Ամերիկյան և իրանական կողմերի միջև սպասվող բանակցությունները, որոնք նախատեսված են տարածաշրջանային միջնորդների մասնակցությամբ, ներկայում ավելի քան երբևէ պահանջում են խոհեմություն, ռազմավարական պատկերացում և ճշգրիտ հաշվարկներ։ Պարսից ծոցի լարվածությունն ու Հնդկական օվկիանոսում ամերիկյան նավատորմի տեղակայումը, Իրանի անօդաչու սարքերի մշտական վերահսկողությունը և տարածաշրջանի երկրների ակտիվ դիվանագիտական միջնորդությունը ստեղծում են բազմաշերտ միջավայր, որը հիշեցնում է 20-րդ դարի դասական քաղաքական-ռազմական ճգնաժամերը՝ Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի տրամաբանությամբ, բայց այժմ ժամանակակից պայմաններում։ Բանակցությունների հաջողությունը կախված է ոչ միայն կողմերի քաղաքական կամքից, այլև ռազմավարական զսպվածությունից, ռազմական զսպման գործիքների գիտակից կիրառումից և բազմաշերտ դիվանագիտական փոխգործակցության կայունությունից։

Իրանը վերջին տասնամյակում մշտապես ընդգծել է իր միջուկային ծրագրի խաղաղ բնույթը և իրավունքը կատարելու ուրանի հարստացում՝ միջազգային իրավունքի և սեփական անվտանգության համար անհրաժեշտ չափորոշիչների շրջանակներում։ 2018 թվականին ԱՄՆ-ը միակողմանի դուրս եկավ ՀԳՀԾ-ից և մտցրեց նոր պատժամիջոցներ, որոնք խոչընդոտեցին ոչ միայն Իրանի տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացմանը, այլև մեծացրին տարածաշրջանային լարվածությունը։ Դրանից հետո եվրոպական երկրները, չկարողանալով ապահովել Իրանի համար համաձայնագրային շահավետությունը, մասամբ նպաստեցին բանակցությունների ձախողմանը։ Նման պատմական ֆոնն այսօր սպասվող բանակցությունների դինամիկան դարձնում է զգայուն ու բազմաշերտ։

Ամերիկյան կողմի ներկայիս մոտեցումը, որը բնութագրվում է ռազմավարական ճնշմամբ, պատժամիջոցների կիրառմամբ և ռազմական ներկայության ցուցադրմամբ։ Հատկապես «Աբրահամ Լինկոլն» ավիակրի տեղակայումը Պարսից ծոցում և Հնդկական օվկիանոսում, հիշեցնում է սառը պատերազմի ժամանակների ռազմածովային մանևրները։ Նման վարվելակերպը ուղերձ է Իրանի հասցեին և ազդանշան՝ տարածաշրջանային գործընկերներին, որ ԱՄՆ-ն պատրաստ է գնալ ռազմական գործողությունների։ Միաժամանակ, նման քայլերը ստեղծում են նաև ռիսկեր՝ թյուրիմացությունների, սխալ հաշվարկների և տարածաշրջանային լարվածության տեսանկյունից։

Իրանի ռազմա-տեխնոլոգիական կարողությունները, հատկապես անօդաչու թռչող սարքերի ոլորտում, թույլ են տալիս Թեհրանին հավաքելու ռազմավարական բնույթի տեղեկատվություն տարբեր հեռավորություններում և բարձրություններում։ Այն ապահովում է մշտական վերահսկողություն և զսպման հնարավորություն՝ առանց անմիջական ռազմական գործողությունների դիմելու։ Նման բազմաշերտ պատրաստվածությունը ցույց է տալիս, որ Իրանը կարող է հավասարակշռել ԱՄՆ ճնշումները, սակայն դա պահանջում է զգուշավոր հաշվարկ, քանի որ ցանկացած սխալ գնահատում կամ ԱԹՍ-ի խոցում կարող է արագ վերածվել էսկալացիայի սրման։

Ռազմական հնարավորությունների և մշտական վերահսկողության շերտը ստեղծում են զգայուն դինամիկա, որը միաժամանակ ընդգծում է դիվանագիտական միջնորդության կարևորությունը։ Թուրքիան, Կատարը, Եգիպտոսը և Օմանն ակտիվորեն ներգրավված են բանակցությունների նախաձեռնության գործում՝ փորձելով թուլացնել լարվածությունը, կանխել ռազմական հակամարտության հավանականությունը և պահպանել տարածաշրջանային էներգետիկ ու տնտեսական կայունությունը։ Նրանց դերը շատ ավելի մեծ է, քան պարզապես դիտորդական կամ միջնորդական։ Հարևան երկրների ակտիվ դիվանագիտությունը ստեղծում է որոշակիորեն հավասարակշռող մթնոլորտ, որը թույլ է տալիս երկու կողմերին՝ Իրանին և ԱՄՆ-ին, պահպանելու բանակցային սեղանի շուրջ ներկայությունը՝ առանց անմիջական ռազմական էսկալացիայի։

Միևնույն ժամանակ, Իրանի նախաձեռնած տարածաշրջանային խաղաղության նոր ծրագիրը ևս մեկ կարևոր հանգամանք է բանակցությունների համատեքստում։ Այս ծրագիրը նպատակ ունի ստեղծելու բազմակողմ, հարևան պետությունների մասնակցությամբ տարածաշրջանային անվտանգային և տնտեսական համակարգ, որը կայանում է որպես «Աբրահամյան խաղաղության» և «Դարի գործարքի» այլընտրանք՝ ուղղված տարածաշրջանային հարաբերությունների վերանայմանը և Իրանի տնտեսական ու քաղաքական ինքնավարության ամրապնդմանը։ Իրանը առաջարկում է հարևաններին դիտորդի կամ ակտիվ մասնակցի կարգավիճակ՝ ապահովելու համար գործընթացի թափանցիկությունը, կանխելու նպատակով սխալ գնահատումների ռիսկերը և պատրաստ է բանակցություններին միայն հավասար դիրքերից՝ փոխադարձ հարգանքի և շահերի սկզբունքի հիման վրա։ Նման նախաձեռնությունը ստեղծում է հնարավորություն երկարաժամկետ կայուն խաղաղության ապահովման համար, որը կարող է նվազեցնել ԱՄՆ–Իրան հարաբերությունների էսկալացիայի ռիսկերը։

Իրանի դիրքորոշումը միջուկային ոլորտում հստակորեն սահմանվում է՝ ընդգրկելով միայն հարստացման իրավունքի ճանաչման և պատժամիջոցների վերացման պահանջը, ինչը ցույց է տալիս բանակցային տրամաբանություն և համաչափություն։ Իրանը մերժել է այլ հարցերի ընդգրկումը բանակցային օրակարգում, քանի որ դրանք չեն համապատասխանում իր ռազմավարական շահերին և խաղաղ միջուկային ծրագրի պահպանման սկզբունքներին։ Այս կոնկրետությունն ու ճշգրտությունը պարզ է դարձնում Իրանի համար ընդունելի բանակցային շրջանակը, չնայած արտաքին ճնշումներին և շուտափույթ սպասումներին։

Բանակցությունների բարդությունը կրկնապատկվում է աշխարհաքաղաքական և տնտեսական գործոնների պատճառով։ ԱՄՆ–Իրան սկզբունքային հակասություններից բացի, աշխարհաքաղաքական ու էներգետիկ շահերը, Հարավային Ասիայում և Պարսից ծոցի երկրներում նավթային հոսքերի հնարավոր խափանումները և տարածաշրջանային անվտանգության ապահովումը ստեղծում են բազմաշերտ խնդիրներով հագեցած դինամիկա, որը կողմերի ռազմավարական դիրքավորման հետ համադրմամբ, ձևավորում է եզակի աշխարհաքաղաքական միջավայր, որտեղ ցանկացած սխալ հաշվարկ կարող է անմիջապես վերածվել լուրջ էսկալացիայի։

Սպասվող բանակցությունների անխափան ընթացքը պայմանավորված է մի քանի հիմնական գործոններով. Իրանի օրինական իրավունքների ճանաչումից և նրա շահերի նկատմամբ հարգանքից, ԱՄՆ-ի իրատեսական և հավասարակշռված մոտեցումից, ինչպես նաև տարածաշրջանային երկրների ակտիվ, բայց հավասարակշռված միջնորդական դերակատարությունից։ Այս բանակցությունները պետք է դիտարկել ոչ միայն միջուկային հարցերի, այլև տարածաշրջանային խաղաղության, տնտեսական համագործակցության և երկարաժամկետ կայունության հնարավորության տեսանկյունից։ Իրանը, պահպանելով իր ռազմական պատրաստվածությունը և դիվանագիտական ակտիվությունը, ցույց է տալիս, որ պատրաստ է երկխոսության, սակայն արդյունքը կախված է ոչ միայն իր դիրքորոշումից, այլև ԱՄՆ-ի իրական կամքից և միջնորդների կարողությունից նվազեցնելու սխալ գնահատումների ռիսկերը։

Վերլուծելով խնդրի բոլոր շերտերը՝ կարելի է եզրակացնել, որ Իրանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները ներկայում ստեղծում են բարդ, բայց վերահսկելի դինամիկա։ Իրանը ներկայացնում է բազմաշերտ ռազմավարություն՝ համադրելով դիվանագիտական նախաձեռնությունները, տարածաշրջանային խաղաղության առաջարկները և ռազմա-տեխնոլոգիական զսպման գործիքակազմը, փորձելով ապահովել հավասար դիրք բանակցային սեղանի շուրջ։ Միաժամանակ, ԱՄՆ-ի ռազմավարական գործողությունները և միջուկային ու տարածաշրջանային քաղաքական մոտեցումները մշտապես ազդում են բանակցային մթնոլորտի վրա՝ ավելացնելով լարվածության շերտը։ Հարևան երկրները՝ դիտորդների և միջնորդների կարգավիճակով, պահպանում են գործընթացի թափանցիկությունն ու նվազեցնում թյուրիմացությունների և էսկալացիայի սրման վտանգը։

Այս բոլոր գործոնները միասին ստեղծում են եզակի իրավիճակ, որտեղ բանակցությունների հաջողությունը չի սահմանափակվում միայն դիվանագիտական կամ միջուկային հարցերով, այլ ընդգրկում է տարածաշրջանային անվտանգային և տնտեսական համակարգերի վերափոխումը՝ իրատեսական մոտեցման ցուցադրմամբ։ Իրանի առաջարկած տարածաշրջանային խաղաղության նոր ձևաչափը կարող է դառնալ երկարաժամկետ, կայուն և բազմաշերտ լուծում, որը թույլ կտա նվազեցնել լարվածությունը և ապահովել տարածաշրջանային համագործակցություն՝ համակցելով անվտանգության, տնտեսության և դիվանագիտական գործիքակազմերը։

Խոհեմությունը, համաչափությունը և փոխադարձ հարգանքը մնում են խաղաղության և կայունության հիմնական երաշխիքները՝ թույլ տալով կառուցել տարածաշրջանային և ռազմավարական հավասարակշռության կայուն ձևաչափ, որտեղ կողմերի իրատեսական ռազմավարական հաշվարկները և խաղաղության նոր նախաձեռնությունները կապահովեն բանակցությունների երկարաժամկետ հաջողությունը և տարածաշրջանային կայունությունը։

Արամ Շահնազարյան