոռցած էինք, որ երկինքը աստղեր կան. այս ալ հոգեկան գոհացում չէ՞…. Մենք բախտաւոր պիտի զգանք, որ գէթ տանիք ունինք մեր գլխուն վրայ: Ու այն պարագային, երբ մօտակայ թաղերուն մէջ օդանաւի ռմբակոծում է, ու տունե՜ր կը փլին, խաւարի մէջ մանուկներ կու լան սարսափահար, ես աստղերով կը հիանամ. այս չէ՞ կեանքը մարդու:

«Ուրիշներու արցունքին գիտե՞ս, թէ որչա՛փ աշխարհս է անտարբեր»:

***

Ընկճուածութիւնը ու գերգրգռուածութիւնը համընդհանուր է, իւրաքանչիւրի քով իւրովի կ՛արտայայտուի: Մակին հեռաձայնի մէջ լալագին ձայնով կ՛ըսէ. «Այս մութէն ես հիւանդ կ՛ըլլամ, իրաւ կ՛ըսեմ, հիւանդ կ՛ըլլամ, պիտի խենթենամ…»: Հելէնը խրոխտ շեշտերով հոգեկանս բարձրացնել կը ջանայ. «Ի՜նչ յուսահատիլ, ո՛չ մէկ վայրկեան տկարացիր, մենք ինչերո՜ւ տոկացեր ենք, աս ալ կ՛անցնի, սաղմոս կարդա՛…»: Իսկ ես չեմ կրնար ուժեղ ըլլալ. այս պահուս. սաղմոս կարդալ ալ չեմ ուզեր, քանի քէ՜ն եմ, անչափելիօրէ՛ն: Եւ ամենաչնչին լուրէ կու լամ:

Կը փորձեմ ինչ, գործեր գտնել ու զբաղիլ ու փնտռտուքիս մէջ` անկարեւոր ու յիմար գործերով կը զբաղիմ: Կարդալու կեդրոնացում չկայ: Սարսափս երբեմն կը սաստկանայ, երբ խօսակցութեան պատառիկներ կը լսեմ, թէ ճար չկայ, «մեծերու» որոշումը անխախտ է` երկիրը պիտի քանդուի:

Հիմա, երբ վտանգի տակ` սկսած եմ սիրել ու գնահատել Սուրիան, ցաւս կառավարութեան փոխուիլը չէ, որուն իբրեւ հետեւանք, նայելով շրջակայ երկիրներու օրինակին` դէպի միջնադար պիտի գլորինք, սարսափս կրկին ու կրկին անկառավարելի օրերու խուժանի յարձակումն է: Կ՛ըսեն, թէ անոնք քրիստոնեաներու դէմ ոխ ունին, քանի որ մեր թաղերը զերծ են ռմբակոծումէ: Իրենք կը կոտորուին ու անտուն կը մնան` մենք «հանգիստ կ՛ապրինք»: Կը հաւատամ կարճամիտ ու տգէտ խուժանի այդ ոխին ալ, անոր հետեւանքներուն ալ…. Թուրքիոյ մէջ կոտորուողն ալ իրենք չէին, սակայն կար նախանձն ու ատելութիւնը. անբանին յաւերժական մախանքը խելօք- ձեռներէցին հանդէպ:

***

Դրացիներս, որոնք ո՛չ գործի կ՛երթան (հիմա քանի՞ հոգի այս քաղաքի մէջ գործի կ՛երթայ…), ոչ այլ զբաղում ունին, օրուան մէջ, երբ ելեկտրականութեան չգոյութենէն ջղային, ինչ ընելնին չեն գիտեր, կը նստոտին աստիճաններու վրայ, սուրճ կը վայլեն ու ժամերով քաղաքական մեկնաբանութիւններ կ՛ընեն: Ամէն պայթիւնէ կը ցնցուին, կիներ կ՛անիծեն քիթերնուն տակ, այրերը կ՛որոշեն` հրթի՞ռ, թէ՞ ռումբ էր, եւ ո՞ւր ինկաւ: Լուրերէն կամ ասդիէն անդիէն թռուցիկ լսած տեղեկութիւններ կը փոխանակեն: Յանկարծ մէկը կը հանէ երգի տողեր, որոնք օդին մէջ կը նօսրանան ու կը լռեն (այո՜, ինք եկեղեցւոյ քորալին մէջ կ՛երգէ՜ր), այր մը յանկարծ կնոջ վրայ կը պոռայ, անդիէն նորածինի անվերջ ճղղոցը կը սղոցէ ջիղեր, շարժակներու աղմուկը առաւել նեղութիւն ու քրտինք կը բերէ…

