Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է փոքր ազգերի համար, որոնց գոյության պայքարը մշտապես տեղի է ունեցել ուժերի անհավասար պայմաններում։ Վարանդյանը լավ գիտակցում է, որ հայ ժողովուրդը թշնամու նկատմամբ դժվար թե ունենա թվային գերազանցություն կամ ռազմական հզորության առավելություն, սակայն նա վստահ է, որ գաղափարական կազմակերպվածությունը և կամքի կենտրոնացումը կարող են փոխհատուցել այդ բացը։ Այդ իսկ պատճառով նրա համար «Համաժողովրդական բանակը» նախ և առաջ հոգեբանական, քաղաքական և կազմակերպական պատրաստակամության համակարգ է։

Գարեգին Խաժակի «Ազգի ու ազգային գաղափարախոսության» մտածողությունը, որը խտացված է նրա «Ի՞նչ է ազգությունը» աշխատությունում, թեև արտահայտվում է ավելի տեսական լեզվով, բայց նույնքան կտրուկ է իր քաղաքական հետևություններում։ Խաժակը մերժում է ազգը միայն կենսաբանական, լեզվական կամ մշակութային հատկանիշներով սահմանելու մոտեցումը։ Նրա հայտնի ձևակերպմամբ՝ ազգը կենսաբանական պատահականություն չէ, այլ պատմական կամք։ Այս ըմբռնումը հայ քաղաքական մտքի համար շրջադարձային նշանակություն ունի, քանի որ ազգը ներկայացնում է որպես գիտակցված ընտրություն և պարտավորություն։

Խաժակի համար ժողովուրդն ազգ է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ գիտակցում է իր միասնական նպատակը և իր պատմական պատասխանատվությունը։ Առանց այդ գիտակցության ժողովուրդը կարող է գոյություն ունենալ որպես հասարակական միավոր, բայց չի կարող դառնալ գիտակցված քաղաքական ուժ։ Նրա կարծիքով՝ պատմությունը չի ճանաչում չեզոք ազգեր. կա՛մ ազգը գործում է, կա՛մ նրա փոխարեն գործում են ուրիշները։ Այս ըմբռնումը հատկապես արդիական է այն պայմաններում, երբ արտաքին ուժերը մշտապես ձգտում են հայ ժողովրդի փոխարեն որոշել նրա ճակատագիրը։

Խաժակի ազգային գաղափարախոսության առանցքային դրույթներից մեկն այն է, որ ազգը չի կարող գոյատևել գաղափարական սնանկության պայմաններում։ Նա հստակ արձանագրում է, որ ազգը, որը չունի սեփական գաղափարախոսություն, անխուսափելիորեն սկսում է ծառայել ուրիշների գաղափարներին։ Ազգային գաղափարախոսությունը նրա մոտ ոչ թե քարացած դոգմա է, այլ կենդանի համակարգ, որը ձևավորվում է պատմական փորձից և ուղղված է ապագային։ Այդ համակարգի առանցքում են ազգային արժանապատվությունը, ինքնիշխանությունը և պատմական շարունակականության գիտակցումը։

Խաժակի մոտ ազգային գաղափարախոսությունն անբաժանելի է պաշտպանվելու պատրաստակամությունից։ Նա ընդգծում է, որ իրավունքները գոյություն ունեն այնքանով, որքանով ազգը պատրաստ է դրանք իրացնել և պաշտպանել։ Ազգը, որը հրաժարվում է պայքարից, փաստացի հրաժարվում է իր իրավունքներից։ Այս տրամաբանությունն ուղիղ կերպով համադրվում է Վարանդյանի «Համաժողովրդական բանակի» տեսության հետ։ Երկուսի մոտ էլ ազգային կամքը չի կարող մնալ հռչակագրերի մակարդակում. այն պետք է նյութականացվի կազմակերպված գործի միջոցով։

Այսպիսով, Վարանդյանի և Խաժակի գաղափարները տարբեր հարթություններում ձևակերպում են նույն հիմնարար ճշմարտությունը. ազգը գոյատևում է ոչ միայն ֆիզիկական առումով, այլև՝ իր գոյության քաղաքական և սոցիալական պատասխանատվությունը գիտակցելով և այն իրացնելու պատրաստակամությամբ։ Այս պատասխանատվության քաղաքական և ռազմական արտահայտությունը կազմակերպված ինքնապաշտպանությունն է, իսկ նրա գաղափարական հիմքը՝ ազգային ինքնագիտակցությունը և մտավոր պատրաստվածությունը, որոնք ապահովում են ազգի դիմադրողականության և կազմակերպվածության շարունակականությունը։

