«Ժողովրդային ղեկավար ու առաջնորդ լինելն էր Քաջազնունու առաջին բնութագիրը: Մարդ, որ իր ամբողջ կյանքը ապրեց ազգային, հեղափոխական, այնուհետև նաև պետական գործունեություն իրականացնելով»,- նշեց ՀՅԴ անդամ, հրապարակախոս, Արտաշես Շահբազյանը:

«Քաջազնունին ոչ միայն հայրենասեր ու նվիրյալ էր, այլև ազգային ու պետական շահը անձնականից վեր դասող գործչի վառ օրինակ: Բավական է նշել մեկ փաստ. նրա երեք որդիները՝ Աշոտը, Արամը, Ռուբենը մարտնչել են թուրքերի դեմ և զոհվել Առաջին հանրապետության շրջանում, այսինքն՝ այն շրջանում, երբ հայրը՝ Հովհաննես Քաջազնունին, երկրի ղեկավար էր կամ ազդեցիկ դեմքերից մեկը», – ասաց ՀՅԴ Հայաստանի Գերագույն մարմնի ներկայացուցիչ Իշխան Սաղաթելյանը:

Ջավախքի Գանձա գյուղում 1868 թ. ծնված Իգիթխանյան-Քաջազնունին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության ակտիվ անդամ էր: Պապը՝ Տեր-Հովհաննեսը, եղել է Գանձա գյուղի քահանան:

Ա. Շահբազյանը ներկայացրեց Քաջազնունու կարճառոտ կենսագրականը. 1914 թ. աշխատել է Ազգային բյուրոյում, 1918թ. եղել Անդրկովկասի սեյմի անդամ: Քաջազնունին մասնակցել է Թուրքիայի հետ Տրապիզոնի և Բաթումի բանակցություններին, Անդրկովկասյան Սեյմում՝ Գեգեչկորիի և Չխենկելիի կառավարությունների կազմում հանդիսացել նախարար: Հայաստանում սկիզբ առած սովի դեմն առնելու նպատակով վարչապետ Քաջազնունին դիմեց դաշնակիցների օգնությանը՝ ուղևորվելով Եվրոպա և ԱՄՆ: Երկրի վարչապետն իր անձնական մասնակցությամբ կարողացավ լուծել Հայաստանի պարենավորման հարցը՝ ԱՄՆ-ից մեկ միլիոն 300 հազար փութ ալյուր, մեծ քանակությամբ հացահատիկ և պահածո բերելով:

Քաջազնունու համառ ու վճռական քայլերի ու տևական բանակցություների արդյունքում Հայաստանում կանխվեց ոչ միայն սովը, այլև՝ համաճարակը:

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, 1921 թվականից Քաջազնունին գտնվել է վտարանդիության մեջ, ապաստանել Թեհրանում, Բոմբեյում, Կահիրեում, Կոստանդնուպոլիսում, Բուխարեստում: 1924թ. դիմել է Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը` հայրենիք վերադառնալու խնդրանքով:

«Քաջազնունուն կարելի է «մեղադրել» դյուրահավատության մեջ: Նա ասում էր՝ բոլշևիկներն էլ մարդ են, հայ են ի վերջո: Այսօր մենք հակադրություն մեջ ենք, վաղն իրենք կփոխվեն և կդառնան իսկական ազգային իշխանություն, և վերադառնալով Հայաստան՝ ակտիվորեն լծվեց պետականաշինության գործին»,- փաստեց Արտաշես Շահբազյանը:

1937թ. հուլիսի 29-ին Քաջազնունին ձերբակալվեց:

«Տվյալներ կա՝ երկար հարցաքննություն են իրականացրել, շատ բարձր լարման լույսը աչքերի մեջ գցելով, ինչից կուրացել է: Դատավճիռը ևս կայացված էր՝ մահապատիժ»,- նշեց Ա. Շահբազյանը՝ փաստելով, որ խորհրդային իշխանությունները որքան էլ փորձեցին ջնջել Քաջազնունուն և նրա հետքերը, այդուհանդերձ, և՛ մարդկանց հիշողության մեջ, և՛ պատմության պահոցներում, և՛ նյութական հուշարձանների տեսքով ապրեց Քաջազնունին, մինչև որ եկան նրան արդարացնելու, նրա վաստակը գնահատելու և ըստ պատշաճի արժևորելու ժամանակները:

«Փաստենք, որ նա ոչ միայն խոշոր պետական գործիչ էր, այլև հմուտ ճարտարապետ, ում նախագծած շենքերն ու պատմաճարտարապետական հուշարձանները զարդարել են Բաքուն, Ալեքսանդրապոլ-Լենինականը և այլ քաղաքներ», – եզրափակեց իր խոսքը Արտաշես Շահբազյանը:

ՀՀ Շիրակի նախկին մարզպետ, այժմ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագույն մարմնի անդամ Արթուր Խաչատրյանը, ով ևս ներկա էր Երևանի Կենտրոնական գերեզմանատանը տեղի ունեցած հիշատակի արարողությանը, փաստեց. «Քաջազնունու նախագծած հոյակերտ շենքերից մեկն այսօր Գյումրու կենտրոնում գտնվող հայտնի «Լոդկա» շենքն է, որն այսօր ներառված է Գյումրու պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում և ծառայում է որպես ՀԱԵ Շիրակի թեմի առաջնորդարան: Իմ պաշտոնավարման շրջանում մենք նախաձեռնեցինք Քաջազնունու անունը մատնանշող հուշատախտակ փակցնել շենքի պատին, և, չնայած փակցնելու պահին ես արդեն հրաժարական էի ներկայացրել, այդուհանդերձ՝ չափազանց ուրախ եմ, որ մեծավաստակ գործչի պատկառելի ավանդը վերստին արժևորվեց նաև Գյումրի քաղաքում»:

Արժևորու՞մ են ներկայիս իշխանությունները անցյալի մեծերին՝ հիշատակի արարողությանը ներկա ԿԳ նախկին փոխնախարար, ՀՅԴ անդամ Բագրատ Եսայանը ցավում է՝ Քաջազնունու կերտած արժեհամակարգի նկատմամբ որևէ վերաբերմունք այսօրվա իշխանություններից չի զգացել: Ըստ նրա՝ այսօրվա իշխանությունը կարծես մերժում է իրենից առաջ եղած ամեն ինչ, մերժում է ազգայինը, պետականը: Մերժում է ոչ միայն Առաջին, այլև նորանկախ հանրապետության բոլոր ձեռքբերումները:

«Ուրանալով այցյալը, ապագա կերտել չես կարող: Մարդկանց թվում է, թե իրենք եկել են հայ ժողովրդի պատմությունը մաքուր թղթից սկսելու համար և իրենք են առաջինները: Սա իհարկե շատ ցավալի երևույթ է, որովհետ եթե դու անցյալդ չես ճանաչում, չես կարող նաև ապագա ունենալ: Դրա համար մենք այս վայրիվերումների մեջ ենք, այս րոպեի մեր շահը, մեր իշխանության, մեր խմբակցության կամ կուսակցության շահը սա է պահանջում. մենք սա կասենք, վաղը դրա հակառակը կասենք: Սա ընդհանրապես ավելի խորը հարց է, ոչ թե Քաջազնունուն և նրա արժեհամակարգը չգնահատելու, այլ իրենց արժեհամակարգի բացակայության խնդիր ունենք մենք»,- նշեց Բ. Եսայանը:

Թե ինչ արժեհամակարգով է առաջնորդվում այսօրվա իշխանությունը՝ Բագրատ Եսայանի համար տեսանելի չէ: Նա համոզված է՝ միայն նախորդ իշխանությանը մերժելով՝ դու արժեհամակարգ չես ստեղծում:

«Ավելին, մարդիկ ասում են՝ մեր ուժը մեր իզմերի բացակայության մեջ է, մենք արդեն 3-րդ հազարամյակում ենք՝ 21-րդ դարում, մենք մերժում ենք որևէ իզմ, չկա իզմ: Սա մեկ բան է ասում՝ նրանք չունեն գաղափարախոսություն, որովհետև գաղափարախոսություն ունենալն է արժեհամակարգ ենթադրում: Նրանք չունեն արժեհամակագ, սա իսկապես ցավալի է և, կարծում եմ, որ լավ տեղ չի հասցնի», – մանրամասնեց նա:

Օրվա խորհրդի համատեքստում Բ. Եսայանը ներկայացրեց, թե ինչ ասել է արժեհամակարգ. «Ես, օրինակ, արժեհամակարգ ասելով հասկանում եմ, թե ինչպես է ապրել Քաջազնունին՝ լինելով երկրի առաջին վարչապետը. տղաները զոհվել են հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ, ինքը հնամաշ վերարկուով փողոցներում ման էր գալիս և որևէ անձնական առավելության, շքեղության չէր ձգտում: Այսօրվա իշխանության ներկայացուցիչները, իշխանության գալու առաջին տարում հանդես գալով բարձարագոչ հայտարարություններով՝ թաքուն բարձրացնում են առաջինը իրենց աշխատավարձը և բարձրացնում են 2.5-3 անգամ, իջեցնում են իրենց վճարելիք հարկերը: Երբ որ խոսում են նրանք՝ մի բացատրություն ունեն՝ պետական պաշտոնյան պետք է բարձր աշխատավարձ ստանա, պետք է արժանապատիվ ապրի: Իսկ ահա Քաջազնունու ժամանակակիցները մտածում էին ոչ թե պետական պաշտոնյայի լավ ապրելու մասին, այլև հայ ժողովուրդի առհասարակ ապրելու մասին»:

«Այս անձնազոհության գիտակցումը չկա, այս արժեհամակարգը չկա, այս ողնաշարը չկա այսօրվա իշխանության մեջ, դրա համար մենք ունենք այսօր խարխափող, դեգերող, չգիտենք որ ուղղությամբ շարժվող մի իշխանություն»,- եզրափակեց Բագրատ Եսայանը:

yerkir.am