Կառավարվող լարվածություն՝ Իրան-ԱՄՆ հարաբերություններում․փոխադարձ զսպման և էներգետիկ ռիսկերի դինամիկան
02 Փետրվար 2026 Արամ ՇահնազարյանԻրան–ԱՄՆ հարաբերություններում վերջին օրերի զարգացումները, չնայած դիվանագիտական շփումների ակտիվացմանը և հռետորաբանության մեղմացմանը, ռազմավարական շրջադարձի մասին չեն վկայում։ Դրանք շարունակվում են ուժի և ճնշման երկարամյա համակարգի շրջանակում՝ ուղղված տարածաշրջանային դերակատարների նկատմամբ արտաքին վերահսկողության պահպանմանը։ Ներկա փուլը կարելի է բնութագրել որպես կառավարվող լարվածություն, որտեղ փոխադարձ զսպումը ծառայում է ոչ թե հակասությունները լուծելուն, այլ դրանց վերահսկելիությունը պահպանելուն։
Իրանական վերլուծական շրջանակների գնահատմամբ՝ ԱՄՆ-ի զորքերի տեղաշարժն ու ռազմական ներկայության ցուցադրումը նորություն չեն և չեն փոխում ուժերի ընդհանուր հարաբերակցությունը։ Նախորդ տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ նման քայլերը հիմնականում քաղաքական և հոգեբանական նշանակություն ունեն՝ ուղղված դաշնակիցներին վստահեցնելուն և հակառակ կողմի հաշվարկների վրա ազդելուն։ Իրանի անվտանգության համակարգը այս զարգացումները դիտարկում է որպես կանխատեսելի և հաշվարկելի, և դրանք արդեն ներառված են երկրի ազգային պաշտպանության պլանավորման ծրագրերում։
Դիվանագիտական շփումների ակտիվացումը Իրանի կողմից չի դիտարկվում որպես հարաբերությունների կարգավորման սկիզբ։ Առանց ԱՄՆ-ի քաղաքական մոտեցումների վերանայման՝ հատկապես պատժամիջոցների, անվտանգության երաշխիքների և տարածաշրջանային դերակատարության հարցերում, ցանկացած դիվանագիտական նախաձեռնություն դիտարկվում է որպես ժամանակավոր և սահմանափակ ազդեցություն ունեցող գործիք։ Այս պատճառով ներկա դեէսկալացիան Իրանի համար ունի միայն տակտիկական նշանակություն՝ նվազեցնելով անմիջական բախման ռիսկը, բայց չլուծելով հիմնական հակասությունները։
Ռազմաքաղաքական հարթությունում Իրանի դիրքորոշումը շարունակում է հիմնվել զսպման տրամաբանության վրա։ Բարձր ռազմական պատրաստվածությունը և հակահարվածի վստահելի հնարավորությունները դիտարկվում են որպես անվտանգության ապահովման անհրաժեշտ պայման։ Այս մոտեցումը նպաստում է արտաքին ուժի կիրառման հավանականության նվազեցմանը՝ ցույց տալով, որ ցանկացած սրացում կունենա լայն տարածաշրջանային հետևանքներ։ Իրանի համար սա ոչ էսկալացիա է, ոչ արագ գործողությունների հրահանգ, այլ միջոց՝ պահպանելու տարածաշրջանային ռազմավարական հավասարակշռությունը։
Միաժամանակ, իրանական վերլուծություններում ընդգծվում է, որ ԱՄՆ-ը, հաշվի առնելով հնարավոր ռազմական բախման հետևանքները, խուսափում է լայնամասշտաբ պատերազմի սցենարից։ Բաց հակամարտությունը տարածաշրջանում կարող է խաթարել գլոբալ էներգետիկ շուկաները, ձևավորել նոր անկայունության օջախներ և ծանր հետևանքներ ունենալ ոչ միայն տարածաշրջանային, այլև միջազգային անվտանգության համար։ Այս իրավիճակը սահմանափակում է Վաշինգտոնի գործողությունների շրջանակը՝ կենտրոնացնելով այն ճնշման ոչ ուղղակի մեխանիզմների վրա։
Պարսից ծոցը և Հորմուզի նեղուցը այս համատեքստում շարունակում են մնալ ռազմավարական առանցքային գոտիներ։ Իրանական դիտակետից այս տարածքների շուրջ լարվածության պահպանումը մեծապես պայմանավորված է արտատարածաշրջանային ռազմական ներկայությամբ, որը խախտում է տարածաշրջանային անվտանգության բնական հավասարակշռությունը։ Չնայած անմիջական միջադեպեր ներկայում չեն արձանագրվում, նույնիսկ լարվածության սահմանափակ մակարդակը բավարար է էներգետիկ շուկաների զգայուն արձագանքի համար՝ արտահայտվելով գների տատանումներով և փոխադրման ծախսերի աճով։
Էներգետիկ շուկաների արձագանքը Իրանում դիտարկվում է ոչ միայն որպես մեկ երկրի գործողությունների հետևանք, այլև որպես հետևանք տարածաշրջանի ընդհանուր ռազմականացված միջավայրի։ Նավթի և գազի գների տատանումները, ապահովագրական հավելավճարների բարձրացումը և մատակարարման շղթաների վերաուղղման ռիսկերը պայմանավորված են անորոշությամբ, որը սնվում է քաղաքական հայտարարություններով և ուժի ցուցադրմամբ։ Դիվանագիտական դեէսկալացիան նվազեցնում է կտրուկ ցնցումների հավանականությունը, սակայն չի վերացնում կառուցվածքային ռիսկերը։
Ծովային անվտանգության վերաբերյալ շրջանառվող սցենարները, այդ թվում՝ հնարավոր շրջափակումները, Իրանի գնահատականներում դիտարկվում են որպես ճնշման քաղաքականության գործիք։ Նման սցենարների իրագործումը, անկախ դրանց նպատակներից, կարող է լուրջ ռազմավարական և տնտեսական վնաս հասցնել միջազգային նավագնացությանը և առևտրին՝ խորացնելով գլոբալ անորոշությունը։ Իրանի դիրքորոշումը հետևողականորեն հիմնվում է այն սկզբունքի վրա, որ Պարսից ծոցի անվտանգությունը պետք է ապահովվի տարածաշրջանային պետությունների մասնակցությամբ և առանց արտատարածաշրջանային ռազմական գերիշխման։
Իրանական դիտակետից այս իրավիճակը ազդում է նաև հարակից երկրների վրա։ Տարածաշրջանի փոքր և միջին պետությունները, որոնք կախված են էներգետիկ ներմուծումներից և արտաքին շուկաներից, զգում են լարվածության հետևանքները իրենց քաղաքական ու տնտեսական կայունության վրա։ Այդ հանգամանքը Իրանի քաղաքական խոսույթում օգտագործվում է որպես հիմնավորում այն թեզի համար, որ տարածաշրջանային կայունությունը չի կարող կառուցվել միայն մեկ երկրի մեկուսացման կամ շարունակական ճնշման վրա։
Ընդհանուր առմամբ, Իրանի համար ներկա փուլը բնութագրվում է որպես ժամանակավոր հավասարակշռություն, ստեղծված փոխադարձ զսպման շնորհիվ։ Լարվածության պահպանման սցենարը մնում է առավել հավանական, քանի որ կողմերից ոչ մեկը պատրաստ չէ ռազմավարական զիջումներ կատարելուն։ Սահմանափակ միջադեպերի հավանականությունը չի բացառվում, մինչդեռ արագ դեէսկալացիայի հնարավորությունը գնահատվում է ցածր՝ պայմանավորված Վաշինգտոնում քաղաքական կամքի բացակայությամբ։
Այս իրավիճակը Իրանի համար վերահաստատում է այն մոտեցումը, որ անվտանգության ապահովումը պետք է հիմնված լինի սեփական հնարավորությունների, երկարաժամկետ հաշվարկի և ռազմավարական համբերության վրա։ Դիվանագիտական շփումները կարող են նվազեցնել լարվածության ինտենսիվությունը, սակայն չեն կարող փոխարինել ուժերի հավասարակշռությունը՝ որպես տարածաշրջանային կայունության հիմնական հիմք։ Ժամանակակից միջազգային հարաբերություններում խաղաղությունը հաճախ ապահովվում է ոչ հռչակագրերով, այլ հաշվարկված զսպման միջոցով։