Միքայել Վարանդյանի և Գարեգին Խաժակի գաղափարական մոտեցումները, թեև ձևակերպված են տարբեր լեզվամտածողությամբ և տարբեր խնդիրների անմիջական արձագանք են հանդիսանում, բայց իրականում միավորվում են մեկ ընդհանրական քաղաքական համակարգի մեջ։ Այդ համակարգի առանցքում ազգի ըմբռնումն է, որպես կամքի, պատասխանատվության և կազմակերպված գործողության միավոր։ Այստեղ ազգը չի սահմանափակվում ինքնության պահպանման դերով, այլ դիտարկվում է որպես հավաքական քաղաքական ուժ, որն ունի իրավունքներ այնքանով, որքանով ունի դրանք պաշտպանելու պատրաստակամություն։

Այս ամբողջական համակարգում Վարանդյանի «Համաժողովրդական բանակ» տեսությունը ազգային կամքի կազմակերպական արտահայտություն է, իսկ Խաժակի «Ազգի ու ազգային գաղափարախոսության» մտածողությունը՝ որպես այդ կամքի գաղափարական և ռազմավարական հիմք։ Առանց գաղափարախոսության «Համաժողովրդական բանակը» կարող է վերածվել զուտ ռազմական ուժի, իսկ առանց կազմակերպված պաշտպանության գաղափարի ազգային գաղափարախոսությունը մնում է վերացական հռչակագիր՝ առանց իրական քաղաքական և ռազմավարական ազդեցության։ Այս փոխլրացման գիտակցումն է, որ դաշնակցական քաղաքական մտածողությունը վերածել է ամբողջական համակարգի, այլ ոչ թե առանձին գաղափարների ամբողջության։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության գաղափարական–քաղաքական ծրագիրը հենց այս համակարգի ծրագրային արտահայտությունն է։ Դաշնակցության հիմնադիր սերունդը վաղուց էր արձանագրել այն ճշմարտությունը, որ հանուն ազատության և անկախության ազգային ազատագրական պայքարը չի կարող իրականացվել միայն որոշակի խավի, կուսակցության կամ սերնդի միջոցով։ Այս պայքարի արդյունքները՝ ազատությունը և անկախությունը, համաժողովրդական են, և պահպանվում են միայն համաժողովրդական կամքով: Այս դրույթը Դաշնակցության ծրագրում հանդես է գալիս ոչ որպես կարգախոս, այլ որպես քաղաքական- գաղափարական սկզբունք։

Դաշնակցության ծրագրում ազգի պաշտպանությունը դիտարկվում է որպես ամբողջ ժողովրդի քաղաքական պարտք։ Այս մոտեցումը լիովին համահունչ է Վարանդյանի այն համոզմանը, որ պետությունը չի կարող պաշտպանել ժողովրդին, եթե ժողովուրդը պատրաստ չէ պաշտպանել պետությունը։ Այստեղ պետությունը հանդես է գալիս ոչ թե որպես ազգից վեր կանգնած կառույց, այլ որպես նրա կամքի քաղաքական կազմակերպում։

Դաշնակցության ծրագրային դրույթներում հատուկ ընդգծվում է ժողովրդի քաղաքական դաստիարակության նշանակությունը։ Դաշնակցությունը վաղուց է հասկացել, որ առանց քաղաքական գիտակցության զինված ուժը դատապարտված է դառնալու կամ արտաքին ազդեցությունների գործիք, կամ ներքին քայքայման աղբյուր։ Այդ պատճառով Դաշնակցության գործունեության մեջ գաղափարական աշխատանքը միշտ դիտարկվել է որպես ազգային անվտանգության բաղկացուցիչ մաս։ Ազգային -քաղաքական կրթությունը այստեղ հիմնականում ձևավորում է քաղաքական գիտակցություն, ազգային պատասխանատվություն և գաղափարական պատրաստակամություն՝ ժողովրդին նախապատրաստելով իրականացնելու իր պաշտպանությունը և պահպանելու ազգային անվտանգությունը։

Այս գաղափարական հենքի վրա ձևավորվել է նաև դաշնակցական ըմբռնումը բանակի և զինվորական ծառայության մասին։ Զինվորը Դաշնակցության համար երբեք չի եղել պարզապես հրաման կատարող։ Նա գաղափարական մարտիկ է, որը կրում է զենք՝ ազգի անունից։ Այս մոտեցումը ուղիղ կերպով ժառանգում են Վարանդյանի զինվոր–քաղաքացի գաղափարը և Խաժակի՝ զինվորին որպես ազգի գիտակցված կամքի կրող ձեւակերպումը։ Զինվորն այստեղ չի կտրվում հասարակությունից, այլ հանդիսանում է նրա գիտակից ներկայացուցիչ։

Այս գաղափարական հասկացության արդիականությունն ու կենսունակությունը մեր օրերում դառնում են առավել ակնհայտ։ Արցախյան առաջին ազատամարտը, քառօրյա և 44-օրյա պատերազմները տարբեր փուլերում ցույց տվեցին, որ հայ ժողովրդի պաշտպանական կարողությունը անմիջականորեն կապված է նրա գաղափարական ամրության վիճակի հետ։ Այն ժամանակ, երբ ազգային կամքը համախմբված էր և պայքարի իմաստը գիտակցված, հնարավոր դարձավ դիմակայել և հաղթել թվային ու ռազմական գերազանցություն ունեցող հակառակորդին։ Իսկ երբ գաղափարական դաշտում տիրապետող դարձան անորոշությունը, պատասխանատվության բաշխման մթնոլորտի մթագնումը և պարտության հետ հաշտվելու հռետորաբանությունը, քաղաքական և ռազմական պարտությունը դարձավ անխուսափելի։

Արցախի կորուստը միայն տարածքային կամ ռազմական պարտություն չէ։ Այն գաղափարական ճգնաժամի արտահայտություն է, որը տարիների ընթացքում արմատավորվել էր մեր ազգային-քաղաքական մտածողության մեջ։ Երբ ազգային հիմնահարցերը սկսում են դիտարկվել որպես անցյալի հիշողություններ, այլ ոչ արդի քաղաքական պարտավորություններ, ազգը դադարում է հանդես գալ որպես կենսունակ միավոր և իր իրավունքները կրող գիտակցված ուժ։ Խաժակի այն սահմանումը, որ ազգը, որը մոռանում է իր չլուծված հարցերը, փաստորեն հրաժարվում է իր պատմական իրավունքից, մեր օրերում ստանում է ցավալի հաստատում։

Վարանդյանի տեսության լույսի ներքո Արցախի հարցի մոռացումը կամ դրա հետ հաշտվելը հավասարազոր է ազգային կամքի ինքնալուծարմանը։ Նա վաղուց է զգուշացրել, որ պաշտպանությունը սկսվում է ոչ թե պատերազմի օրը, այլ խաղաղության տարիներին: Ազգը, որը երկար ժամանակ չի պատրաստվում պաշտպանվելու, պատերազմի պահին արդեն պարտված է։ Այս միտքն այսօր պետք է ընկալել ոչ որպես պատմական մեջբերում, այլ որպես քաղաքական ախտորոշում։

Մեր օրերում Վարանդյանի «Համաժողովրդական բանակ» տեսությունը պահանջում է նորովի մեկնաբանում՝ մեր ժամանակների պահանջներին համապատասխան։ Այն չի կարող սահմանափակվել դասական ռազմական պատրաստությամբ։ «Համաժողովրդական բանակը» այսօր ենթադրում է հասարակության այնպիսի կազմակերպում, որի պայմաններում ազգային անվտանգության հարցը ներառված է կրթության, տեղեկատվական դաշտի, հասարակական կազմակերպման և քաղաքական մշակույթի մեջ։ Այստեղ զինված պայքարը դիտարկվում է ոչ թե որպես ինքնանպատակ, այլ որպես վերջին միջոց՝ ազգային իրավունքների պաշտպանության համար։

Դաշնակցության գաղափարախոսության մեջ խաղաղության արժեքը երբեք չի հակասել ազգային պայքարի հիմնարար սկզբունքների։ Խաղաղությունը Դաշնակցության համար միշտ եղել է ցանկալի, բայց ոչ ցանկացած գնով։ Խաղաղությունն արժեք է միայն այն դեպքում, երբ այն բխում է ազգի ինքնիշխան կամքից և ապահովված է պաշտպանվելու կարողությամբ։ Խաղաղությունը, որը հիմնված է քաղաքական տեղատվության և ինքնախաբեության վրա, վերածվում է ժամանակավոր դադարների՝ հաջորդ պարտության ճանապարհին։

Այսպիսով, ՀՅԴ ծրագրային մտածողության հենքի վրա, Վարանդյանի և Խաժակի գաղափարական ձևակերպումների համադրումը ձևավորում է ազգային գոյության քաղաքական ձևաչափ, որը մեր օրերում ունի ոչ միայն տեսական, այլև գործնական նշանակություն։ Այդ ձևաչափը պահանջում է վերադարձ քաղաքական պատասխանատվության, ազգային կամքի կազմակերպման և հասարակության ներսում պաշտպանական գիտակցության վերականգնման։

