ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Հոդվածներ

Մետասաներորդ ժամը և մենք

11 Նոյեմբեր 2018

ԿԱՐՕ ԱՐՄԵՆՅԱՆ

Պէտք է իրապէս զարմանալ այն իրողութեան վրայ, որ հայ կեանքի ընդհանրական յիշողութենէն գրեթէ սրբուած է 1918-ի համաշխարհային զինադադարի մեծ եղելութիւնը, որուն հարիւրամեայ տարեդարձն է այսօր։ Լաւագոյն պարագային, ան անցողակիօրէն կը յիշուի որպէս պատմական իրադարձութիւն, որ, ըստ էութեան, շահեկանութիւն ունի աշխարհի մեծ ազգերուն համար միայն առանց ուղղակիօրէն շահագրգռելու մեզ։ Իմ կարծիքով, հաւաքական դատողութեան իսկական վրէպ մըն է ասիկա և մեծ բա՛ց մը՝ մեր ազգային գիտակցութեան մէջ։ Ժամանակն է, որ մենք թօթափենք մեր մտքերէն այս կամաւոր ինքնակղզիացումը և սկսինք տեսնել մեր լինելիութեան խնդիրները իրենց տարածաշրջանային և համաշխարհային առընչութիւններով։ Եւ համոզուինք, որ մէկը առանց միւսին գոյութիւն չունի և չի կրնար ունենալ։ Եւ ընդունի՛նք, որ վերջին հարիւր յիսուն տարուան մեր պատմութիւնը կրնայ հասկցուիլ միայն ու միայն այս համապարփակ մտատեսիլով։

Անցնող քանի մը տարիներու ընթացքին, մենք համազգային շուքով նշեցինք երկու ցնցիչ հարիւրամեակներ։Անոնցմէ առաջինը Հայոց Ցեղասպանութեան համաշխարհային ոգեկոչումն էր, իսկ երկրորդը հայ անկախ պետականութեան վերընձիւղման փառաշուք յոբելեանը։ Երկու հազուագիւտ պատեհութիւննե՛ր՝ մեր պատմական յիշողութեան հետ հաշուի նստելու և ի նորոյ քննարկելու թէ իսկապէս ի՞նչ պատահեցաւ մեր ազգային իրականութեան և մեր հաւաքական ինքնութեան հետ՝ քսաներորդ դարու առաջին տասնամեակներուն։ Փաստը այն է, որ երկու պարագային ալ, մենք գործ ունէինք եւրոպական և համաշխարհային հաւասարակշռութեան գործօններուն հետ։ Հսկայ տեղաշա՛րժ մը՝ որ իր յստակ օրգանական առընչութիւններով իր երկաթեայ թևերուն մէջ կ՚առնէր նաև մե՛ր երկիրը և կը պայմանաւորէր ուղղութիւնը մեր ազգային ճակատագրին։Այդ մեծ տեղաշարժը Առաջին Համաշխարհային Պատերազմն էր, որուն զոհ գացին 16 միլիոն մարդկային կեանքեր գումարած 37 միլիոն հաշմեալներու և վիրաւորներու։ Աւելի քան յիսուն միլիոն մարդոց համաշխարհային եղե՛ռնը՝ 20-րդ դարու դարպասէն ներս…և առանց տակաւին ընդգրկելու մեր մէկուկէս միլիոն նահատակները կորուստի ընդհանուր հաշուարկին մէջ…։ Այս իսկ պատճառով, մեր պարտաւորութիւնն է այսօր տէր կանգնիլ նաև ա՛յս հարիւրամեակին և յստակացնել մե՛ր տեղը համաշխարհային սուգի այս հարթակին վրայ։