Արդէն, նոյնիսկ ամենալաւատեսն ու կառավարական ուժերուն հաւատացողը ընկճուած է: Արդէն կը լսուին գանգատներ` «Տէ՛, եթէ իր հեռանալով պիտի վերջանայ, ալ ի՜նչ նստեր է, թող հեռանա՜յ…»: Կուսակցական այս տիկնոջ խօսքը նախագահին է, որուն կ՛օրհնէր ու կը պաշտպանէր նախորդ շաբաթ: Ինք ալ գիտէ, թէ միամիտ մտածում է այն, որ նախագահին հեռանալը քանդումի նոր ու մեծ սկիզբ պիտի ըլլայ, բայց ինկող ռումբերու ու հրանօթներու պայթիւնները, յուսահատութիւնը, տաքը, անյարմարութիւնները ուղեղները ջրիկցուցեր են: Քաղքենին միայն իր ապահով հանգիստին դառնալ կ՛երազէ:

Հակառակորդներն ալ արդէն շատոնց ժողովուրդը այս հոգեվիճակին հասցնելով յաջողիլ կը ծրագրեն:

***

Գաղթը արդէն խուճապային է. օրական տուն մը կը գոցուի թաղին մէջ, մարդիկ կ՛անհետին: Ո՞ւր կ՛երթան: Ով ուր կարելիութիւն ունի: Վա՜յ անկարին: Հայերը` Պէյրութ, Հայաստան, նաեւ` Եւրոպա: Ստիպուած Պէյրութ կամ Հայաստան պիտի անցնին, քանի հոս դեսպանատուներ չկան: Դրացիներս կը պատրաստուին Ֆրանսա երթալու, եղբայրը հրաւէր ղրկած է. մինչ մտահոգ են տունի անտէր մնալով, խանութի հաւանական կողոպուտով… Սակայն կեանքը փրկելը իւրաքանչիւրի մտքին մէջ անդոհանք է:

Հայաստան գացողները օդակայանին մէջ լրագրողներու կողմէ հարցուփորձի կ՛ենթարկուին: «Ազատութիւն» կայանի խօսնակը զայրոյթ կը պատճառէ ինծի, բայց հոսկէ վրան պոռալ չեմ կրնար: Սադրիչ հարցումներով կը փորձէ Սուրիոյ դէմ ըսուած խօսքեր ու գանգատներ խլել թաղեցիներուն բերնէն, «ղազէթաճիութիւն» կ՛ընէ… ու ոչ միայն ինք. որո՞ւ հաշուոյն: Եւ ասոնք ալ հայ են, եւ ասոնք տեղեակ չեն, թէ ինչ է Սուրիան հայերուս համար, թէ մենք հոս գործ, տուն, դպրոց, ակումբ ու կազմակերպուած կեանք ունինք արդէն գրեթէ հարիւր տարի է, թէ, ի վերջոյ, Սուրիոյ մէջ է Տէր Զօրը, հայե՛ր… ու Սուրիան մեզի համար որեւէ երկիր չէ, Լիպիա կամ Աֆղանիստան չէ:

Իսկ հալէպցիներու պատասխաններուն վրայ չես գիտեր լա՞ս, թէ՞ խնդաս. պատահական մարդոց հակասական պատասխաններ: Ոմանք մահէն փրկուածի տագնապով, ուրիշներ` հայրենի պետութեան հասցէին մեղադրանքներով, որ ոչինչով օգնէ, այլոք` յոխորտ, թէ հալէպահայերը զինու՛ած են ու կրնա՛ն ինքնապաշտպանութեան դիմել ի հարկին… Ինչպիսի՜ երեւակայութիւն (…որ մենք հերոս…): Կը խորհիմ` առասպելներն ալ այսպէս կը ստեղծուէին` անկարներու երազանքի որպէս արդիւնք: Ու կու լամ իմ ժողովուրդիս բախտին համար. ահա թէ ինչու հայը գաղթող է: Հաւանաբար ամէնէն հին ու ամէնէն արագ գաղթողը: Արեան մէջ դարերու արհաւիրքներու յիշողութիւնն է, որ կ՛արթննայ, երբ նոր արհաւիրքի ազդանշաններ կ՛երեւին:

Եթէ այսպէս շարունակուի` գաղութը պիտի պարպուի. քանի՞ դպրոց պիտի գոցուի…: Հին ու տոկուն գաղութները ետեւ ետեւի կը քանդուին, անոնք, որոնք արեւմտեան սփիւռքի հայեցիութիւնը (նաեւ` հայրենիքի) թարմացնելու մէջ փոքր դեր չունին:

Դարձեալ չարիքի մէջ բարիք պիտի ըլլար, եթէ Հայաստանը ի վիճակի ըլլար ու փափաքը ունենար այս խուճապահար փախստական ժողովուրդը պատսպարելու իր յարկին տակ: Գէթ արտագաղթողներու փոխարէնը …

Եւ սակայն… կը յիշեմ բարեկամի մը խօսքը, որ օրին զայրացուց զիս ու երկար վիճեցայ հետը: «Մենք երկու տարբեր ազգեր ենք, ամէն ինչով տարբեր», կ՛ըսէր ան: Չեմ կիսեր անոր կարծիքը, բայց նաեւ գիտեմ, թէ արեւմտահայու համար դիւրին չէ Հայաստանի հայուն հոգեբանութեան ու կենցաղին վարժուիլ, բնաւ դիւրին չէ, մանաւանդ`

Սէրն ու սիրտն էլ երբ չկայ`
Կրա՜կ ընկանք, զո՜ւր ընկանք…

Վախս յաղթահարեցի ու հանրային պարտէզ գացի. վա՜խս… այո՛, յատկապէս խուժանէն վախս, զոր, ըսած եմ, արիւնի յիշողութիւն է` կապուած թուրքին:

Գրեցի թուրք բառը, որ վիրաւորանք է մեր լեզուին ու յիշեցի` օրեր առաջ Նուարդը ընտանիքով փախաւ Պոլիս… պատսպարուելու: Ահա հա՛յը, հայու ճակատագիրին հեգնանքը: Դեռ Պոլիս կ՛ըսենք ու հին տաքուկ յուշեր կը կապենք ոճրագործ քաղաքի մը, որ շատո՜նց Իսթամպուլ է, իր հնչողութեան չափ դաւադիր, նենգաւոր ու խենէշ, թէկուզ եւ ըլլար գեղեցկագոյն քաղաքը աշխարհի: Աս ալ իմ ծայրայեղութիւնս` «հիւանդութիւնս»:

«Մէշտէլ», անշուշտ, մինակ չգացի, չէի իշխեր: Նախ` հագուեցայ հնարաւորին չափ աչքի չզարնող լաթեր: Հոն, ուր գեղեցիկ ծաղիկներով ու կանաչ խոտով բացատներ են, շատրուաններու շուրջ, հոն է, որ վրաններ դրեր են արուարձաններէ կամ գիւղերէ փախստականները` թուրքմէններ. միշտ զիս պիտի հալածէ այս ցեղին ներկայութիւնը: Ամէնուր` կանաչ հատուածները եզերող երկաթեայ ձողերուն, ծառերու ցած ճիւղերուն լուացքի լաթեր, փսիաթներ, ասդին անդին ծառերէն կապուած մանկան ճօճեր եւ նախնական մարդիկ, կիներ ու մանուկներ անհամար. տարօրինակօրէն` ծերեր գրեթէ չկան: Կիները, գետինները նստոտած, մանուկներ կը դիեցնեն, աւազանին մէջ կը լուան ինչ որ բան, լամուկներ ճիչ աղաղակով կը լողան աւազանին մէջ, այրեր նստարանները գրաւած` բարձր կը խօսին իրենց լեզուով, որմէ թրքերէնի ծանօթ հնչիւնները կ՛որսամ: Ու` զքեզ պրպտող, զննող խենէշ, յայրատ նայուածքներ` տարբեր մոլորակներու բնակիչներ: Ու աղբ, աղբ, ամէն կողմ կոյտերով աղբ ու գարշահոտ` կարիքի ու աղքատութեան ուղեկիցները:

Սակաւ քրիստոնեաներ, որոնք այլապէս մշտական ներկայութիւն էին հոս` մէկ կողմ քաշուած են, ու հայեացքները երբ կը խաչաձեւուին, լռութեան մէջ կը փոխանցեն իրարու չըսուած ու չըսուելիք անդոհանքներ, զորս այս խուժանը կ՛արթնցնէ:

Վտանգը կը մօտեցնէ զիրար քննադատաբար նայող հայերն ու միւս քրիստոնեաները: Ընդհանուր «մենք»-ը կը գոյանայ, «անոնք»-ին հակադիր: Ահա տեղ մը, ուր Քրիստոս երբեմն ներկայ է:

Պիտի ուզէի, որ այս անօթեւանները զիս չտեսնէին ու մտովին չհակադրէին մեր վիճակները: Բայց խղճահարութեան հետ անբաժան ունիմ նաեւ վանող, մերժող այն զգացումը, զոր կրնաս ունենալ քու գոյութեանդ սպառնացող մէկու մը հանդէպ: Վստահ եմ` Աստուած մի՛ արասցէ, եթէ անիշխանական օրեր գան, ասոնք չեն վարանիր դանակները գօտիներէն հանելու ու մեր տուները խուժելու, ինչքը, նաեւ` կեանքը խլելու: Մեզմէ իւրաքանչիւրը արեան իր յիշողութիւնն ունի. իրենցը` մեր արիւնին հոտը, մերը` սարսափը իրենցմէ: Նողկալի է. աչքերս կը թրջին մարդ արարածին հանդէպ իմ ունեցած այս նսեմ, այս հակասական զգացումներէն:

***

Ահաւոր, մղձաւանջային գիշեր մը անցուցինք` լոյսի սպասումով: Մերձակայ թաղերէն անընդմէջ կրակահերթեր, հրետանիի գնդակոծութիւն, պայթիւններ, որոնցմէ շէնքը կը ցնցուի, ու ակամայ կը ցատկես անկողնիդ մէջ, ապա` կը կծկտիս քրտնած ու բերանդ չորցած:

Քրտինքը անվերջ կը բխէր դէմքէս, ծոծրակէս, սիրտս կը դալկանար ու ամէն մէկ պայթիւնի հետ կը թռչէր տեղէն:

Անսանձ, անոպայ քամի մը յեղակարծօրէն արթնցած` կը զարնուէր տանիքի թիթեղին ու ահարկու ձայներ կը հանէր, քիչ անդին կատարուող եղեռնագործութեան մասին կ՛ոռնար կիսաբաց կրկնափեղկերու շերտերուն մէջ ու կը խուժէր ներս, սրսփացնելու, սահմռկեցնելու դողահար մարմինս: Նոյնիսկ ձեռքս երկարել ու փեղկը գոցել չէի համարձակեր, կարծես գիշերային բոլոր չար ուժերը ոտքի ելած, կը ցնցէին աշխարհը, ու շուրջդ ամէն ինչ կ՛երերար, կը ճարճատէր ու կը կործանէր…

Ու կեանքին անհեթեթութիւնը առաւել շեշտելու համար` բոլոր այդ դժոխային ձայներուն հետ կը ծորար գիշերային աղօթքը, որ, գնդակներէն ծակծկուած ու վիրաւոր, կը փորձէր վեր ելլել, շողոքորթել զԱստուած ու վարը սահմռկած բարեպաշտ հաւատացեալներուն ալ համոզել, թէ քնանալէն լաւ է ելլել ու աղօթելը:

Անոնք, որոնք այդ կրակէն ածխացան ու ննջեցին յաւերժաբար, անոնք պէտք չունին այլեւս աղօթքի, անոնց սէրն ալ, պատերազմն ալ աւարտեցաւ. մինչ միւսները ելլելով աղօթելու կարողութեան մէջ չէին, քանզի քնանալու ալ կարողութիւն չունէին ու, տատիկիս խօսքով` «մկան ծակին տասը թուման» սիրով պիտի վճարէին:

Երբեմն ալ, յաղթահարել ջանալով մարմնիս փլած վիճակը, միտքս կը խօսէր. «Ի վերջոյ ամենաշատը մահը չէ՞. ալ ինչո՞ւ այս նուաստացուցիչ վախի իշխանութեան ենթարկուիլ: Եթէ նախատեսուած գնդակը պիտի մտնէ բաց պատուհանէս ու խոցէ սիրտս, թող գայ մահը (ու կը յիշեմ, Զ. մահացաւ ու ազատեցաւ այս տագնապներէն, բայց միայն թաղում հասցուցինք, այգուցի երթալ ալ չկրցանք), ի վերջոյ ան է խաղաղ յաւերժութեան հանգրուանը:

Եթէ մեռաւ Շուշանեանի պէս կեանքով ու եռանդով լեցուն տաղանդ մը (հիմա զինք կը յիշեմ, քանի իր գիրքը կը կարդամ այս օրերուն), փարիզեան հիւանդանոցի մը անկիւնը, լքուած, մոռցուած, հայոց լեռներու պէս կոշտ մաքրութեամբ ու հպարտ իր հոգին նուաստացնող աղքատութեան մէջ, մօր տաքուկ ափի երազով ու կնոջ մը հայեացքի ջերմութեան կարօտ, ալ դուն ի՜նչ կը դողաս կեանքիդ առջեւ:

Իմ ալ միտքս, իրեն պէս, մանկութենէս ի վեր պատկերներ կը յօրինէ` իբրեւ փախուստ գորշ ու չար իրականութենէն: Հիմա կը փորձեմ տրուիլ այդ հաճոյքին: Բայց խաղաղ օրերու, սիրելի յիշատակներու վայրերուն վերադարձը անկարելի կը դառնայ: Մղձաւանջային այդ գիշերուան բոլոր պատկերներս այլանդակ կերպեր կը զգենուն, կիսամրափի մէջ` կ՛անցնիմ արիւնոտ ու տիղմոտ, փոշոտ ու փլատակ տեղերէ, որոնք երբեմնի գեղեցիկ երազներուս յաճախանքի վայրերն են…

Ի վերջոյ, վախով աչքերը բացող արշալոյսը զմեզ մէկ մղձաւանջէն միւսին բերաւ, իմացանք, թէ գիշերուան մարտերուն հետեւանքով մօտ հինգ հարիւր ընդդիմադիր զինեալ սպաննուած էր… անհոգի ոճրագործներ, վարձու մանկասպաններ, իրենց հայրենիքներէն հեռու, ընտանիքներէն հեռու, օտար հողի վրայ` շինծու, խարդախ ու դաւադիր գաղափարի փարած զոհեր: Ահա թէ Արեւմուտքը ի՜նչ երազներ կու տայ Արեւելքին: Ահա թէ ինչպէս ոմանք մատներու վրայ կը խաղցնեն երկրագունդը…

Ու ապա իմացանք, թէ թուրք բանակի սպաներ վրդովմունք յայտնած են հոս ղրկուած իրենց հայրենակից վարձու ոճրագործներու բարբարոս արարքներէն, զորս յարիր չե՜ն գտած թուրք էութեան հետ… ահա՛ պոռնիկ աշխարհին գարշ դիմակներէն եւս մէկը:

Իսկ մանուկ արեւը կապոյտին վրայ իր հերթական շրջանը ընելու ելած էր….

