1970-ին թուրքական իշխանությունները Հայոց ցեղասպանությունը հերքելուց անցան հերթական հարձակման, և Լիբանանում Թուրքիայի դեսպանությունը դատական գործ հարուցեց «Ազդակ» և «Զարթօնք» օրաթերթերի արտոնատերեր Հայկ Պալյանի (1897-1987) և Բարունակ Թովմասյանի (1910-1991) դեմ։ Դատավարությունը, ո՜վ զարմանք, ավարտվել է հայերի փայլուն հաղթանակով, ընթացել է 1970 թ. մայիս-հուլիս ամիսներին, իսկ, որպես պատճառ, ներկայացված էին այդ թերթերում հրատարակված մի քանի հոդվածներ.

ա) «Ազդակ»-ի 1968 թ. հոկտեմբերի 14-ի համարում տպագրված է Նշան Պեշիկթաշլյանի (1898-1972 ) «Թրքական վիրաբուժութիւնը» հոդվածը. «Թուրքիոյ մէջ ալ կ’ուզեն կատարել պատուաստում սրտի։ Գործին գլուխը կեցած է վիրաբոյժ տոքթոր Սիյամի Էրսէք՝ աջակցութեամբ իր օգնականներուն։

Առողջապահական նախարար տոքթոր Վէտատ Ալի Էօզքան իր հաւանութիւնը յայտնած է։

Հայտար փաշայի հիւանդանոցին մէջ 34 հոգիէ բաղկացած բժշկական խումբ մը կազմ ու պատրաստ է անցնելու համար գործի։

Բարերար որոշում մըն է այս։ Պէտք է բոլոր թուրքերուն սիրտերը տեղէն հանել ու տեղը տնկել նոր սիրտեր։

Անուրանալի է, որ թուրքերը ունին սիրտ գայլի։ Գոնէ շան սիրտ տնկելու է անոնց կուրծքին տակ՝ զանոնք ընտելացնելու համար։

Այնուհետև շան սիրտով թող հաչեն կամ զիրար խածնեն։ Բայց հանգիստ թող թողուն հովիւները և ոչխարները։

Եթէ շան սիրտ ունենան, հաւանաբար աւելի կը սիրուին ամերի-կացիներու կողմէ, որոնց մէջ շնապաշտները շատ են, շնապաշտները շատ հարուստ են և յաճախ մեծ ժառանգութիւններ կը թողուն իրենց ամենասիրելի շուներուն։

Թուրքերը աւելի պիտի սիրուին նաև համայնավարներուն կողմէ, որոնք զիրենք կրնան մարզել ու գործածել սահմաններու հսկողութեան համար, որպէսզի ոչ ոք չփախչի դրախտէն՝ դժոխք մտնելու համար։

Ուրեմն այս գործէն ալ պիտի շահին բախտաւոր թուրքերը։ Բարոյապէս ալ պիտի շահին՝ դադրելով գայլ ըլլալէ, դառնալով շնասիրտ, հաւատարիմ՝ իրենց ուտելիք միսերուն ու ոսկորներուն»։

բ) «Ազդակ»-ի 1969 թ. ապրիլի 23-ի համարում տպագրված է Արամ Հայկազի (Չեքեմյան, 1900-1986) «Յաղթանակի տօնը» հոդվածը. «Ֆրանսան թուրքերուն յանձնեց մեր Կիլիկիան, ու Անգլիան ազատ արձակեց իր գերեվարած 65 000 թուրք զինուորներն ու Մալթայի ոճրագործներուն ոհմակը։

Յետոյ նստեցան Նիւրէմպէրկ խաղալու։

Իրաւ որ միւս ազգերը ունեցան իրենց Նիւրէմպէրկը։

Մենք էր, որ մնացինք բացը։

Ստիպուած եղանք մեր Նիւրէմպէրկը մեր ձեռքով սարքել։

Խան Խոյսկի, Ջիւանշիր, Թալաաթ, Սայիտ Հալիմ, Պեհաէտտին Շաքիր, Ճէմալ Ազմի, քանի մը մանրուքներ…