«Մետասաներորդ ժամն էր մետասաներորդ օրուան մետասաներորդ ամսոյն…» Այսպէս պիտի բնութագրուէր Առաջին Աշխարհամարտի աւարտը աւետող Զինադադարի Օրը1918-ի Նոյեմբերի 11-ին։ Տեղը՝ Հիւսիսային Ֆրանսայի Քոմփիէյն աւանն էր։ Աւելի ճի՛շտ՝ Մարաջախտ Ֆերտինան Ֆոշի (Marechal Ferdinant Foch) հրամանատարական վակո՛նը երկաթուղիի կայարանին մէջ։ Հոն էր, որ կ՚ըստորագրուէր Զինադադարի Համաձայնագիրը (յանուն Դաշնակիցներու և յանուն պարտուած Գերմանիոյ) և որ կը ծանուցէր վերջաւորութիւնը արևմտեան ճակատի բոլոր ռազմական գործողութիւններուն։ Իրականութեան մէջ, Զինադադարը ձևաւորուեցաւ երկու կարևոր հանգրուաններով ծնունդ տալով երկու անջատ համաձայնագրերու, որոնք միասնաբար հիմ հանդիսացան Վերսայլի Խաղաղութեան Վեհաժողովի գումարման։ Արդարև Քոմփիէյնի համաձայնագրէն տասներեք օր առաջ, 1918-ի Հոկտեմբերի 30-ին յունական Լեմնոս կղզիի նաւահանգիստին՝ Մուտրոսի մէջ կ՚ըստորագրուէր առաջին համաձայնագիրը Ծովակալ Ռասլըն Ուէմիսի (Admiral Rosslyn Wemyss) և Օսմանեան Կայսրութեան Զինեալ Ուժերուն միջև պարտուած յայտարարելով թուրք պետութիւնը և ծանուցելով աւարտը արևելեան ճակատի բոլոր ռազմական գործողութիւններուն։ Զինադադարի աքթը խոր հետքեր թողուց ժողովուրդներու կեանքին մէջ։

Յարութեան պահն էր ան հոգևարքի մէջ եղող մարդկութեան։ Ան նաև նախախնամական եղաւ հայ ժողովուրդի և նորանկախ հայ պետականութեան համար։ Զինադադարը հրաշքի վայրկեանն էր հայ ժողովուրդի թէ՛ արևմտահայ և թէ՛ արևելահայ հատուածներու կենսագրութեան մէջ, որ կու գար անգին պատեհութեամբ մը օժտելու ազգային գոյատևման մեր տարերային ճիգը։ Բաթումի Դաշնագրով, մենք հազիւ հազ կրցեր էինք ապահովել Հայաստանի de jure անկախութեան իրողութիւնը։ Իրականութեան մէջ, մեր անկախութիւնը հազիւ թէ կը շնչէր օսմանեան զինեալ ուժերու սպառնալիքին առջև։ Ճիշտ է, որ հայկական բանակը պարտութեան մատնեց թրքական ուժերը Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի ճակատներուն վրայ, բայց թուրքերը համալրուած ուժերով վերադարձան հարաւային ռազմաճակատ և կրցան հասնիլ Էջմիածնի և Երևանի դռներուն…Ի վերջոյ հաստատուեցաւ Բաթումի Դաշնագրի պայմաններէն բխող ողբալի սահմանագիծը անկախ Հայաստանի և Օսմանեան Կայսրութեան միջև։ Դիմենք Սիմոն Վրացեանի թանկագին վկայութեան. «…Այսպիսով, ըստ Բաթումի դաշնագրի, Հայաստանը դառնում էր անկախ պետութիւն։ Ահ ու դողով մտնում էր նա ինքնիշխան ազգերի համակեցութեան մէջ, իբրև ազատ անձնաւորութիւն միջազգային իրաւունքի։ Նրա հողի տարածութիւնը, մօտաւորապէս,12,000 քառակուսի կիլոմետր էր, բնակչութեան թիւը, գաղթականներով միասին՝ մօտ մէկ միլիոն։

