Արդարադատության իմիտացիան այս գործերում այնքան ակնհայտ է, որ նույնիսկ ձևականության մակարդակում չի պահպանվել դատավարության տրամաբանությունը։ Դատավորները հանդես են եկել որպես քաղաքական որոշումների վավերացնողներ՝ հաստատելով այն թեզը, որ ադրբեջանական դատական համակարգում հայի նկատմամբ արդար դատաքննությունը սկզբունքորեն բացառված է։ Սա պայմանավորված է ոչ թե առանձին դատավորների որակներով, այլ պետական մակարդակով հովանավորվող հայատյաց քաղաքականությամբ, որտեղ խտրականությունը և ատելությունը վերածվել են պետական գաղափարախոսության բաղադրիչի։

Այս խորապատկերում ավելի ցայտուն է արտացոլվում Հայաստանի գործող իշխանությունների գորշ ու ցավալի քաղաքականությունը, որը վառ արտահայտված է հետևողական նահանջով ազգային ու պետական շահերի պաշտպանության ոլորտում։ Աբու Դաբիի հարթակում, միջազգային ուշադրության կենտրոնում գտնվելով, Հայաստանի վարչապետը անգամ չհիշեց Բաքվի բանտերում պահվող հայ ռազմաքաղաքական գերիների գոյության մասին։ Այդ լռությունը գիտակցված և հաշվարկված էր։ Այն քաղաքական ընտրություն էր, որը երիցս բացահայտեց Հայաստանի գործող իշխանությունների իրական էությունը։

Հայ ռազմաքաղաքական գերիների հարցը վաղուց իսպառ դուրս է մղվել պաշտոնական Երևանի օրակարգից, քանի որ խանգարում է ներկայիս իշխանությունների կողմից «խաղաղության գործընթաց» ներկայացվող կեղծ պատրանքին։ Այդ այսպես կոչված գործընթացը բովանդակային առումով ոչ միայն խաղաղություն չէ, այլև միակողմանի պարտադրանքների և հետևողական նահանջի քաղաքական մեխանիզմ, որտեղ յուրաքանչյուր հաջորդ զիջում ոչ թե նվազեցնում է սպառնալիքները, այլ բարձրացնում է թշնամու պահանջների նշաձողը։ Այս պայմաններում գերիների ազատության համար որևէ իրական քայլ պահանջում է քաղաքական կամք, վճռակամություն, արժանապատվություն և սկզբունքայնություն, որոնցից Հայաստանի գործող իշխանությունները լիովին զուրկ են։ Ավելին, վերջին տարիներին ձևավորված քաղաքական գիծը հստակ ցույց է տալիս, որ նրանք ոչ միայն չեն պատրաստվում ձեռնարկել նման քայլեր, այլ գիտակցաբար նախընտրում են բավարարել Ադրբեջանի իշխանությունների պահանջները՝ հանուն կարճաժամկետ կայունության պատրանքի և արտաքին հովանավորների հավանության։ Այդ ընտրության հետևանքով պետական հստակ դիրքորոշումը փոխարինվել է լռությամբ, ուրացումով և քաղաքական կապիտուլյացիայով, իսկ գորշող իշխանությունները վերածվել են կամակատարի, որը պատրաստ է ընդունել ցանկացած թելադրանք՝ միայն թե չխաթարվի «կառուցողական գործընկերոջ» կերպարը։

Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության նկատմամբ կայացված դատավճիռները ոչ միայն անցյալի նկատմամբ հաշվեհարդար են, այլև հստակ ուղերձ ապագայի համար։ Դա ազդանշան է, որ հայության ազգային նվաստացման նպատակային քաղաքականությունը ոչ միայն չի ավարտվել, այլ շարունակվում է և առաջիկայում ստանալու է նոր ու ավելի վտանգավոր դրսևորումներ։ Եթե այսօր այս անիրավությունը լռելյայն ընդունվում է, վաղը նույն կերպ կարող են ընդունվել նոր տարածքային, իրավական և մեր ազգային ինքնության հետ կապված զիջումներ։