Տակաւին կարող չեն այդ կապոյտն ու արեւը խլել մեզմէ. տակաւին…

***

Խաւարի օրերուն, երբ այլ գործով զբաղիլ չէի կրնար, պատշգամը, Աստուծոյ պարգեւած լոյսին կը կարդայի` աչքերս ջրոտելու աստիճան: Կը փորձէի չլսել հրաձգութիւնը, կործանիչ օդանաւերու խոյացումներն ու յաջորդող պայթիւններուն դղրդիւնները: Ու կրկին հաստատեցի, որ մարդը կը վարժուի ամենավատին: Երբ գիտես, թէ քանի մը հարիւր մեթր անդին երիտասարդ մարդիկ կը զոհուին անհեթեթ այս մոլեգնութեան մէջ, թէ մանուկներ կ՛ահաբեկուին, կ՛արիւնին ու սարսափին հետ անոնց մաքուր էութիւնները կը պղծուին վայրագութեան այլեւս անջնջելի հետքերով, զորս կեանքը առաւել պիտի հաստատէ ու խորացնէ, երբ գիտես, թէ իւրաքանչիւր հզօր պայթիւնով անտունիներ կը շատնան` դուն քու ապահով անկիւնը նստած, կրնաս ընթերցել ու դեռ քիմքիդ ալ հաճոյքը չզլանալ…:

Երբ մենք, կրակի տակ` այսպէս կ՛առնենք, ուրեմն ծովերէն ու ովկիանոսներէն անդին, այս մոլեգնութիւնը յղացողները որքա՜ն աւելի հանգիստ են, երբ իրենց առջեւ ընդամէնը քարտէս մըն է ու վերացական տարածք, իր վերացական քաղաքներով ու վերացական մարդոցմով: Ու առաւել վերացական են «կատարեալ զէնքերը», զորս իրենք կ՛առաքեն հոս:

Ու կ՛որոշեմ, եթէ, ըստ հնդիկներու` յաջորդ անգամ աշխարհ գալու դժբախտութիւնը պիտի տրուի ինծի, պիտի աղաչեմ, որ գէթ մարդու կերպարանքով չգամ:

***

Այսօր աստիճաններէն իջած պահուս երկու դրացուհիներուս խօսակցութիւնը լսեցի.

– Արփիենք արդէն հասած կ՛ըլլան, խոստացաւ թելեֆոն ընել:

– Ո՞ր քաղաքը պիտի երթային:

– Պոսթըն եղբայր ունի, քովը պիտի իջնեն, վերջը` ուր գործ գտնեն:

– Եղբայրս ալ ընտանիքով Հայաստան փոխադրուեցաւ:

– Է՛, հոն գործ պիտի գտնե՞ն… կ՛ըսեն շատ սղութիւն է, աղջիկիս դրացիները ետ պիտի գան…

– Հոն տուն գնած են, խանութ ունին…

– Ձեռքը բռնողը կ՛երթայ, մենք հոս ի՞նչ պիտի ըլլանք. Աստուած եարտըմ ընէ…

– Քոյրս, մի՛ վախնար, Աստուածածինը իր թիկնոցը փռեր է Հալէպի վրայ, կը պաշտպանէ…

Սպասեցի մինչեւ ներս մտնեն, որպէսզի լսած պատկերիս մասին խորհիմ: Գեղեցիկ ըսուած է. փրկութեան ի՜նչ հրաշալի յոյս. Աստուածածնայ կապո՜յտ թիկնոցը` օրհնուած քաղաք Հալէպին երկինքը շղարշող… ու ռումբերէն չի ծակծկիր:

Սուրբ Գէորգն ալ Անդրանիկը անխոցելի դարձուցած էր ու անոր գնդակ չէր դպչեր…

Բայց թերեւս ալ այդպէ՞ս է, ու ես եմ թերահաւատը: Իսկ այլ փրկութիւն կա՞յ…

– Աստուածամա՜յր, թիկնոցդ լայն բաց ու անոր քղանցքին տակ առ նաեւ իմ հայրենիքս… նաեւ…

Հալէպ, 24 Օգոստոս 2012

ԼԱԼԱ ՄԻՍԿԱՐԵԱՆ-ՄԻՆԱՍԵԱՆ
«ԱԶԴԱԿ», 27-28 Օգոստոս 2012