Պէտք էր հաւասարակշռել։

Ու հաւասարակշռեցինք։

Մեղքը մե՞րն էր…

Ու այն գրիչները, որոնք դարերով այս ժողովուրդի մարտիրոսա-գրութեան պատմութիւնն էին արձանագրած, նոր էջ մը բացին ու հպարտութեամբ գրեցին՝

Սարդարապատ,
Բաշ Ապարան,
Ղարաքիլիսէ,
Դրօ, Սմբատ, Սեպուհ, Անդրանիկ։
Անկախ Հայաստան։
Յարութիւն առինք։
Այսօր կանք ու վաղը նորէն պիտի ըլլանք։
Մենք կուշտ ենք, իրենք՝ մեր դահիճները՝ անօթի։
Մենք առողջ ենք, իրենք, իրենց վկայութեամբ՝ հիւանդ։
Մենք քաղաքակրթութեան պատմութիւն ունինք, իրենք՝ ոճիրի։
Մենք ողորմութիւն կու տանք, իրենք յաւիտենական մուրացիկ են դարձած։
Մեր Հայրենիքն ու իր սահմանները լոյսերու մէջ կը շողան, իսկ իրենց երկիրը խաւարի մէջ է։
Մենք համաշխարհային համբաւով գիտնականներ ունինք, իրենք՝ համաշխարհային համբաւով ոճրագործներ։

Ալ թուե՞մ…

Կարծեմ՝ կը բաւէ։

Բայց արդար ըլլալու համար պէտք է ընդունիլ, թէ իրենք ալ բան մը տուած են աշխարհին…

Ցեղասպանութեան գիւտը իրենցն է։

Իրենք եղած են զայն առաջին անգամ գործադրողները, երբ դեռ այդ բառը գոյութիւն իսկ չունէր բառարաններուն մէջ»։

գ) «Զարթօնք»-ի 1970 թ. ապրիլի 24 և 26-ի համարներում լույս է տեսել Վերապատվելի Ե. Գ. Ճռնազյանի «Հայ ազգին խաչելութիւնը և յարութիւնը» ծավալուն հոդվածը։ Նույն թերթի 1970 թ. մայիսի 17-ի համարի ««Զարթօնք»-ի դէմ բացուած դատը» խորագրի տակ տպագրված «Ինչո՞ւ կ’ամբաստանուինք» խմբագրական հոդվածում ներկայացված են այս հոդվածի այն հատվածները, որոնք «վեր առնուած են իբր ամբաստանութեան կէտեր»՝

1. «Որովհետև թուրքերը ծոյլ, անպաշար, անհաւատարիմ, աղտոտ և գող էին, իսկ հայերը՝ աշխատասէր, հաւատարիմ, մաքուր և ազնիւ»։
2. «Դարձեալ թուրքին ձեռքին տակ ապրած են քրիստոնեայ և մահմետական շատ ազգութիւններ՝ հայեր, յոյներ, պուլկարներ, սերպեր, ասորիներ, արաբներ, քիւրտեր, տիւրզիներ… Բայց անիկա անոնցմէ ոչ մէկուն հետ կրցած է խաղաղութեամբ ապրիլ. անոնց ամէնքն ալ հալածեց, կողոպտեց և ջարդեց։ Իրականութեան մէջ, թուրքը մարդկութեան անէծքն է։ Արիւն ծծող ստրուկն է»։
3. «Իսկ եթէ բարեշրջութեան օրէնքով մարդը կենդանիէն յառաջ եկած է, չեմ կրնար դասաւորել, թէ ո՛ր գազանէն յառաջ եկած է։ Որովհետև գազանը աւելի գութ ունի, քան թուրքը»։
4. «Շան չափ զգացում չունեցող այս ցեղը ուսկի՞ց յառաջ եկած է։ Չգա՜ր բարով»։

Խմբագրականն ավարտվում է այսպես. «Մեր տեղ պիտի պատասխանէ ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆԸ»։

«Զարթօնք»-ի 1970 թ. մայիսի 20-ի խմբագրականը վերնագրված է «Մեր դատը հայ ժողովուրդին դատն է»։ «Ծանօթ է, թէ մամուլի երկու օրկանները,– կարդում ենք այդ հոդվածում,– ամբաստանուած են Լիբանանի և հետևաբար արաբական աշխարհի «բարեկամ» թուրք պետութեան նախագահին դէմ անուանարկիչ արտայայտութիւններ կատարած ըլլալու բարոյական մեղքով։

Յատկանշական է, որ հայ թերթերու դէմ բացուած այս դատը ունենայ բարոյական մեկնակէտ և նշանակութիւն։ Կարելի՞ է երևակայել ասկէ աւելի ընդվզեցուցիչ արարք և խախուտ հիմնակէտ, երբ նկատի ունենանք, թէ այս դատը կը բացուի պահանջքովը պետութեան մը, որ կը կոչուի Թուրքիա։

Պատմութիւնը իր անջնջելի խարանով կը վկայէ, թէ 20-րդ դարու այս կէսերուն Թուրքիա կը հանդիսանայ այն միակ պետութիւնը, որ իրաւունք չունի բարոյական կեցուածքներու մասին արտայայտուելու, ո՜ւր մնաց՝ այդ հիման վրայ նոյնիսկ դատախազ կանգնելու…»։

«Ազդակ»-ի 1970 թ. մայիսի 14-16-ի, 18-23-ի, հունիսի 2-ի և 11-ի, հուլիսի 13-ի համարներում այս դատի մասին բազմաթիվ հոդվածներ են տպագրված՝ «Հայկական դատին համամարդկային բնոյթը» խորագրով։ Նույն թերթի 2014 թ. ապրիլյան համարներում « «Ազդակ»-ի ութսունեօթ տարիներու ծառայութեան ընդմէջէն» խորագրի տակ ներկայացված են այդ հոդվածները։

«Երիտասարդ հայ» կիսամսյա պարբերականի 1970 թ. 14-րդ հա-մարում (հունիսի 27) տպագրված է հայկական երկու թերթերի դատա-պաշտպան, լիբանանցի ճանաչված փաստաբան Մոհսեն Սլիմի «Հայ մամուլի դատը» հոդվածը։

«Ալիք»-ի 1970 թ. հունիսի 1-2-ի համարներում « «Ազդակ»-ի և «Զարթօնք»-ի դէմ բացուած դատի առթիւ» խորագրի տակ տպագրված է Բաբկեն Փափազյանի (1915-1990) «Երբ գիտակից է ժողովուրդը» ծավալուն հոդվածը՝ նվիրված հայության՝ Բեյրութում և ամենուր ծավալած բողոքի ցույցերին. «…Դատին արդիւնքը չէ, որ արժէք մը ունէր. դատ բանալու դիմումն իսկ էր հիմնականը, որ ոտքի հանեց հայ ժողովուրդը մէկ մարդու պէս…

Ժողովուրդը ըմբռնեց իսկոյն, արագօրէն, ինքնաբերաբար, թէ նման արարքի մը արտաքին աննշանութեան տակ թաքնուած էր բուն հարցը՝ ոճիրը, հայուն հանդէպ գործուած ոճիրը ծածկելու, մերժելու հարցը…

… Անընկճելի է ժողովուրդ մը, երբ գիտակից է ան։

Աշխարհացրիւ հայութեան ամէն մի անդամը այսօր Պէյրութի մէջ տեղի ունեցած ժողովրդական միահամուռ և միակամ ելոյթին մէջ պէտք է տեսնէ փաստը հայ ժողովուրդի դիտողութեան, պէտք է գայ ինքը այդ գիտակցութեան և աւելցնէ ուժը իր ազգին, դառնայ ինքը անընկճելիօրէն հայ և վերածէ իր ազգը անընկճելի ազգի մը։

Այն ատեն մեր մեռելները պարապի մեռած պիտի չըլլան, և պիտի գայ օրը յաղթութեան»։

Արամ Հայկազը պաշտպանական ճառի փոխարեն «Ազդակ»-ի 1970 թ. հունիսի 24-ի համարում տպագրել է «Եթէ կարենայի հոտ ըլլալ» հոդվածը. «Վիրաբուժական գործողութեան մը հետևանքով, դեռ կէս մարդ եմ ու հաւանաբար չեմ կրնար օդանաւ մը ցատկելով յուլիս 1-ին դատավարութեան ներկայ ըլլալ։ Եթէ կարենայի այդ բանն ընել, դատավարութեան օրը պիտի գայի սրահ, նստէի առաջին կարգի նստարաններէն մէկուն վրայ, յարմար առիթով մը մատս վերցներով՝ խօսք պիտի խնդրէի պարոն նախագահէն կամ դատաւորէն, ներկայացնէի ես ինծի՝ իբրև ամբաստանութեան տակ եղող յօդուածին հեղինակը ու խնդրէի թոյլտուութիւն, որ երդման տակ կեանքիս երեք օրերուն պատմութիւնը ընեմ դատարանին մէջ։

– Պարո՛ն դատաւոր, – պիտի ըսէի պաղատագին,– տասը րոպէ, միայն տասը րոպէ ժամանակ տո՛ւր ինծի, որ խօսիմ Ձեր ու ներկաներուն առջև։
Ու եթէ խնդրանքս լսուէր, պիտի ըսէի.

– Խնդրեմ բերէ՛ք եօթ անգամ եօթ Աստուածաշունչ, որ ձեռքս վրան դրած՝ խօսիմ, որ հաւատաք, որովհետեւ ինչ որ պիտի ըսեմ, իբրեւ մարդ, բանականութիւն ու սիրտ ունեցող մարդ, չէք կրնար հաւատալ։

Ու պիտի ըսէի. «Հազար ինը հարիւր տասնեւհինգ՝ գարնանավերջն էր, հաւանաբար յունիս ամսու 29-րդ օրը, երբ մեզ ճամբայ հանեցին մօտակայ գիւղը՝ մեր ծանօթներուն եւ ազգականներուն մօտ տանելու անունով, բայց ճամբան սուիններով ստիպեցին ուղղութիւնը փոխել ու անցնիլ զօրանոցին առջևէն, ուր մեզ վերստին քննութենէ անցուցին ու ինձմէ երկու տարու մեծ եղբայրս վար դնելով՝ գնդակահարեցին։ Իրենցմէ տասը քայլ հազիւ հեռացած էինք, երբ պատահեցաւ այդ արարքը, ու մայրս ցաւէն ու կսկիծէն քիչ մնաց ուշաթափուէր։ Վեց ժամ անընդհատ քալեցինք լեռներու և բլուրներու վրայէն, մինչեւ որ արեւը մար մտաւ։ Յետմնաց կին մը, որ կը բողոքէր, թէ ա՛լ չի կրնար քալել, «Աղէ՛կ, հոս նստէ՛ ու հանգչէ՛» ըսելով՝ թոյլատրեցին, որ նստի։ Ու մինչ ան կ’օրհնէր արտօնողները, ժանտարմ մը կռնակէն գնդակահարեց զայն։ Մահը եղաւ վայրկենական ու առանց տառապանքի։ Կ’ընդունիմ, թէ գթութեան արարք էր այս…

Գիշերեցինք ձորի մը մէջ։ Կէս գիշերին քանի մը զէնք արձակեցին ու եկան ըսել մեզի, թէ «Կողոպտիչներ էին եկած ու զանոնք վռնտեցինք։ Ձեր երախտագիտութիւնը ցոյց տալու համար յարմար չէ՞, որ հանգանակութիւն մը ընելով՝ մեզի տաք….»։

Տուինք, մինչեւ որ բաւականացան։

Յաջորդ օրը՝ կէսօրէ առաջ, Աղուանիս հասանք։ Մեզ գիւղ չմտ-ցուցին, լեցուցին ոչխարներու մակաղատեղիի մը մէջ ու մէկիկ-մէկիկ դուրս բերելով՝ վրանիս խուզարկեցին ու առին, ինչ որ ունէինք թան-կարժէք։ Գիշերը ճրագով մտան մեր մէջ ու 12 աղջիկ զատելով՝ տարին հետերնին։ Առաւօտուն զանոնք ետ բերին մահու չափ տժգունած ու լացէն ուռած աչքերով։ Չգիտեմ՝ անոնց վիճա՞կն էր աւելի խղճալի, թէ՞ իրենց մայրերունը։ Ժամէ մը հասանք Չոպանլը գիւղը, որուն կեդրոնէն գետակ մը կ’անցնէր, ու գետակին վրայ կամուրջ մը կար։ Գիշերը տարուած ու ետ բերուած աղջիկներէն մէկը ինքզինք կամուրջէն նետեց վար, բայց որովհետև ջուրը խորունկ չէր, չխեղդուեցաւ։ Բայց իր գանկը ջախջախուեցաւ քարի մը վրայ, ու իր արիւնը կարմիր լայն երակի մը պէս խառնուեցաւ ջուրին։ Թուրք կիները անոր մարմինը դուրս բերին ջուրէն ու մերկացնելով՝ հագուստները առին։ Դիակը ձգեցին ափի մամ-ռապատ քարերուն վրայ։ Վերէն՝ կէսօրուան պայծառ արեգակին տակ, մարմարէ արձանի մը նման էր այդ մարմինը։ Լաւ մը նայեցայ անոր, ո-րովհետև 15 տարեկան էի ու մինչև այդ թուականը 15-16 տարեկան աղջկան մերկ մարմին չէի տեսած։

Կամուրջին միւս կողմը մեզի խառնեցին Կիրասոնէն բերուած գաղթականներու կարաւան մը։ Անոնց մէջ ծերունիներ ու երիտասարդ այր մարդեր ալ կային։ Ոստիկաններէն մէկը իր ձիուն վրայէն գնդակա-հարեց կիրասոնցի երիտասարդներէն մէկը, ու ան ինկաւ կռնակի վրայ՝ ցորենի արտի մը մէջ։ Երբ իր քովէն կ’անցնէի, տեսայ, որ իր վիզէն հոսող արիւնը սրտի ամէն բաբախումի հետ գնդակի ծակէն դուրս պոռթկում մը կ’ունենար։

Իրիկուան դէմ Թիւմէքէր հասանք։ Գիւղէն դուրս՝ խոզանի մը մէջ թոյլատրեցին, որ փռուինք հողին վրայ ու հանգչինք։ Նոյնիսկ թոյլատ-րեցին, որ գիւղին մէջ յորդող զով ջուրի աղբիւրն երթանք ու լուացուինք, խմենք, վրանիս հոգի գայ։ Տեղացի բազմաթիւ կիներ, աղբիւրին շուրջ հաւաքուած, մեզ կը դիտէին։ Անոնցմէ մէկը հաւնեցաւ ինծի ու ըսաւ, որ եթէ միւսլուման ըլլամ, կ’որդեգրէ զիս։ Ուրախացայ ու մօրս մօտ վազելով՝ տուի բարի լուրը։ Ան արդէն պատուիրած էր, որ աչքս լայն բանամ ու պատեհութիւն մը ներկայանալու պահուն` իսլամանամ, ազատիմ։

– Վարդան զօրավարն ալ ժամանակաւորապէս ուրացաւ իր կրօնքը, բայց Աստուած մեղք չհամարեց այդ ուրացումը,– ըսաւ ան ինծի օր մը առաջ։– Կը տանին մեզ ոչնչացնելու, արտասահման եղբայրներ ունիս, օր մը կը գտնես զանոնք։

Բաժանումը եղաւ սրտակեղէք ու դժուար. զիս գրկած՝ կ’օրհնէր ու կու լար…

Երկու տարի ետք ստուգեցի, որ զայն ու մեր ընտանիքի միւս 11 անդամները թափեր էին Ակնայ առջևէն հոսող Եփրատ գետը։

Ես իսլամի անունով աւելի քան երեք տարի ապրեցայ Թուրքիոյ մէջ՝ թուրքերու և քիւրտերու մօտ ու հետ ։

Նպատակս այդ տարիներուն անցուցած կեանքիս ու օրերուս մասին խօսիլը չէ, կը բաւէ ըսել, թէ շատ լաւ ու վատ մարդոց հանդիպեցայ, ու երբ Առաջին ընդհանուր պատերազմի զինադադարը կնքուեցաւ ու շնչելու հնարաւորութիւն ստեղծուեցաւ, փախչելով հասայ Պոլիս, որ Դաշնակից բանակի գրաւման տակ կը գտնուէր այդ օրերուն։ Հոն՝ Պոլսոյ մէջ էր, որ հանդիպեցայ ինծի նման հազարներու։ Ամէն անգամ, որ քով-քովի կու գայինք, մեր խօսակցութիւնը անպայմանօրէն կը դառնար տարագրութեան ընթացքին մեր ապրած օրերուն և դժուարութեանց վրայ։ Այս ձևով շատ բան եմ լսած, բայց կ’ուզեմ անոնցմէ միայն մէկ հատը պատմել հոս… Ու ահա՛ կը զգուշացնեմ անոնց, որ թոյլ սիրտ ունին, թող ձգեն այս սրահը ու ելլեն դուրս…

Պատմողը 65 տարու կին մըն է. «Անապատ հասանք ինը հոգիով։ Երկու շաբաթը չլրացած` մնացինք միայն ես և ութ տարու թոռնուհիս։ Բան մը չունէինք։ Հրաշքով ձեռք անցուցած փսիաթի կտոր մը ցերեկը շուք կ’ընէր մեր վրայ։ Հալած, մաշած կմախքներու էինք վերածուած։ Գիտէի, թէ մահը մօտ էր երկուքիս համար ալ, բայց չէի գիտեր, թէ ի՞մ, թէ՞ ոչ թոռնուհիիս առաջ մեռնիլը խնդրելու էի Աստուծմէ… Ան վերջին սրտահատորս էր, ու կը դողայի վրան, ու բնական էր՝ չէի ուզեր կորսն-ցնել, բայց առաջ ես մեռնելու պարագային ո՞վ տէր պիտի ըլլար անոր…

Այն օրերուն վրանաքաղաքին մէջ լուր էր տարածուած, թէ կարգ մը մարդեր իրենց մեռելները եփելով՝ կ’ուտեն։ Կը սարսափէի` մտածելով, որ մենք ալ պէտք է այդպէս ընենք, եթէ կ’ուզենք դեռ ապրիլ… Բայց թոռնուհիիս բան չէի ըսած, իսկ ան, շուքին տակ պառկած, գիտէի թէ իր վերջին օրերը կ’ապրէր։ Իրիկուն մը գլխով նշան ըրաւ, որ իրեն մօտենամ. ծռեցայ վրան ու գուրգուրանքով իր գանկը առի ափերուս մէջ.

– Մեծ մայրիկ,– ըսաւ մեծ ճիգով մը,– երբ ես մեռնիմ, մարմինս մէկուն մի՛ տար, դուն մինակդ կեր…»։

Պարո՛ն դատաւոր ու յարգելի՛ հանդիսականներ, ես վերջացուցի։ Հիմա կը յուսամ, թէ կը հասկնաք, թէ ինչո՞ւ չենք կրնար մոռնալ 1915 թուականն ու թուրքը…»։

Արդեն 110 տարի հայությունը փորձում է արթնացնել աշխարհի քնած խիղճը… Մեր օրերում կատարվում է ամենասարսափելին՝ մեզանում կան ու մոլախոտի պես բազմանում են թուրքի բարբաջանքները կրկնողները … Պատճառը լավ թաքցրած, բայց ակնառու չիմացությունն է, եթե մի պահ մոռանանք բանական մարդու երևակայության սահմաններում չտեղավորվող շահամոլությունը։

Շապինգարահիսարցի Արամ Հայկազի «Նշանածս կ’ըսէ, որ …» պատումի հայ հերոսուհին «Ես այդ բոլորէն լուր չունէի …» չքմեղանքով փորձում է պաշտպանվել պատմական ճշմարտությունը ոչ միայն իմանալու, այլ նաև հարկ եղած դեպքում ներկայացնելու պարտադրանքից, երբ ստիպված է լսել օտարազգի նշանածի մեղադրանք-կշտամբանքը. «Ի՞նչ տեսակ մարդիկ էք դուք՝ հայերդ, գացիք ու ոչխարի հօտերու պէս ջարդուեցաք…»։

Գրողը խրատում է երիտասարդ հայուհուն՝

ա) «Նախ՝ կ’ըսես, որ ո՛ւր որ հնարաւոր էր, կռուեցանք։ Վախկոտներ չենք։ Մեր ազգային պատմութիւնը ապստամբութեան մը նկարագրականով կը սկսի… »։
բ) «… Անոնք պետական մեքենայ, բանակ, կազմակերպութիւն, թնդանօթ, այլ միջոցներ ու անհատնում ռազմանիւթ ունէին… Մեր ինչո՞ւն դէմ… »։
գ) «Երկիրը պատերազմի մէջ էր, ու երիտասարդութիւնը տարուած էր, կանչուած էր բանակ՝ իր քաղաքացիական պարտականութիւնը կատարելու։
Բոլոր աչքի ինկող դէմքերը կեղծուպատիր ամբաստանութիւններով բանտ էին նետուած կամ կախաղան հանուած։ Մնացած էինք անգլուխ»։
դ) «Աւելի՛ն կայ. կարաւանի ճամբաներուն, անցած ու անցնելիք ու- ղիներուն վրայ ամէն օր ու օրը քանի մը անգամ կը հանդիպէին բիրերով, եաթաղաններով, նոյնիսկ մանգաղներով զինուած խուժաններու, որոնք առիթի կը սպասէին, վրանին թափուելով, յօշոտելու զանոնք։ Ժան- տարմաներն էին, որ անոնց գլխուն վրայէն քանի մը գնդակ նետելով՝ ետ կը կեցնէին զանոնք իրենց ծրագիրը իրագործելէ։ Քիչ անգամներ չէր, որ երախտագիտական զգացումով լեցուած ենք դէպի մեր ուղեկիցները։ Ճշդեմ նաև, թէ յետագային պարզ եղաւ մեզ համար, թէ երևութապէս մեզ պաշտպանելու համար գործուած այդ արարքները գործուած էին պարզապէս շահախնդրութեամբ՝ աւարը իրենց վերապահելու մտահոգութիւնով»։
ե) «Յետոյ կար նաև այն պարագան, որ մենք բնաւ չկասկածեցանք, թէ մեզ սպասողը ամբողջական բնաջնջումն էր։ Պատմութեան մէջ Թիմուրներ ու Ալփասլաններ գիւղեր ու քաղաքներ սրբած են երկրի երեսէն ու անոնց բնակչութիւնը սուրէ անցուցած, գերած, բայց ցեղ մը ամբողջութեամբ չէ բնաջնջուած բնաւ։ Նոյնիսկ մինչև այդ թուականը բառարաններուն մէջ «ցեղասպանութիւն» բառը գոյութիւն չունէ՜ր… Մենք՝ հայերս, հակառակ որոշ նշաններու, չկրցինք գուշակել, թէ կացինը այս անգամ մեր արմատին էր ուղղուած…
Դարերով, դարերով՝ ամէն 20-25 տարին անգամ մը, թուրքերը կոտորած են մեզ ու թալանի տուած մեր գոյքը։ Ենթադրեցինք, թէ այս անգամ ալ, մեր պարտէզն ու այգին մտնելով, քիչ մը պիտի ջարդեն մեր ճիւղերը, ու երբ իշխանութիւնները բաւ համարեն, պիտի տան «դադրեցուցէ՛ք»-ի հրամանը»։
զ) «Մեր առաջաւոր դէմքերէն ոմանք փոթորիկի առաջին նշաններուն հետ միջոցներ ունէին՝ արտասահման անցնելով իրենց կաշին փրկելու, բայց, ի պատիւ իրենց, չփախան։ Մնացին ժողովուրդին հետ ու նահատակուեցան. խորհեցան, թէ իրենք զիրենք մատաղ տալով՝ թերևս յաջողին փրկել զանգուածները…
Ուրիշ խօսքով, ազնուական հայ ժողովուրդին համար անըմբռնելի եղաւ, թէ մարդկային միտքը կրնայ նման անմարդկային դաւ մը յղանալ ու գործադրութեան դնել, եթէ նոյնիսկ այդ միտքը թրքական միտքն է… »։
է) «Թուրքիան ընկճելու, հայոց հանդէպ իր ծրագրած ահաւոր դաւին համար զայն պատժելու շատ աւելի ազդեցիկ միջոցը կար. ազդեցիկ ու դիւրին միջոցը, բայց այդ վերջին ու յուսահատ միջոցին դիմելու համար պէտք էր, որ լիովին տեղեակ ըլլայինք հայաջինջ ծրագրին ամբողջութեան. այն ատեն թերևս չվարանէինք ու անցնէինք գործի՝ Թուրքիան մէկ ծայրէն միւսը վառելու գործին։ Անիծապարտ այդ երկրին ո՛ր մէկ անկիւնին մէջ հայ չկար որ… Հայոց ընելիքը որոշ թուականի մը ամէն տեղ, ամէն քաղաքի ու գիւղի մէջ իր տունէն, պալատէն, գոմէն կամ հասուննալու վրայ եղող արտէն կրակ մը սկսիլն էր։ Մոռնանք, թէ համայնատարած հրդեհ մը սահմանափակ միջոցներով զսպել անկարելի է, այլև թուրքեր կրակ մարել չեն կրնար, չեն գիտեր։

