ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ

Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի հարիւր անդամներ Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց եւ պաշտպանութեան նախարարներուն իրենց ուղղած նամակին մէջ ամերիկեան վարչակազմին կոչ ուղղեցին` վերստին մասնակցելու Արցախի ինքորոշման իրաւունքի վրայ հիմնուած, Արցախի անվտանգութիւնը պաշտպանող եւ մէկ այլ պատերազմի չծագիլը երաշխաւորող շրջանային կայուն լուծման որոնումներուն, ճանչնալու Արցախի ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքը եւ այդ ժողովուրդին դերը` իբրեւ այդ հակամարտութեան լուծման օրինական բանակցային կողմ, ինչպէս նաեւ` առանցքային դեր ունենալու հայ գերիներու անյապաղ ազատ արձակումը ապահովելու գործին մէջ:

Քոնկրեսականներուն նամակը վերյիշեցում մըն էր 19 յունուարին ծերակոյտին մէջ Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարի պաշտօնին իր հաստատման լսումի նիստէն ետք Էնթընի Պլինքընի` ծերակուտական Էտ Մարէյի հարցումին իր գրաւոր պատասխանին մէջ տուած խոստումին եւ ատոր անմիջապէս կատարելու կոչ մը:

Պլինքըն իր պատասխանին մէջ նշած էր. «Պաշտօնին վրայ հաստատուելու պարագային ես պիտի խթանեմ Միացեալ Նահանգներու ներգրաւուածութիւնը` գտնելու Լեռնային Ղարաբաղի տագնապի մնայուն լուծումը, որ պիտի ապահովէ Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգութիւնը եւ պիտի օգնէ կանխարգիլելու նոր պատերազմի բռնկումը», աւելցնելով, որ ասիկա կ՛ենթադրէ Միացեալ Նահանգներու Մինսքի խմբակի ձեւաչափով ներգրաւուածութեան աշխուժացում եւ լրացուցիչ դիւանագիտական աշխատանք` երրորդ կողմերու` իմա Թուրքիոյ եւ Իրանի, հետագայ միջամտութիւնը կանխարգիլելու համար:

Ռուսիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպան Ճոն Սալիվըն 29 յունուարին իր կարգին յստակ դարձուցած էր, որ իր երկրին նպատակը ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի ձեւաչափի լիարժէք վերականգնումն է: «Միացեալ Նահանգները կը համագործակցին Ռուսիոյ կառավարութեան եւ այս պարագային նաեւ Ֆրանսայի կառավարութեան հետ` իբրեւ Մինսքի խմբակի համանախագահ, եւ մենք կ՛ուզենք շարունակել այս հարցերու շուրջ մեր համագործակցութիւնը», ըսած էր ան:

Ռուսիոյ հետ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի եռակողմ համանախագահութեան անդամ եղող Միացեալ Նահանգներն ու Ֆրանսան 9 նոյեմբերին դուրս մնացին ղարաբաղեան հիմնահարցին առնչուած, ռուսական ինքնագլուխ միջնորդութեամբ ձեռք բերուած յայտարարութեան մը շուրջ համաձայնութենէն: Մոսկուան բաւարարուեցաւ Մինսքի խմբակի եռանախագահութեան իր գործընկերները կատարուած իրողութենէն տեղեակ պահելով. իրողութիւն մը, որ բնականաբար դժգոհ կը ձգէ իրենց արտաքին քաղաքականութեան առաջնահերթ խնդիրներէն եղող Ռուսիոյ հարցով սերտ գործակցութեան շուրջ համաձայնութիւն գոյացուցած Ուաշինկթընն ու Փարիզը եւ զանոնք պիտի մղէ «սրբագրելու» ստեղծուած «անախորժ կացութիւնը»: Այս իմաստով դիպուկ էր Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարար Սերկէյ Լաւրովի 20 փետրուարին կատարած «Փութինի` Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ միջնորդութեան յաջող առաքելութենէն ետք Արեւմուտքը յանկարծ տագնապեցաւ, թէ ատիկա ինչպէ՛ս կարելի էր առանց իրենց» յայտարարութիւնը:

Միացեալ Նահանգներ Արցախի կարգավիճակի լուծումը պիտի ուզեն, որպէսզի ռուսական բանակը դուրս գայ շրջանէն, այդ պատճառով ալ քոնկրեսականներուն նամակը միայն ամերիկեան դիւանագիտութեան պետին չէր յղուած, այլ նաեւ` Փենթակոնի ղեկավարին:

Միւս կողմէ` Ռուսիան ճիշդ հակառակ պատճառով` իր ուժերը այդտեղ պահելու համար պիտի ուզէ այդ հարցի լուծումի որոնման աշխատանքի երկարաձգումը: Այս իմաստով նշանակալից էր Ռուսիոյ արտաքին գործոց փոխնախարար Անտրէյ Ռուտենքոյի 10 փետրուարի յայտարարութիւնը.«Առաջուան պէս պահանջուած կը մնայ համապարփակ քաղաքական լուծման հասնելու խնդիրը, որ ԵԱՀԿ-ի Պուտափեշտի վեհաժողովին (1994 թուական) որոշումներով դրուած է Մինսքի խմբակի համանախագահութեան վրայ: Եռեակը միջազգային ուժեղ աջակցութիւն ունի եւ կրնայ օգտակար ըլլալ հետագայ քայլերու, ներառեալ` կարգավիճակի վերաբերեալ հարցերու փոխադարձաբար ընդունելի մօտեցումներու մշակումը: Սակայն զգուշաւոր, առանց շտապելու, երբ ժամանակը գայ»:

