Այսքանը բաւարար տեղեկութիւն է, որոշ գաղափար մը կազմելու անոր վաստակին մասին, տեսնելու՝ որ ան նորելուկ դիւանագէտ մը չէ: Սա նաեւ ինքնաբերաբար կ’ենթադրէ, որ Խոխար պէտք է բաւական ծանօթ ըլլար պատմութեան, նման հրապարակում ընելէ առաջ՝ սերտած ըլլար Արցախի տագնապին պատմութիւնը, ծանօթացած ըլլար ծալքերուն, որպէսզի հալած իւղի պէս կուլ չտար թրքօ-ազերիական մեկնաբանութիւնն ու կեցուածքը, առ նուազն՝ ծանօթացած ըլլար, թէ Արցախը ո՛չ մէկ ատեն մաս կազմած է Ազրպէյճանին, որուն «հողերուն ամբողջականութեան» պահպանումին ախոյեանի պատմուճանով հանդէս կու գայ ինք:

Աւելորդ կը նկատենք հոս երկար-բարակ պատմութիւնը ընելու հայկական Արցախը Ազրպէյճանին նուիրելու ստալինեան «հնարք»ին ու անոր հետեւած զարգացումներուն, որոնց անարդարութիւնը փաստուած է ու վերահաստատուած՝ վերջին տասնամեակներուն: Աւելորդ է նաեւ հարց տալը, թէ Թուրքիոյ մէջ Գանատայի դեսպանին ի՞նչ գործն է կամ իրաւասութիւնը՝ նման կարծիք յայտնելու, կարծիք՝ որ պարզապէս կ’ապացուցէ հարցին էութեան ու ծալքերուն անտեղեակ ըլլալը եւ թրքական ներշնչումէ տարուած ըլլալը: Սա արդէն զինք ու իր երկիրը, կառավարութի՛ւնը կը դասէ Արցախի, հետեւաբար նաեւ հայութեա՛ն հանդէպ անարդարութիւն ընողներուն շարքին: Եւ թող ո՛չ ոք ինքնապաշտպանութեան փորձ ընէ, թէ նման կեցուածք կը բխի Մինսքի խմբակին ճիգերուն զօրավիգ ըլլալու մօտեցումէն…

Գանատայի իշխանութենէն հայութեան սպասած բացատրութիւնը եւ մասնաւորաբար դեսպանին պաշտօնազրկման պահանջը նկատի ունի այն հաւանականութիւնը, որ դեսպանը ինքնագլուխ կերպով կեցուածք արտայայտած է կամ կաշառուած՝ թուրքերէն: Վերջին տարիներուն, մէկը աւելի դիւանագէտներու ու քաղաքական գործիչներու՝ նման կաշառքներու թակարդը իյնալուն փաստերը աղաղակող եղան. Եւրոպայի խորհրդարանի անդամներ ալ բռնուեցան «կարմիր ձեռքերով», ու փաստուեցաւ, որ Ազերիական կաշառքը ազդեցութիւն ունեցած է անոնց վարմունքին վրայ: Այս պահանջները նաեւ պէտք չէ դիտել իբրեւ միամտութիւն՝ Գանատայի քաղաքական վարքագիծին, այլ մեր դատողութիւնը կը հիմնուի նոյնինքն Գանատայի նախընթաց ուղղամիտ կեցուածքներուն վրայ: Պարզ օրինակներ էին Ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ այդ առիթով Թուրքիոյ հետ պաղութիւնը, նաեւ չենք մոռցած, որ ՆԱԹՕ-ի անդամ Գանատան էր որ քանի մը ամիս առաջ, իր ուժերը քաշեց Սուրիա առաքուած ՆԱԹՕ-ի ուժերէն եւ իրողապէս հակադրուեցաւ Միացեալ Նահանգներու նախագահին որդեգրած կեցուածքին, երբ ականատես եղաւ քիւրտերուն դէմ էրտողանեան յարձակողականին եւ անհակակշիռ սպանդներուն: Ո՛չ ոքի համար նախընտրելի է Գանատայի նման երկիրներ տեսնել այն ցանկին վրայ, որոնք Հայ Դատի Կեդրոնական խորհուրդին բնորոշումով՝ կը դաւաճանեն իրե՛նց իսկ դաւանած ժողովրդավարական արժէքներուն…

Հարցին կը մօտենանք, պէտք է մօտենալ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ու այս պարագային՝ հայութեան եւ Արցախի մարդկային-ազգային իրաւունքներուն դիտանկիւնէն: Դեսպանն ու իրեն պէս մտածող-դիրքաւորուողները արդեօք լուր չունի՞ն, որ Թուրքիոյ եղբայր ու սերտ դաշնակից հռչակուած Ազրպէյճանը ամէն օր կը խախտէ ի՛ր իսկ կողմէ ընդունուած զինադադարը, կրակոցներով ու յաճախակի ռմբակոծումներով կ’ահաբեկէ, այսինքն՝ պետական ահաբեկչութիւն կը գործադրէ Հայաստանի ու Արցախի սահմանային շրջաններու բնակչութեան, պաշտօնական զինեալ ուժերուն դէմ: Եւ երեւակայել, որ դեսպանին յայտարարութիւնը կը զուգադիպէր Քառօրեայ Պատերազմին չորրորդ տարեդարձի օրերուն…: Այսպիսիներ արդեօք իրենց միտքէն անցուցա՞ծ են դատապարտել այդ ոճրային արարքները, որոնց շարքին՝ Սումկայիթն ու հայ սպայի մը վայրագ սպանութիւնը, կամ՝ հարց տալ, թէ Արցախը ինչո՛ւ տասնամեակներ առաջ, խորհրդային տարիներո՛ւն իսկ ծառացաւ Ազրպէյճանի իշխանութեան դէմ, որովհետեւ շրջանի հայութեան տարրական իրաւունքները ամէն օր կ’ոտնակոխուէին եւ Արցախը կը մատնուէր հայաթափումի: Եթէ իրենք ըլլային արցախցիներուն տեղը, ի՞նչ պիտի ընէին, ի՞նչ պիտի ընէին այսօր…

Կրկնենք. աչքի առջեւ ունենալով Գանատայի իշխանութիւններուն ընդհանրապէս արդարատենչ եւ արդարադատ ընթացքը, հայութիւնը այսօր իրաւունք ունի բացատրութիւն պահանջելու դեսպանին յայտարարութեան մասին, պահանջելու՝ որ ան պաշտօնազրկուի, որպէսզի նախընթաց չստեղծուի, նաեւ՝ ուղեցոյց ծառայէ այլոց: Սա պէտք չէ դիտել իբրեւ անուղղակի հակադարձութիւն՝ Հայաստանի մէջ Միացեալ Նահանգներու նախկին դեսպաններէն՝ Էվընզի պաշտօնազրկման, որ, ինչպէս ծանօթ է, տեղի ունեցաւ անարդար մօտեցումի հետեւանքով:

Ամէնէն կարեւորը: Այս պահանջին հետապնդումը պէտք չէ թողուլ միայն Հայ Դատի ծառայողներուն ուսերուն, որովհետեւ սա ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ գործ է եւ պէտք է ներգրաւէ եւ միացնէ Հայաստանի, Արցախի իշխանութեանց եւ սփիւռքներուն ձեռքերը: