Խնդիրներ

1. Նախատեսվող փոփոխությունը հակասում է ՀՀ Սահմանադրությամբ ամրագրված՝ սոցիալական շուկայական տնտեսական կարգ ունենալու պահանջին, մտահոգիչ է սոցիալական արդարության տեսանկյունից, ամբողջապես հակասում է սոցիալական պետության գաղափարախոսությանը, չի բխում միջազգային լավագույն փորձից:

2. Փոփոխության հիմքում շուկայական կարգավորմանն ապավինելու մոտեցումն է, որն անխուսափելիորեն կնպաստի իրական եկամուտների ձևավորմանը «շատին՝ շատ, քչին՝ քիչ» սկզբունքով՝ ի հակադրություն «շատից՝ շատ, քչից՝ քիչ» սկզբունքի և հանրային կյանքում համերաշխ զարգացման կարևորագույն պայմանի: Այսինքն՝ այս փոփոխությամբ բարելավվում է բարձր եկամուտ ունեցողների վիճակը՝ ի հաշիվ ցածր եկամուտներ ունեցողների:

3. Այս մոտեցումը չի համապատասխանում գործող կառավարության ծրագրային նպատակադրումներին՝ միտված սոցիալական ներառական զարգացմանը, արժանապատիվ աշխատանքի խթանմանն ու ցածր եկամուտների առաջանցիկ աճի ապահովմանը:

4. Գործատուների համար չկա խթան՝ ցածր աշխատավարձով աշխատողների վարձատրությունը առաջանցիկ ավելացնելու համար:

5. Եկամտային հարկի համահարթեցման արդյունքում պետական բյուջեի մուտքերի կրճատումն էլ նախատեսվում է փոխհատուցել անուղղակի հարկերի ավելացմամբ, որն անխուսափելիորեն կհանգեցնի սպառողական գների բարձրացման: Արդյունքում կվերացվի հարկային համակարգի սոցիալական բաղադրիչը՝ հարկային բեռը հարուստներից առավելագույնս տեղափոխելով աղքատների վրա:

6. Եկամտային հարկի համահարթ դրույքաչափի ներմուծման միջոցով ստվերը կրճատելու կառավարության ակնկալիքը հիմնավոր չէ (տարբեր հեղինակավոր կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության փորձագետների գնահատմամբ նույնպես այստեղ էական և ուղղակի կապը բացակայում է): Անընդունելի է ՀՀ իշխանությունների այն փաստարկը, որ բարձր եկամուտ ստացող անձինք խուսափում են հարկեր վճարելուց: Նախ՝ բարձր եկամուտ ունեցողները հիմնականում աշխատում են ֆինանսական, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, էներգետիկայի ոլորտներում և հիմնականում զբաղեցնում են պատասխանատու պաշտոններ, որի պարագայում ստվերային վարձատրության ռիսկն ամենացածրն է: Մյուս կողմից, եթե բարձր եկամուտ ունեցող անձինք խուսափում են հարկեր վճարելուց, պետք է ոչ թե փոխել օրենսդրությունը, այլ՝ բարելավել հարկային վարչարարությունը:

7. Այս փոփոխություններով փորձ է արվում սահուն կերպով քողարկել պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի պահպանումը, որի մաս է կազմում պարտադիր սոցիալական վճարը: Փաստորեն, բարձր եկամուտներ ունեցողների կողմից պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ առկա բողոքները մեղմելու համար պարտադիր սոցիալական վճարի չափով նվազեցվում է նրանց եկամտային հարկի դրույքաչափը:

Այլընտրանքային լուծումներ

Աշխատանքը խթանելու, արժանապատիվ աշխատանքի պայմաններ ապահովելու, արդյունքում՝ աղքատությունը նվազեցնելու օբյեկտիվ նպատակադրումներից բխող հարկային բարեփոխումները պետք է միտված լինեն առաջին հերթին ցածր եկամուտ ունեցողների իրական եկամուտների առաջանցիկ աճի ապահովմանը:

Այդ նպատակով առաջարկվում է.

