Օդափոխութեան եկողներուն թէ մնայուն բնակչութեան խաղաղ գոյակցութիւնը յաճախ խափանուեցաւ Քեսապէն 20 քմ հեռու գտնուող զինեալ ահաբեկիչ խմբաւորումներուն կողմէ, որոնք յաճախ հրթիռներ տեղացուցին Քեսապի վրայ, սակայն, բարեբախտաբար, առանց կարենալու զոհեր խլել, նոյնիսկ ապրելու, խաղաղ ապրելու կամքը ընկճել:

Սակայն պատերազմական պայմանները, երկրին մէջ տիրող անգործութիւնը` մէկ կողմէն, միւս կողմէն` աշխատող մարդուժի սակաւութիւնը բազմատեսակ տագնապներ առթեցին, մանաւանդ ժխտական անդրադարձ թողուցին երիտասարդութեան վրայ:

Անոնցմէ մէկ մասը, կանչուած զինուորական ծառայութեան, երկարաժամկէտ մնաց (մաս մը ցարդ կը մնայ 8 եւ աւելի տարի) բանակին մէջ: Ուրիշներ, խուսափելով այս իրավիճակէն, դուրս եկան երկրէն: Այլ շերտ մը ապրուստը ապահովելու նպատակով, գործի փնտռտուքի համար թէ բարձրագոյն ուսման ձգտումով մեկնեցաւ երկրէն: Անշուշտ, այս երեւոյթը յատուկ չէ միայն Քեսապին, այլ համասուրիական է: Բարեբախտաբար, Քեսապի հայ երիտասարդութեան հանգրուանները եղան Լիբանան կամ Հայաստան, իսկ ոմանք հասան հեռաւոր երկիրներ` Գանատա, Աւստրալիա: Երիտասարդութեան վերոյիշեալ կացութիւնը իր հետքը թողուց ընկերային վիճակի վրայ: Սակաւ դարձան պսակներն ու ամուսնութիւնները` խախտելով ընտանիքներ կազմելու բնականոն ընթացքը, ինչ որ իր ժխտական անդրադարձը թողուց Քեսապի հայկական վարժարաններուն թուական պատկերին վրայ: Տասնեակ մը ընտանիքներ լքեցին Քեսապը, որոնց մէկ մասը հասաւ Գանատա, իսկ միւսը՝ Աւստրալիա:

Նախքան 2014ի տեղահանութիւնը Քեսապ հաստատուած էին մի քանի տասնեակ ընտանիքներ` գալով մասնաւորաբար մօտակայ Եագուպիէ շրջանէն (Քեսապէն մօտ 100 քմ հեռու` Իտլիպ նահանգին մէջ` թրքական սահմանին մօտ) կամ տագնապահար Հալէպէն, բռնագրաւուած Ռաքքայէն, նոյնիսկ Տէր-Զօրէն: Անոնք եւս քեսապահայութեան հետ տեղահան եղան. եագուպիահայերուն մեծ մասը վերադարձաւ Քեսապ, իսկ միւսները, ցաւոք, անվերադարձ մեկնեցան այլուր:

Վերոյիշեալներուն Քեսապի մէջ տրուեցան բնակարաններ: Անոնց բնակարանային, կենցաղային, կրթական եւ այլ հարցերով կեանքի կոչուած էր Սուրիահայութեան շտապ օգնութեան եւ վերականգնումի Քեսապի գործադիր մարմինը, ուր ներկայացուած էին ժողովուրդին բոլոր հատուածները (միութիւններ, յարանուանութիւններ եւ այլն):
Քեսապի տեղահանութեան առաջին իսկ օրերէն եւ ցայսօր այս եւ նման հարցերով կը շարունակէ զբաղիլ վերոյիշեալ գործադիր մարմինը, որ միաժամանակ իրաւատէրն է իրեն յանձնուած գիւղատնտեսական սարքերուն: Մարմինը կը շարունակէ նպաստաբաժանումի առաքելութիւնը, երբ բարեսիրական կազմակերպութիւններ կը փափաքին օժանդակութիւն հասցնել ժողովուրդին:

Անշուշտ, կան նաեւ հայկական այլ բարեսիրական կառոյցներ, որոնք իրենց կարգին կ’աշխատին օժանդակել ժողովուրդին` հասնելով անոր առողջապահական կարիքներուն (բժշկական տարրալուծարան, շրջուն դարմանատուն-ինքնաշարժ եւ այլն), ինչպէս նաեւ կենցաղային այլ նպաստներ մատուցելով:

Սուրիոյ տագնապին հեղինակներէն Արեւմուտքը, գլխաւորութեամբ ԱՄՆին, տնտեսական պաշարումի եւ շրջափակումի ենթարկած է երկիրը` պատճառ դառնալով, որ տնտեսական սուր տագնապ յառաջանայ, որմէ զերծ չեն Քեսապն ու քեսապցին:
Սուրիական դրամանիշ լիրան մեծ անկում արձանագրեց օտար դրամանիշներուն համեմատ` պատճառ դառնալով, որ սղաճ տեղի ունենայ: Շրջափակումը պատճառ դարձաւ, որ կենսական նիւթերը, վառելանիւթը եւ այլ անհրաժեշտութիւններ ապահովելու գործընթացը խիստ դժուարութեանց բախի: Պատերազմի տասնամեակի այս հանգրուանին Սուրիոյ տնտեսական գործակից մնացած են արեւելեան գործընկերներ Ռուսիան, Չինաստանը, Պարսկաստանը եւ կարգ մը այլ երկիրներ, որոնք եւս ենթակայ են տնտեսական պաշարումի:

Այս իրավիճակին մէջ զանազան նիւթերու ներածումն ու արտածումը կը բախին զանազան արգելքներու: Այսպէս, գիւղատնտեսական մթերքներու շուկան մնացած է միայն տեղականը. արտածում գրեթէ չկայ, ինչ որ յանգած է գիներու անկման: Քեսապի արտադրած գիւղատնտեսական մթերքները եւս ենթակայ են նոյն ճակատագրին` ազդելով ժողովուրդի տնտեսական կարողականութեան վրայ:

Ասոր վրայ բարդուեցաւ 2019ի կլիմայական աղէտը, երբ գարնան կարկուտն ու սառնամանիքը փճացուցին նոր ծաղկած ծառերը, իսկ 2020ին ի յայտ եկած covid-19ի՝ քորոնայի վարակը եկաւ աւելի վատթարացնելու ժողովուրդին նիւթական վիճակը:

Այսօրուան դրութեամբ ժողովուրդը, հետեւելով միջազգային թէ շրջանային քաղաքատնտեսական վերիվայրումներուն, կառչած կը մնայ լուսաւոր վաղուան երազային յոյսին: Իսկ վերջերս ԱՄՆի կողմէ «Կայսրի օրէնքի» (Caezer’s Law) որդեգրումով, որ կը թէժացնէ ցարդ կիրարկուած շրջափակումը` սպառնալով սովի մատնել սուրիացի ժողովուրդը, հարցական կը մնայ, թէ քեսապահայութիւնը (իմա՛ նաեւ սուրիահայութիւնը) որքան կրնայ տոկալ եւ չտարուիլ նոր արտագաղթի գայթակղութեան, բան մը, որ վերջին 3-4 տարիներուն կանգ առած էր:

Տնտեսական, պատերազմական իրավիճակն ալ, անշուշտ, իր անդրադարձը թողած է ու պիտի թողու Քեսապի կրթական կեանքին վրայ: Իսկ Covid-19ի վարակը եկաւ աւելի ծանրացնելու վարժարաններուն վիճակը, երբ մանաւանդ կը սպառնայ նաեւ Քեսապի «սփիւռքին», որ վարժարաններուն գոյատեւման գլխաւոր գրաւականն էր:

Մտահոգիչ երեւոյթ է Քեսապի «սփիւռքին» մէջ գտնուող, մասնաւորաբար ԱՄՆի եւ Արաբական ծոցի երկիրներուն մէջ աշխատանքի մեկնած քեսապցիներուն նիւթական դժուարին կացութիւնը: Անոնք իրենց նիւթաբարոյական ներդրումով կը շարունակէին օժանդակել Քեսապի կրթամշակութային կեանքին եւ կառոյցներուն: Անոնք կ’օգնէին նաեւ իրենց հարազատներուն: Անոնց տնտեսական ու նիւթական կարողութեանց նահանջը կրնայ սպառնալ Քեսապին, եթէ այս թափով ու ուժականութեամբ շարունակուի այդ նահանջը:

Քեսապ, որ անցեալ դարուն կէսէն ի վեր սուրիահայութեան նախասիրած ամառանոցն էր, ապա դարձած էր Սուրիոյ համայն ժողովուրդին նախասիրած վայրերէն մին, տեղի կ’ունենային Սուրիոյ հայկական միութիւններուն տարեկան ամառնային ճամբար-բանակումները: Բանակողներուն եւ անոնց պարագաներուն Քեսապ բարձրանալը Քեսապի հայկական դիմագիծին վրայ գոյն ու քաղցր բոյր կու տայ: Այսօր սուրիահայութեան թիւի նուազումը անպայման իր մուգ շուքը պիտի թողու այդ վառ գոյնին ու քաղցր բոյրին վրայ: Սակայն այսօր Քեսապի մէջ վերոյիշեալ կազմակերպութիւններուն այդ բանակումները վերստին կազմակերպելու կամքը նոր լիցք պիտի պարգեւէ վերը նկարագրուած դժուարութիւններուն դէմ պայքարող քեսապահայութեան:

Քեսապի մէջ գործող կազմակերպութիւնները, ՀՕՄի, ՀՄԸՄի, Համազգայինի, ՀԲԸՄի եւ այլոց մասնաճիւղերը, երբ հանդիպին իրենց բաժնեկից միւս մասնաճիւղերուն, անպայման նոր ուժականութեամբ պիտի լիցքաւորուին:

Այս տողերու աւարտին, որպէս վերջաբան, կը փափաքիմ եզրակացնել, որ, հակառակ 10 տարուան պատերազմի թողած հետքերուն, հակառակ միջազգային թէ շրջանային վերիվայրումներուն եւ սպառնալիքներուն, Քեսապը` իբրեւ Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան վերջին բեկորը, իր վերջին յոյսը, գոյատեւումի յոյսը եւ ապաւէնը կը նկատէ միասնական հայութիւնը, համայն հայութիւնը` Սփիւռքի, Հայաստանի ու Արցախի մէջ:

Կ’ընդօրինակեմ ու կը կրկնեմ դաշնակցական մտաւորականին խոսքը. «Սփիւռքը Հայաստանին համար, Հայաստանը Սփիւռքին համար»։

Քեսապ կը գոյատեւէ հայրենիքին եւ Սփիւռքի եղբայրներուն զօրակցութեամբ:

Կարօ Վ. Մանճիկեան

«Դրօշակ», թիվ 9 (1643), սեպտեմբեր, 2020 թ.