Ռուսիոյ նախընտրածը բնականաբար 9 նոյեմբերի եռակողմ յայտարարութեան ձեւաչափն է, ուր ան մենակատար է, սակայն դժկամաբար կը հանդուրժէ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի ձեւաչափը` նկատի ունենալով վերջինիս «միջազգային ուժեղ աջակցութեան» տէր ըլլալու հանգամանքը:

Ինչ կը վերաբերի Ազրպէյճանին, ապա անոր նախագահը 12 դեկտեմբերին Պաքու այցելող ԵԱՀԿ¬ի Մինսքի խմբակի համանախագահութեան նկատմամբ ամօթալի վերաբերմունք ունենալով` ըսաւ. «Այստեղ գալը ձեր գաղափարը եղած է: Կրնամ անգամ մը եւս ըսել ատիկա տեսախցիկին առջեւ: Ես Մինսքի խմբակը չեմ հրաւիրած, սակայն երբ ինծի տեղեկացուցին, որ Մինսքի խմբակը կ՛ուզէ գալ, ըսի` թող գան, ես դէմ չեմ: Թերեւս ինծի ըսելու բան ունին»: «Ներկայ պահուն ամբողջովին նոր իրավիճակ ստեղծուած է», նշեց Իլհամ Ալիեւ` առաւել եւս շեշտելով, որ այդ խմբակը այլեւս ընելիք գործ չունի եւ համաձայնելով Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի 13 նոյեմբերի «Յոյսով եմ, որ այլեւս չենք օգտագործեր «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւն» բառակապակցութիւն» խօսքին` իմա Լեռնային Ղարաբաղի տագնապը արդէն պատմութեան գիրկը անցած ըլլալուն գնահատականին հետ:

Ազրպէյճան հարցը արդէն լուծուած կը նկատէ եւ կը մերժէ այդպիսի հարցի մը գոյութիւնը` այդպիսով դառնալով Արցախի կարգավիճակի ճշդման խնդիրին երկարատեւ ձգձգումը ուզող Ռուսիոյ բնական դաշնակիցն ու յենարանը:

ԵԱՀԿ¬ի Մինսքի խմբակի ձեւաչափի վերականգնումը բացարձակ բարիք մը չէ. անիկա դրական ու ժխտական կողմեր ունեցող մետալ մըն է: Ձեւաչափի վերականգնումը համազօր է Արցախի հարցին շուրջ հաւասարակշռութեան վերականգնման, սակայն` մասամբ միայն, որովհետեւ Ռուսիան միշտ ալ եղած է եւ այսօր ռուսական ուժերու Արցախի մէջ ներկայութեամբ առաւել քան երբեք պիտի մնայ իրարու հաւասար եղող եռանախագահներուն մէջ «ամէնէն հաւասարը»: Բայցեւայնպէս, ռուսական կողմին հզօր հակակշիռի մը գոյութիւնը կը զսպէ անոր ինքնագլուխ գործուէութիւնը եւ ատոր ժխտական ազդեցութեան կարելիութենէն փրկուելու ազդակ կը ստեղծէ:

Միւս կողմէ` Մինսքի խմբակը 30 տարի գործնականին մէջ արցախեան Ա. պատերազմի աւարտէն ետք ստեղծուած սթաթիւս քոյի պահպանման մեքանիզմն էր, իսկ այսօր անոր աշխատանքի վերականգնման պարագային պիտի դառնայ Արցախի Բ. պատերազմէն ետք ստեղծուած, անորոշ տեւողութեամբ սթաթիւս քոյի պահպանման մեքանիզմը:

Նախկին սթաթիւս քոն մեզի նպաստաւոր էր, որովհետեւ կ՛ամրագրէր մեր արցախեան պետութեան անկախ ըլլալու իրողութիւնը, իսկ նորը պիտի ամրագրէ Արցախի Հանրապետութեան տարածքներուն բռնագրաւման իրողութիւնը: Ներկայ կացութենէն դուրս գալու միակ միջոցը Ազրպէյճանին օրինակով սեղանը շրջելն է: Այդ մէկը կատարելու համար կարիքը ունինք պատրաստուելու, ուստի եւ` ժամանակի:

ԵԱՀԿ¬ի Մինսքի խմբակի աշխատանքի` արցախեան խնդիրի վերջնական լուծուման ձգձգումը կրնայ նաեւ մեզի համար նպաստաւոր ըլլալ, սակայն միայն եթէ ներկայ աղէտալի կացութիւնը շրջելու կամքը ունինք: Այդ պարագային կ՛ունենանք մեզի համար նպաստաւոր երկու ազդակներ. առաջինը` ամերիկեան ջանքերով ԵԱՀԿ¬ի Մինսքի խմբակի ձեւաչափի վերականգնումով ռուս¬ամերիկեան հաւասարակշռութեան վերահաստատումը, իսկ երկրորդը` մեզի ոչ նպաստաւոր ներկայ «սեղան»¬ը շրջելու նախապատրաստուելու համար ռուսական ջանքերով վերջնական լուծումի ձգձգումը: