Նոյեմբեր 9 – Ազգային յիշողութեան վրայի վէրքը եւ Հայաստանին ապագային հանդէպ յանձնառութիւնը

2020 թուականի նոյեմբեր 9-ը հայ ժողովուրդին նորագոյն պատմութեան մէջ արձանագրուեցաւ իբրեւ անոր ամէնէն ցաւալի թուականներէն մէկը։ Քառասունչորսօրեայ պատերազմին վերջ դրած եռակողմ յայտարարութիւնը պարզապէս ռազմական գործողութիւններու դադրեցում մը չէր։ Ան կը ներկայացնէր քաղաքական եւ ռազմական խոր պարտութիւն մը, Արցախի կորուստը եւ հայ ժողովուրդին համար անորոշութեան նոր հանգրուանի մը սկիզբը։

Սակայն այդ թուականը կարելի չէ ընկալել միայն իբրեւ պատերազմի աւարտ։ Ան նաեւ պատմական գործընթացի մը, քաղաքական որոշումներու, ռազմավարական սխալներու եւ աշխարհաքաղաքական այնպիսի իրադրութեան մը հետեւանքն է, ուր ժողովուրդի մը իրաւունքները անգամ մը եւս ստորադասուեցան մեծ տէրութիւններու եւ տարածաշրջանի պետութիւններու շահերուն։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան տեսակէտէն՝ Նոյեմբեր 9-ը յիշատակելը կը պահանջէ նաեւ ստանձնել այն քաղաքական պատասխանատուութիւնները, որոնք առաջնորդեցին այդ վախճանին։ Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան որոշումները, անոր քաղաքական ուղղուածութիւնը, գնահատման սխալները եւ Հայաստանի ու Արցախի վրայ կախուած սպառնալիքներուն դիմակայելու ընդունակ ազգային ռազմավարութեան մը բացակայութիւնը պէտք է մաս կազմեն քննադատական եւ խոր վերլուծութեան մը։

Ազգի մը ղեկավարութիւնը չի կրնար խուսափիլ իր որոշումներուն հետեւանքներուն պատասխանատուութիւնը ստանձնելէ, մանաւանդ երբ վտանգուած են ժողովուրդի մը անվտանգութիւնը, ինքնիշխանութիւնը եւ պատմական շարունակականութիւնը:

Հայերուս համար Արցախը երբեք պարագայական հարց մը կամ պարզապէս հողային վէճ մը չէ եղած։ Ան մեր պատմութեան, մեր ինքնութեան եւ մեր ազգային շարունակականութեան անբաժան մասն է։ Հոն կը գտնուին սերունդներու հետքերը, եկեղեցիները, վանքերը, գիւղերն ու օճախները, որոնք անբաժանելիօրէն մաս կը կազմեն հայոց յիշողութեանը։ Անոր կորուստը, բնակչութեան բռնի տեղահանութիւնը եւ անոր մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումն ու իւրացումը չեն կրնար վերածուիլ փակուած էջի մը, ոչ ալ ընդունուիլ իբրեւ վերջնական իրականութիւն։

Սակայն մեր յիշողութիւնն ու ազգային պահանջատիրութիւնը Արցախով չեն սկսիր եւ ոչ ալ Արցախով կ՚աւարտին։ Մեր գիտակցութեան մէջ կը շարունակեն ապրիլ նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքները, որոնք այսօր թրքական տիրապետութեան տակ կը գտնուին, ինչպէս նաեւ պատմական շրջաններ, ինչպիսիք են Նախիջեւանն ու Շահումեանը, որոնք ազրպէյճանական տիրապետութեան տակ են։
Եւ հոն, իբրեւ բոլոր սերունդները գերազանցող խորհրդանիշը, կը շարունակէ կանգուն մնալ Արարատ լեռը՝ ներկայ մեր դրօշին, մեր յիշողութեան եւ ազգային ինքնութեան տեսլականին մէջ։ Այն իրողութիւնը, որ այս տարածքները այսօր քաղաքական օրակարգի կեդրոնը չեն գտնուիր, չի նշանակեր, թէ անոնք մոռցուած են կամ թէ հրաժարած ենք մեր պատմական իրաւունքներէն։ Լռութիւնը հրաժարում չէ։

Այս վէրքին կ՚աւելնայ նաեւ Պաքուի մէջ տակաւին պահուող հայ ռազմագերիներու եւ միւս հայ ձերբակալեալներու կացութիւնը։ Անոնց ապօրինի պահումը, անկախութեան եւ անկողմնակալութեան երաշխիքներէ զուրկ դատական գործընթացները, ինչպէս նաեւ արդարադատութեան օգտագործումը իբրեւ քաղաքական ճնշումի միջոց՝ կը հանդիսանան անոնց իրաւունքներուն ծանրագոյն խախտումներէն։ Կը պահանջենք անոնց անմիջական ազատ արձակումը, հիմնարար երաշխիքներու յարգումը եւ միջազգային կառոյցներու գործնական միջամտութիւնը։

Ոչ մէկ դատական գործընթաց կրնայ օրինական համարուիլ, եթէ անիկա արդար դատաքննութեան, պաշտպանութեան եւ պատշաճ դատավարութեան իրական պայմաններ չ՚ապահովեր։ Մեր հայրենակիցներուն ազատութիւնը չի կրնար ենթարկուիլ քաղաքական բանակցութիւններու կամ վերածուիլ սակարկութեան առարկայի։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան տեսակէտէն՝ Նոյեմբեր 9-ը նաեւ մեզ կը հրաւիրէ մեր ազգին որդեգրելիք ուղեգիծին մասին մտածելու։ Հայաստանը չի կրնար իր ապագան կերտել՝ հրաժարելով իր յիշողութենէն, տկարացնելով իր հաւաքական կամքը կամ իր ճակատագիրը ուրիշներու որոշումներուն յանձնելով։ Ինքնիշխանութիւնը, անվտանգութիւնն ու ազգային արժանապատուութիւնը կը պահանջեն գիտակցութիւն, կազմակերպուածութիւն, միասնութիւն եւ քաղաքական կամք մը, որ ի վիճակի ըլլայ պաշտպանելու մեր ժողովուրդին իրաւունքները։

Հայ Դատը բացառապէս Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններէն ներս ապրողներուն չի պատկանիր։ Ան համազգային դատ է, որ կը միաւորէ Հայաստանը, Արցախն ու Սփիւռքը, տարբեր սերունդներն ու բոլոր անոնք, որոնք մեր ժողովուրդին պատմական շարունակականութիւնը կը զգան իբրեւ իրենց սեփական ժառանգութիւնը։ Ոչ մէկ սահման կրնայ ջնջել այդ պատկանելիութիւնը, եւ ոչ մէկ քաղաքական որոշում կրնայ ոչնչացնել ազգի մը իրաւունքները։ Այս թուականը յիշատակելը չի նշանակեր անցեալին գերին մնալ։ Կը նշանակէ զայն հասկնալ, անոր դասերը իւրացնել եւ ցաւը վերածել գիտակցութեան ու յանձնառութեան։ Արցախի յիշատակը, տեղահանուած բնակչութեան ապահով եւ արժանապատիւ վերադարձի իրաւունքը, մեր մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնը, հայ գերիներու ազատագրումը եւ մեր պատմական տարածքներու պահանջատիրութիւնը նոյն ազգային պատասխանատուութեան անբաժան մասերն են։

Այդ Նոյեմբեր 9-էն վեց տարի ետք՝ մենք չենք մոռնար։ Լռութիւնը չենք շփոթեր խաղաղութեան հետ, ոչ ալ յանձնուողականութիւնը՝ քաղաքական իրապաշտութեան։ Իսկական խաղաղութիւնը չի կրնար կառուցուիլ բռնագրաւման, մշտական սպառնալիքի, բնակչութեան մը բռնի տեղահանութեան կամ ժողովուրդի մը իրաւունքներու ուրացման վրայ։ Նաեւ հաշտութիւնը չի կրնար գոյութիւն ունենալ, քանի դեռ մեր հայրենակիցները զրկուած են իրենց ազատութենէն եւ հայ ինքնութիւնը կը շարունակէ ենթարկուիլ հալածանքի ու ուրացման։

Հայոց պատմութիւնը ընդելուզուած է ողբերգութիւններով, հալածանքներով ու կորուստներով, բայց միաժամանակ՝ դիմադրելու եւ վերակառուցուելու արտակարգ կարողութեամբ։ Մենք վերապրած ենք, որովհետեւ կրցած ենք պահպանել մեր ինքնութիւնը, մեր յիշողութիւնը եւ իբրեւ հայ շարունակելու մեր կամքը։ Այդ ժառանգութիւնը մեզի թոյլ չի տար յանձնուիլ կամ ընդունիլ, որ մեր ազգին ապագան կառուցուի մոռացութեան վրայ։

Հետեւաբար, Նոյեմբեր 9-ը պէտք է ըլլայ ազգային յիշողութեան, խորհրդածութեան եւ յանձնառութեան օր մը։ Թուական մը, որ մեզի յիշեցնէ, թէ Հայաստանի եւ Արցախի ճակատագիրը չի կրնար ձգուիլ ուրիշներու կամքին. թէ մեր ժողովուրդին իրաւունքները պարտութեամբ չեն սպառիր, եւ թէ ազգային արժանապատուութիւնը կը պահանջէ քաղաքականութիւն մը, որ համարժէք ըլլայ մեր պատմութեանը։

Որովհետեւ Արցախը փակուած էջ մը չէ։ Որովհետեւ մեր գերիները չեն կրնար մոռացութեան մատնուիլ Պաքուի բանտերուն պատերուն ետին։ Որովհետեւ բռնագրաւուած տարածքները չեն ջնջուիր մեր յիշողութենէն միայն այն պատճառով, որ այսօր չենք կրնար զանոնք վերատիրանալ։ Եւ որովհետեւ ոչ մէկ պարտութիւն կրնայ վերջին խօսքը ըլլալ ազգի մը ճակատագրին վրայ։

Նոյեմբեր 9-էն վեց տարի ետք, մեր պարտականութիւնն է յիշել, պահանջել, կազմակերպուիլ եւ պայքարիլ յանուն ինքնիշխան Հայաստանի մը, ազատ Արցախի մը, անոր բնակչութեան՝ իր հայրենի հողը վերադառնալուն եւ հայ ազգին բոլոր պատմական իրաւունքներուն յարգման։

Մենք յիշողութիւն մը չենք ժառանգած՝ յանձնուելու համար. զայն ժառանգած ենք Հայ Դատը վառ պահելու եւ ապագան կերտելու համար։

Հարաւային Ամերիկայի Հ.Յ.Դ. Կեդրոնական Կոմիտէ