Մյուս կողմից, ՀՆԱ-ի աճի ապահովման համար հիմնական մակրոգործոն է դիտվում արտահանման շեշտակի ավելացումը: Սակայն ապագա հինգ տարիներին արտահանում/ՀՆԱ հարաբերական ցուցանիշի համար թիրախավորվում է այս նպատակին ոչ համարժեք աճ՝ 5-7 տոկոսային կետ (տարեկան միջինը՝ շուրջ 1 տոկոսային կետ), 18 տոկոսից այն հասցնելով 23-25 տոկոսի:

Տնտեսական աճի ապահովման այս մոտեցմամբ համարժեք կարևորված չեն նաև ներքին տնտեսական ներուժի ոչ լիարժեք օգտագործման փաստը և դրա գործադրման առարկայական հնարավորությունները: Ասենք օրինակ, ներմուծման փոխարինումը՝ պետական գնումների ժամանակ նախապատվությունը հայրենական արտադրանքին տալով, ներքին պահանջարկի խթանումը՝ ցածր եկամուտների առաջանցիկ աճն ապահովելու, պետական ներդրումների ավելացման, առանձին ոլորտներում արտադրական ցիկլը ամբողջականացնելու, Արցախի Հանրապետության հետ տնտեսական ինտեգրման կապերը խորացնելու և հնարավոր այլ ձևերով:

Տնտեսական աճի այս մոդելը նախ ռիսկային է մի շարք օբյեկտիվ տնտեսական գործոններով պայմանավորված՝ երկրի տնտեսության արտաքին կախվածության ենթադրվող աճ, սոցիալ-քաղաքական այս իրավիճակում օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման հնարավորությունների գերագնահատում, տնտեսության ներքին ներուժն առավելագույնս գործադրելու համար անհրաժեշտ՝ պետության ուղղակի մասնակցության անորոշություն, տնտեսական ենթակառուցվածքների ոչ բավարար վիճակ և բարելավման բարձր ռիսկեր, այդ թվում՝ արտաքին աղբյուրներից մեծ ծավալի վարկավորման անհրաժեշտություն, բնական մենաշնորհներ ունեցող սուբյեկտների կողմից ներդրումային վարքագծի անորոշություններ, գազի, էլեկտրական էներգիայի և ջրի սակագների բարձրացման անորոշություններ:

Այս թեզի իրագործումը էական ռիսկեր է պարունակում նաև աշխարհաքաղաքական առկա մարտահրավերների տեսանկյունից, որոնց կառավարման լուծումները չկան ծրագրում՝ ազգային հարցերում զիջումների հնարավոր պարտադրանք՝ նաև արտաքին տնտեսական ներազդմամբ, պատերազմական վիճակ և ռիսկեր, փակ սահմաններ, տարածաշրջանում լոկալ և գլոբալ շահերի հակադրություններ և փոխլրացնող քաղաքականության հարցում ռիսկեր:

Ակնհայտ է, որ տնտեսական աճի համար առաջարկվող տարեկան միջինը հինգ տոկոս թիրախը ևս չի կարող համարվել բավարար, հռչակվող ներառական զարգացման տեսանկյունից, եթե նկատի ունենանք նաև հարկեր/ՀՆԱ հարաբերական ցուցանիշի և պետական բյուջեից սոցիալական ոլորտին ուղղվող միջոցների ավելացումը բնութագրող ցուցանիշների համար աճի անորոշ թիրախավորումները: Ասենք օրինակ, հինգ տոկոսանոց տնտեսական աճը չի կարող համարժեք լինել առնվազն սոցիալական պաշտպանության ոլորտում հռչակված հետևյալ նպատակադրումներին՝ ծայրահեղ աղքատության վերացում, աղքատության մակարդակի էական նվազեցում (ենթադրվում է այս ցուցանիշը կրճատել առմվազն 50 տոկոսով և հասցնել 10-15 տոկոսի), գործազրկության մակարդակի էական կրճատում (ենթադրվում է ներկայիս 20 տոկոսից այն կդառնա 10 տոկոս, այսինքն՝ տարեկան պետք է ստեղծվեն շուրջ 20-25 հազար լրացուցիչ աշխատատեղեր):

Հատկանշական է նաև, որ ռազմարդյունաբերության ոլորտից բացի, ամրագրված չեն պետության ուղղակի մասնակցային և պետական ներդրումների իրականացման պարտավորություններ՝ ներառական զարգացման օբյեկտիվ անհրաժեշտություն ունեցող առաջնային աճի այլ բևեռներում և հատկապես այն բնակավայրերում, որտեղ դեռևս առկա տնտեսական բարձր ռիսկն ու ցածր հետաքրքրությունները օբյեկտիվորեն չեն ապահովում մասնավոր ներդրումներ: Ասենք օրինակ՝ ՓՄՁ ոլորտ, զբոսաշրջություն, աշխատաշուկայում ներառման առանձնահատուկ դժվարություններ ունեցող անձանց, խմբերի համար և խոցելի առանձին բնակավայրերում պետական ներդրումներով սոցիալական ձեռնարկատիրություն, նաև՝ տնաշխատության հենքի վրա:

Ներառական զարգացման իմաստով ծրագրից բացակայում են նաև հանրային կյանքում համերաշխության արմատավորման համար անհրաժեշտ, օբյեկտիվ հետևյալ նպատակադրումները՝ հատկապես խոշոր ձեռնարկատերերի սոցիալական պատասխանատվության, սոցիալ-աշխատանքային հարաբերություններում սոցիալական գործընկերության ինստիտուտների լիարժեք ներդրումն ու փոխշահավետ զարգացումը:

Թադևոս Ավետիսյան
ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի
ծրագրերի համակարգող, տնտեսագետ