Դաշնակցության ծրագրային հենքի վրա, Վարանդյանի և Խաժակի գաղափարական ժառանգության ամբողջական ընթերցումը, մեզ կանգնեցնում է մի պարզ, սակայն հստակ քաղաքական ճշմարտության առջև. ազգը գոյություն ունի ոչ այնքան իր անցյալով, որքան իր ներկայի, և հատկապես ապագայի նկատմամբ ունեցած պատասխանատվությամբ։ Ազգ լինելը վիճակ չէ, այլ մշտական ընտրություն։ Այդ ընտրությունը յուրաքանչյուր պատմական փուլում վերաձևակերպվում է, սակայն իր էությամբ մնում է նույնը՝ պատրաստակամություն պաշտպանելու սեփական իրավունքները և գոյությունը։

Միքայել Վարանդյանի «Համաժողովրդական բանակ» տեսությունը հենց այդ ընտրության կազմակերպված արտահայտությունն է, իսկ Գարեգին Խաժակի «Ազգի և ազգային գաղափարախոսության» ըմբռնումը այս տեսությանը տալիս է գաղափարական առանցք։

Այս երկու մոտեցումների համադրումը Դաշնակցության գաղափարական աշխարհընկալման մեջ վերածվել է քաղաքական ծրագրի և տեսության, որը հատկապես մեր օրերում, ստացել է գոյաբանական նշանակություն։ Արցախի կորուստը բացահայտեց այն ճշմարտությունը, որ ազգային անվտանգության հարցը հայ քաղաքական մտքի համար երկար ժամանակ դիտարկվել էր մասնատված, ապաքաղաքականացված և գաղափարական հիմքից զրկված ձևով։ Երբ պաշտպանությունը վերածվում է միայն պետական համակարգի գործառույթի, իսկ հասարակությունը դուրս է մնում այդ պատասխանատվությունից, պարտությունը դառնում է ոչ թե պատահականություն, այլ օրինաչափություն։ Այս իրողությունը Վարանդյանը կանխատեսել էր դեռ իր ժամանակներում, երբ գրում էր, որ պաշտպանությունը չի սկսվում պատերազմի օրը, այլ՝ խաղաղության տարիներին։

Խաժակի տրամաբանությամբ, Արցախի հարցի մոռացությունը կամ դրա տեղափոխումը բացառապես զգացմունքային հարթություն, քաղաքական սնանկություն և պարտություն է նշանակում։ Այսօր, երբ փորձ է արվում պարտությունը ներկայացնել որպես նոր իրականության հետ հաշտվելու անհրաժեշտություն, Խաժակի այս միտքը դառնում է քաղաքական զգուշացում՝ ուղղված ոչ թե անցյալին, այլ ներկային և հատկապես՝ ապագային։

Վարանդյան–Խաժակ գաղափարական համակարգը մեզ չի խոստանում հեշտ լուծումներ։ Այն չի առաջարկում հույս կապել արտաքին ուժերի, պատահական հանգամանքների կամ ժամանակի հետ։ Այն պահանջում է վերադարձ պատասխանատվության։ Պատասխանատվություն՝ կրթելու քաղաքականապես գիտակից քաղաքացի, ձևավորելու ազգային նպատակների ըմբռնում, պահպանելու պատմական հիշողությունը և մշտապես պահպանելու ինքնապաշտպանության կարողությունը։ Այս գաղափարական համակարգը հասարակական կազմակերպման ձևի հենասյունն է։

Միքայել Վարանդյանի «Համաժողովրդական բանակ» տեսությունը և Գարեգին Խաժակի «Ազգի և ազգային գաղափարախոսության» ըմբռնումը հայ քաղաքական մտքի անցյալին չեն պատկանում։ Դրանք կենդանի քաղաքական ուղեցույց են, որոնք հստակ արձանագրում են, որ ազգը գոյություն ունի այնքանով, որքանով ունի կամք, գաղափար և այդ գաղափարը պաշտպանելու պատրաստակամություն։ Ազգ լինելը վիճակ չէ, այլ մշտական ընտրություն՝ յուրաքանչյուր պատմական փուլում վերաձևակերպվող, բայց իր էությամբ անփոփոխ։

ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ
«Ալիք» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր

«Դրօշակ» թիվ 1 2026 թ.