1. Առաջիկա միջնաժամկետում ներդնել եկամուտների համատարած հայտարարագրման (խրախուսման բաղադրիչով) և ռիսկերի գնահատման վրա հիմնված ստուգումների ամբողջական համակարգեր, որոնք կնպաստեն եկամտային հարկի գծով պետական բյուջեի մուտքերի իրական ավելացմանն ու ստվերի հետևողական կրճատմանը:

2. Սոցիալական պաշտպանության ոլորտի կայուն և տարբերակված ֆինանսավորման ապահովման, ինչպես նաև սոցիալական ապահովագրության հիմնական ռիսկերի դեպքում պետական թիրախավորված աջակցության տեսանկյունից օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ է միասնական եկամտային հարկը տարանջատել և նորից անցում կատարել պարտադիր սոցիալական վճարներին ու եկամտահարկին: Այս դեպքում պարտադիր սոցիալական վճարները կարող են ունենալ մեկ դրույքաչափ, իսկ եկամտահարկի դրույքաչափերը՝ պրոգրեսիվ:

3. Զուգահեռաբար, եկամտահարկի բարեփոխումներով ամբողջացնել այդ հարկատեսակի սոցիալական բաղադրիչը, այն է.

– Սահմանել չհարկվող շեմ՝ առնվազն կենսապահովման նվազագույն զամբյուղի արժեքի չափով,

– Սահմանել եկամտահարկի պրոգրեսիվ դրույքաչափերի քառաստիճան սանդղակ.

Առաջին դրույքաչափը սահմանել առնվազն 10 տոկոսային կետով փոքր երկրորդից, իսկ երկրորդը և երրորդը՝առնվազն 5 տոկոսային կետով համապատասխանաբար փոքր՝ հաջորդող դրույքաչափերից,

Առաջին դրույքաչափը տարածել եկամուտների այն շեմի վրա, որը բավարար է միջին ընտանիքի (չորս անդամներից բաղկացած) նվազագույն կենսապահովման զամբյուղն ապահովելու համար (ներկայումս մեկ անձի հաշվով՝ 55 հազարդրամ):
Եկամտային հարկի պրոգրեսիվ դրույքաչափերի լիարժեք գործադրման դեպքում համեմատաբար ցածր վարձատրությամբ աշխատատար ճյուղերում նոր աշխատատեղերի ստեղծումը գործատուների համար կդառնա առավել շահեկան: Այն գործատուի համար առավել քիչ ծախասատար կլինի, քանի որ հնարավորության դեպքում նա բարձր վարձատրությամբ մեկ աշխատատեղի (որը կզբաղեցներ միայն բարձր որակավորում ունեցող մեկ աշխատող) փոխարեն կստեղծի ասենք` երկու և ավելի աշխատատեղեր, որոնք կարող են զբաղեցնել նաև միջին կամ ցածր որակավորում ունեցող աշխատողները: Արդյունքում էապես կնվազի գործատուի կողմից վճարվող եկամտային հարկի ընդհանուր չափը, բացի այդ կհեշտանա երիտասարդների մուտքը աշխատաշուկա:

4. Եկամտային հարկի չհարկվող շեմ սահմանելուն և առաջին դրույքաչափը՝23 տոկոսից նվազեցնելուն զուգահեռ, սոցիալական ներառական զարգացման համար առարկայական անհրաժեշտություն են նաև մեր երկրի ստանձնած միջազգային պարտավորություններից բխող՝

– աշխատանքի արժանապատիվ պայմանների ապահովման տեսանկյունից ՀՀ աշխատանքային օրենսդրության բացերի ու հակասությունների վերացումը, միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխանեցումը,

– պետության գործուն աջակցությամբ արհմիությունների դերի բարձրացումը,

– աշխատանքային օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ պետական վերահսկողության ամբողջականացումը և արդյունավետության ապահովումը,

– նվազագույն աշխատավարձի բարձրացումը ու սահմանումը կենսապահովման նվազագույն զամբյուղի արժեքից բարձր՝ միջին աշխատավարձի 50-60 տոկոս միջակայքում:

ՀՅԴ մասնագիտական ոլորտային հանձնախմբերի գրասենյակ