Եւ…մայրաքաղաքից եօթը կիլոմետր հեռու՝ երևում էին թիւրքական թնդանօթները…» Զինադադարի հռչակումը պիտի գար գլխիվայր շրջելու Հանրապետութեան պարտադրուած այս ռազմապէս խախուտ իրականութիւնը։ Բաթումի Դաշնագրի տիրապետող կողմը հանդիսացող Օսմանեան Թուրքիան յանկարծ պարտուած էր և հրապարակէն չքացած։ Բաթումի դաշնագրի պարտաւորեցնող պայմանները այլևս դրուած էին մէկդի։ Հայաստանը յանկարծ տէրն էր իր ճակատագրին, մանաւանդ որ այս բոլորին կը հետևէր նաև ազգային հողատարածքի մեծածաւալ սրբագրութիւն մը մեր և Թուրքիոյ միջև…։ Մուտրոսի Համաձայնագրով, պարտուած կողմը կը հարկադրուէր վերադառնալու նախապատերազմեան իր սահմաններուն…Ինքնաբերաբար Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանները այժմ կ՚ընդարձակուէին ընդգրկելով Կարսի, Սուրմալուի, Նախիջևանի, Սիւնիքի, Ղարաբաղի շրջաններն ու բազմաթիւ այլ հողատարածութիւններ։

Աւելցնենք, որ Զինադադաարի հռչակումն էր, որ կարելի պիտի դարձնէր Հայասատանի Հանրապետութեան իրական թռիչքը 1919-ի և 1920-ի երկու ճակատագրական տարիներու ընթացքին։ Շնորհիւ Զինադադարի ստեղծած քաղաքական բանալի պայմաններուն՝ Հայաստանի իշխանութիւնները Հ.Յ.Դաշնակցութեան կուռ ղեկավարութեամբ նետուեցան առաջ և մեծ թափով ձեռնարկեցին երկրի վերաշինութեան, կազմակերպեցին զգաստ և ծաւալուն դիւանագիտութիւն, հռչակեցին Միացեալ Հայաստանի խորհրդարանական աքթը, կարելի դարձուցին Սևրի միջազգային Դաշնագիրը, ձեռնարկեցին երկրի տնտեսական, ընկերային և մշակութային կեանքի արդիականացման գործին։

Արևմտահայ կեանքի համար կենսական նշանակութիւն ունեցող Զինադադարի Համաձայնագիրը գրեթէ անմիջապէս վերջ տուաւ Թուրքիոյ ցեղասպանական գործողութիւններուն ազատելով մեծաթիւ տեղահանեալներ Տէր Զորի, Ռաս իւլ Այնի և Հիւսիսային Սուրիոյ այլ ճամբարներէն և առիթ տալով, որ վերապրող հայերու վերադարձը թափ առնէ։ Հնարաւոր դարձաւ որբահաւաքի ճակատագրական գործը։ Վերապրողները արագօրէն սկսան ձեռնարկել հայկական բնաշխարհի վերաշինութեան գործին։ Կիլիկիան դարձաւ ազգային զարթօնքի իսկական բոյն մը։ Անմիջապէս կանգ առաւ բռնի հաւատափոխութեան գործընթացը և մարդիկ ամենուր վերադարձան իրենց եկեղեցւոյ գիրկը։ Պոլիսը վերագտնել սկսաւ նախապատերազմեան իր հասարակական և մշակութային աշխուժութիւնը։ Եւ թափ առաւ Ցեղասպանութեան յանցագործներու հետապնդումը։

