Տնտեսապես զարգացած և սոցիալական արդարություն հաստատած պետությունները տասնամյակներ առաջ են ձևավորել ու հետևողականորեն խորացնում են աշատողի իրավունքների պաշտպանության համար անհրաժեշտ հիմքերը:

Այս համատեքստում էապես կարևորվում են աշխատողի հանգստի և արդար վարձատրության իրավունքը: Առանց աշխատողի այս իրավունքների բավարար պաշտպանության՝ իրականում անհնար է լիարժեք ապահովել աշխատանքի արդյունավետությունը, աշխատանքի անվտանգությունն ու աշխատողի բարեկեցությունը:

Անկախացումից հետո աշխատանքային օրենսդրության ձևավորման ուղղությամբ որոշակի քայլեր իրականացվել են նաև մեր երկրում:

2005 թվականին գործողության մեջ դրվեցին ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը և դրա կիրառումն ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերը, որոնք հետագայում ենթարկվել են բազմաթիվ փոփոխությունների: Մեր երկիրը վավերացրել է Վերանայված եվրոպական սոցիալական խարտիան: Խարտիայի մի շարք հոդվածներով ամրագրված են սոցիալ-աշխատանքային նվազագույն երաշխիքներ, որոնք ունեն պարտադիր բնույթ՝ այն վավերացրած երկրների համար: Այս ընթացքում Հայաստանը անդամակցել է նաև Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությանը և միացել է այս կազմակերպության շուրջ երեք տասնյակ կոնվենցիաների՝ աշխատանքային օրենսդրության բարեփոխումների ոլորտում ստանձնելով մի շարք միջազգային պարտավորություններ:

Սակայն անհրաժեշտ է նաև փաստել, որ մեր երկրում գործող աշխատանքային օրենսդրությունը, միջազգային իրավունքի նորմերի համեմատ, ունի մի շարք անհամապատասխանություններ:
Տեղական և միջազգային փորձագետների գնահատմամբ առավել մտահոգիչ է Հայաստանում ներկայումս կիրառվող՝ օրական 24 ժամյա աշխատանքային ռեժիմը: Ընդ որում, այս ռեժիմը, բացի մեր երկրից, օրենքով թույլատրելի է հետխորհրդային մի քանի երկրներում:

ՀՀ օրենսդրությամբ օրական 24 ժամյա աշխատանքի կարող են ներգրավվել առանձին մի շարք կատեգորիաների աշխատողներ, այդ թվում՝ բուժաշխատողները, մանկատներում, գիշերօթիկներում և ծերանոցներում խնամք տրամադրող աշխատողները (դայակ, դաստիարակ, սպասուհի, սանիտար և այլն), պահակները, հնոցապաները և այլն:
Այս ռեժիմն, արդեն իսկ, մի քանի տասնամյակ արգելված է միջազգային իրավունքի նորմերով և արդյունքում՝ այլեւս կիրառելի չէ:

Հիմնավորումներն առավել քան պարզ են.

– օրական 24 ժամ և շաբաթական 48 ժամ աշխատողի համար հնարավոր չէ ապահովել օրական նվազագույն հանգստի և շաբաթական առավելագույն աշատաժամանակի իրավունքը՝ յուրաքանչյուր աշատանքային օր աշխատողը պետք է հանգստանա առնվազն 11 ժամ, իսկ նորմալ է համարվում այն աշատաժամանակը, որը չի գերազանցում շաբաթական 40 ժամը,

– այս ռեժիմի դեպքում չեն կարող կառավարելի լինել աշխատողի առողջության և անվտանգության ապահովման ռիսկերը, որոնց արդյունք են դառնում աշխատանքի ընթացքում դժբախտ դեպքերը և մասնագիտական հիվանդությունները,

– խախտվում է աշխատողի արդար վարձատրության իրավունքը՝ օրական 24 ժամ և շաբաթական 48 ժամ աշխատողը ստանում է ամսական նույն չափով աշատավարձ, որը ստանում է նույն աշատանքը կատարող, սակայն նորմալ ռեժիմով մեկ այլ աշատող (օրական 8 ժամ, շաբաթական 40 ժամ),

– այս ռեժիմի կիրառումը այդ աշխատողի նկատմամբ խտրականության դրսևորում է, իրականում գործատուն է որոշում նույն աշխատանքը կատարողներից մի մասին աշխատացնել օրական 24 ժամ, շաբաթական 48 ժամ, իսկ մյուս մասին աշխատացնել նորմալ ռեժիմով՝ օրական 8 ժամ, շաբաթական 40 ժամ:

Հատկանշական է, որ բերված խնդիրները, մեր երկրում, հավասարապես առկա են և՛ պետական, և՛ մասնավոր հատվածների աշխատողների համար:

Ի դեպ, Վերանայված եվրոպական սոցիալական խարտիայի 2-րդ հոդվածի 1-ին կետի պահանջով հստակ արգելված է օրական 24 ժամյա աշխատանքը: Այս պահանջին մեր երկրի օրենսդրության անհամապատասխանության վերաբերյալ դեռևս 2010 թվականին է ստացվել Սոցիալական իրավունքի եվրոպական կոմիտեի եզրակացությունը:

Հարկ է նաև նշել, որ 2014 թվականին օրական 24 ժամյա աշխատանքն արգելող օրենքի նախագիծ էր դրվել շրջանառության մեջ, սակայն հետագայում այն չընդունվեց՝ գործատուների շահը գերադասելու հիմնավորմամբ:

Ամփոփելով. դեռևս առկա այս խնդրի ամբողջական լուծումը՝ ՀՀ ստանձնած միջազգային պարտավորություններին համապատասխան, պետության համար պետք է դառնա ոլորտում իրականացվող առաջիկա բարեփոխումների հիմնական օրակարգային հարց:

ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի
ծրագրերի համակարգող, տնտեսագետ
Թադևոս Ավետիսյան