Ամուլսարը միայն առողջապահական կամ բնապահպանական հարց չէ: Թթվային դրենաժներ, ցիանիդներ, սուլֆիդային միներալներ, հիդրավլիկ հաղորդականություն, էվապոտրանսպիրացիոն ծածկ… օտարահունչ եզրույթները հասկանալու համար մասնագիտական գիտելիքներ են պետք, ու նույնիսկ Սորբոնն ավարտած փիլիսոփան դրանցից շատ բան չի հասկանա: Ամուլսարը միայն ֆինանսական կամ իրավական հարց չէ: Միայն ֆինանսիստները կարող են հումքային բորսաներում որոշել ոսկու ֆյուչըրզների արժեքը, հաշվարկել հանքի շահագործման զուտ զեղչված արժեքը: Հասարակությունն այդքան գիտելիք չունի: Չունեն նույնիսկ նրանք, ովքեր գիտեն ինչ է էվապոտրանսպիրացիոն ծածկը: Ապա այդ սարսափելի բառը՝ արբիտրաժ: Կտանեն, կդատեն, ամենքիս վրա տուգանքը կբաշխեն (էս նեղ մաջալին մենակ էդ էր պակաս): Թողնենք թող ֆինանսիստներն ու իրավաբանները հարցը լուծեն: Ամուլսարն աշխարհայացքի հարց է, արժեքային համակարգի հարց է, երկրի ապագայի տեսլականի հարց է: Իսկ այստեղ մենք բոլորս ասելիք ունենք:

Հայաստանը բոլորիս երկիրն է, ու ամենքս ենք պարտավոր ընտրություն կատարել, թե որ ճամփով կուզենք, որ Հայաստանը գնա: Ինչպիսի՞ տնտեսություն ենք ուզում ունենալ, ի՞նչ երկիր ենք ուզում կառուցել: Մի կողմում՝ հզոր աջակցություն վայելող հանքարդյունաբերող, որը միլիոններ է ներդրել, որ միլիարդներ աշխատի: Մյուս կողմում՝ առողջարանային տուրիզմ, հյուրանոցներ, փոքր ու միջին ձեռնարկություններ, հարյուրավոր անհատներ, ովքեր իրենց բնակարանները վարձով են տալիս զբոսաշրջիկներին կամ բուժման եկածներին: Միլիարդների՞ բիզնես է: Իհարկե՝ ոչ: Բայց այդ համեմատաբար համեստ գումարները կմնան Ջերմուկում, Հայաստանում, կբաշխվեն հարյուրավոր, հազարավոր բնակիչների միջեւ: Իսկ այն միլիարդների ո՞ր մասն է վերադառնում Հայաստան, իսկ ո՞ր մասն է նստում օտար հաշիվներին, դառնում վիլլաներ ու զբոսանավեր: Բա աշխատատեղեր, հարկեր, ռոյալթիներ (ֆինանսիստին կանչեք, թող բացատրի, թե դա ինչ է)… Այո՛, կարեւոր հարցեր են: Չնվազող արտագաղթի պայմաններում ամեն աշխատատեղն էլ հաշիվ է, մի մարդու, մի ընտանիքի ճակատագիր է: Բայց ի՞նչ կլինի տասը, քսան, երեսուն տարի հետո: Ի՞նչ կմնա սարից ու Ջերմուկից տասը, քսան, երեսուն տարի հետո, նույնիսկ եթե որեւէ բնական կատակլիզմ չլինի, ու թույնը չլցվի Սեւան: Սա է խնդիրը՝ բոլորիս ընտրության խնդիրը: Ինչպիսի՞ տնտեսություն ենք ուզում, ի՞նչ երկիր ենք ուզում: Կանաչ, կայուն զարգացող, ներառական տնտեսություն, թե՞ երկրի ընդերքը քամող հանքարդյունաբերություն, որից եկած միլիարդները շատ քչերը կվայելեն: Այս հարցում բոլորս ոչ թե իրավունք, այլ արտահայտվելու պարտավորություն ունենք:

Որպես վերջաբան

Կասեք՝ իսկ համատեղել չի լինի՞: Բնությունն էլ է ռեսուրս, ոսկին էլ: Պատերազմ է, աղետի գոտին դեռ լիովին չի վերականգնվել, նոր ներդրումներ չկան (Գյումրիի դելֆինարիումը չհաշված), չենք կարող մեզ այս ճոխությունը թույլ տալ եւ հրաժարվել նույն այդ ռոյալթիից: Ինչու՞ չհամատեղենք: Եթե հնարավոր լիներ՝ լավ կլիներ, բայց շա՞տ դեպքեր գիտեք, երբ հանքն ու առողջարանն իրար կողքի են: Կասեք՝ գեղեցիկ ես խոսում, բայց տասը տարի առաջ էր պետք սրա մասին խոսել, գնացքն արդեն գնացել է, Լիդիանը միլիոններ է ծախսել: Ո՞րն է ճիշտ՝ սխալ ճամփի կեսից հետ դառնալը, թե՞ շարունակել ճանապարհը՝ պատճառաբանելով, որ ետ դարձը ծախսատար է… Բազմաթիվ հարցեր կան, որոնց պատասխանները դեռ չեն տրվել: Ինձ ճիշտ հասկացեք, ես սկզբունքորեն դեմ չեմ հանքարդյունաբերությանը: Հողի տակ հարստությունը չեն պահում: Բայց հանքարդյունաբերությունը պետք է լինի պատասխանատու, պետք է բացառվի որեւէ անկառավարելի ռիսկ:

Հանքարդյունաբերությունից ստացված եկամուտը, եթե ոչ՝ ամբողջությամբ, գոնե զգալի մասով պետք է վերադառնա Հայաստան: Հանքարդյունաբերությունից պիտի շահի ազդակիր համայնքը, ողջ երկիրը: Ունե՞նք այս պայմանները: Չեմ կարծում:

Արթուր ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ անդամ, գյուղատնտեսության նախկին նախարար, Շիրակի նախկին մարզպետ

«Առավոտ» օրաթերթ 03.09.2019