Դժբախտաբար յետպատերազմեան իրադարձութիւնները պիտի գային տապալելու Զինադադարով սկիզբ առած այս վերածնունդը։ Քեմալական շարժումը արագօրէն իր ձեռք առաւ իշխանութեան սանձերը և կրցաւ պառակտել յաղթական Դաշնակիցներու ճակատը։ Միւս կողմէ, նոյն քեմալականները յաջողեցան խաբել բոլշևիկեան Մոսկուան։ Ծայր առաւ Զինադադարի պայմաններու քայքայման գործընթացը թէ՛ Հայաստանի Հանրապետութեան, թէ՛ Արևմտեան Հայաստանի, թէ՛ Կիլիկիոյ և թէ Պոլսոյ մէջ ծանր հարուած տալով հայութեան գերագոյն շահերուն։ Բոլշևիկեան սադրանքը ներսէն քայքայեց մեր ժողովուրդի դիմադրական ոգին հակառակ Հանրապետութեան գերմարդկային ճիգերուն երկրի ողնայարը ամուր բռնելու։ Քեմալի և Մոսկուայի բոլշևիկեան իշխանութեան միացեալ ուժերով տեղի ունեցաւ Կարսի ճակատագրական անկումը։ Խորհրդայնացաւ Հայաստանը և ստորագրուեցաւ թուրք-բոլշևիկեան Կարսի Պայմանագիրը զրկելով Հայաստանը իր կենսական տարածութիւններէն։ Քեմալական ցեղասպանութեան յառաջխաղացքին առջև փուլ եկան Կիլիկեան մեր բոյները և տեղի ունեցաւ Կիլիկիոյ խուճապային պարպումը։ Միաժամանակ տեղի ունեցաւ Պոլսոյ հայութեան խուճապահար փախուստը դէպի Եւրոպա։ Եւ Լոզանի Համաձայնագրով Դաշնակիցները խափանեցին Սևրի Դաշնագրի պայմաններու գործադրութիւնը։

Այնուամենայնիւ անուրանալի է, որ1918 թուի ճակատագրական պայմաններուն մէջ Զինադադարի հռչակումը մեծ բարիք մըն էր հայութեան համար, որմէ կարևոր դասեր ունի քաղելիք մերօրեայ Հայաստանը։ Այսօր մենք գիտենք, որ մեր անկախ պետականութեան, Արցախի, Ջաւախքի և առհասարակ Սփիւռքի լինելիութեան բանալիները կը գտնուին ոչ միայն մեր յամառ հայրենատիրութեան, այլև աշխարհի մեծ մայրաքաղաքներու փոխազդեցութեանց բարդ համակարգին մէջ։ Մեր պայքարի ճակատը կը տարածուի այդ լայնածաւալ գօտիին մէջ և ամէն հայ պիտի ըլլայ այդ ճակատի անկեղծ զինուորը։


Նոյեմբեր 11, 2018 Ուաշինկթըն

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Փաշինյանը ցանկանում է նոր Սահմանադրութ

Նիկոլ Փաշինյանը կրկին կարող է ընդունել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Թուրքիա

12 Նոյեմբեր 2026
Հ.Յ.Դ. Աւստրալիոյ 53-րդ Շրջանային Ժողո

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Աւստրալիոյ կառոյցի 53-րդ Շրջանային Ժողովը սկսաւ

11 Նոյեմբեր 2026
Ո՛չ՝ պարտադրուած Սահմանադրութեան

Հայաստանի Սահմանադրութեան շուրջ ծաւալող պայքարը պարզապէս իշխանութեան եւ ընդդիմ

11 Նոյեմբեր 2026
Խաղաղութեան գինը …

Հայաստանի ներկայիս իշխանախումբը 2018 թւականին կառավարական համակարգը բռնազաւթել

11 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Թրքական Եւ Ազրպէյճանական Առաւե

Հայաստանի առաջին նախագահին գլխաւոր խորհրդականին տուած հարցազրոյցին ընթացքին հն

11 Նոյեմբեր 2026
Նոյեմբերի 9-ի դասերն ու միակողմանի զիջ

Նոյեմբերի 9-ը հայկական պետականության ռազմավարական սնանկության և սուբյեկտայնութ

11 Նոյեմբեր 2026
Փաշինյանի անիմաստ ելույթը Համաշխարհայի

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ելույթ է ունեցել նոյեմբերի 6-ին Երևանում անցկացված Հա

10 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության հայտարար

Հայաստանում կալանքը վաղուց վերածվել է իշխանության քաղաքական հակառակորդներին լռ

10 Նոյեմբեր 2026
Ազգային օրակարգի շուրջ համախմբված կուս

Կալանավայրում մահացել է «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության՝ ՏԻՄ ընտրություններում

10 Նոյեմբեր 2026
Արցախի ի նպաստ հաւաք, լուռ քայլարշաւ ե

Կիրակի, Նոյեմբեր 8ի երեկոյեան, հայ համայնքի անդամները հաւաքուեցան Կլենտէյլի մէ

10 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company