Այս ամենը ամբողջական հակազգային քաղաքական մտածողության արտահայտություն է, որի առանցքում դրված է ազգային շահի հետևողական նսեմացումն ու պետականության արժեզրկումը։ Երբ պետականությունը վերածվում է սակարկության առարկայի, իսկ արժանապատվությունը՝ խանգարող գործոնի, հասարակությունը աստիճանաբար զրկվում է ինքնապաշտպանության կամքից և դիմադրության բնազդից։ Նվաստացումը ներկայացվում է որպես օրինաչափություն, պարտությունը՝ որպես իրատեսություն, իսկ ազգային ինքնաուրացումը՝ որպես խոհեմ և պատասխանատու քաղաքականություն։ Սա խաղաղության ուղի չէ, այլ պետական ինքնալուծարման ծրագրավորված ընթացք։

Պատմությունը բազմիցս փաստել է, որ հայ ժողովրդի պայքարի ոգին հնարավոր չէ վերջնականապես ջախջախել։ Սակայն, չպետք է մոռանանք այն իրողությունը, որ այդ ոգին չի կարող գոյատևել շարունակական նվաստացման և տեղատվության պայմաններում։ Այն պահանջում է սթափ քաղաքական մտածողություն, պատմական հիշողության պահպանում և պայքարի վճռակամություն։ Անհրաժեշտ է հրաժարվել այն վտանգավոր պատրանքից, թե կարելի է անվտանգության դիմաց վաճառել արժանապատվությունը։ Առանց արժանապատվության գոյություն չի կարող ունենալ իրական անվտանգությունը, իսկ առանց արդարության խաղաղությունը վերածվում է ճնշման և բռնության անարդար համակարգի։

Այսօր հնչող ահազանգը վերաբերում է ոչ միայն ներկային, այլև ապագային։ Եթե այս գործընթացը չկանգնեցվի, եթե հասարակությունը չգիտակցի վտանգի խորությունը, վաղվա օրը կարող է բերել ավելի ծանր և ավելի նվաստացուցիչ զարգացումներ։ Դեռևս հնարավոր է շրջել ընթացքը՝ հրաժարվելով իշխանությունների կողմից մեզ պարտադրվող օրակարգին համակերպվելուց, վերականգնելով ազգային ինքնագիտակցությունը և ինքնապաշտպանության կամքը, որը կարող է դառնալ քաղաքական դիմադրության, արժանապատվության վերականգնման և պետական շահի պաշտպանության հիմք։

Հիշե՛նք հայտնի ասացվածքը. Պատմությունը կրկնվում է՝ առաջին անգամ որպես ողբերգություն, երկրորդ անգամ որպես կատակերգություն: Արցախի կորստով մենք արդեն ապրել ենք պատմական ողբերգությունը։ Եթե դասեր չքաղենք մեր սխալներից և բացթողումներից, ապա նույն սխալները կրկնվելու են, իսկ հետևանքները դառնալու են շատ ավելի ծանր ու անդառնալի՝ մեր ազգային ինքնության և պետականության համար։ Այնպես որ ընտրությունը հստակ է. կամ շարունակել քայլել նահանջի, տեղատվության, նվաստացման և ինքնախաբեության ճանապարհով, կամ վերականգնել քաղաքական արժանապատվությունը և ազգային-պետական մտածողությունը, որը կծառայի ոչ թե Հայաստանի գործող իշխանությունների արտաքին պատվերով սահմանված օրակարգին, այլ սեփական ժողովրդի երկարաժամկետ շահերին։ Վաղվա օրը դեռ հնարավոր է պաշտպանել, եթե այսօր գտնվի դրա համար անհրաժեշտ խիզախությունը։

Արամ Շահնազարյան