Այդպէս չեղաւ։ Սխալած էինք։ Ահաւո՛ր կերպով սխալած»։

Սա Շապին Գարահիսարի հերոսամարտի մասնակից Արամ Չեքեմյանի ցավոտ անդրադարձն է 1915-ի ողբերգությանը ։

Արամ Հայկազի այս պատումի արձագանքն է Վահե Գյուլեսերյանի (1894-1970) «Թէ ինչպէս ջարդուեցանք «ոչխարներու պէս» (Արամ Հայկազի «Նշանածս կ’ըսէ…» յօդուածի մասին)» խոհագրությունը ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հզոր բանակ ունեցող քանի՜ երկիր ու ժողովուրդ հաշված օրերում կամ շաբաթներում հայտնվեցին ֆաշիստների լծի տակ, համակենտրոնացման ճամբարներում քանի՜ միլիոն մարդ նահատակվեց։ Ընդամենը 20-25 տարի առաջ Թուրքիայում կատարվածը մնաց մարդկության խղճի վրա, ավելին՝ անգամ մեր օրերում հաճախ են հիշատակում 1939-1945-ի նախճիրը՝ հպանցիկ հիշատակելով կամ բոլորովին անտեսելով հայության ցեղասպանությունը։ Ավելին, 2023-ին Արցախում կատարվածը հաստատեց՝ մարդկությունը, հիշողությունից բացի, կորցրել է նաև տեսնելու և կատարված ողբերգությունից դաս քաղելու ունակությունը։ Ամենասարսափելին անզիղջ համառությամբ իրականությունը ժխտելն է, զոհին և ոճրագործին փոխատեղելը, համառ տգիտությամբ զոհերին մեղադրելը։

Հայի՝ բնօրրանում ապրելու բնածին իրավունքը պաշտպանելու համար Շապին Գարահիսարի բերդը բարձրացած, շաբաթներ շարունակ թուրքական կանոնավոր զորքին ու խուժանին դիմադրելուց հետո անձնատուր եղած մարդկանց մեղադրելը։

Գիտեմ՝ մեր օրերում ցեղասպանությունն ուրացողներին այս ամենը ոչինչ չի սովորեցնելու. ստում են և շարունակելու են ստել, աղավաղել ու խաղաթյուրել ամեն ինչ՝ հիշողություն, պատմություն, ներկա ու անցյալ…

Գուցե Շապին Գարահիսարի հերոսական դիմադրության մասնակից, Եղեռնի՝ դեպի անհայտություն տանող ճամփաներով անցած Արամ Հայկազի գրավոր վկայությունը ինչ-որ բան կարող է փոխել …
Հուսամ…

Մարգարիտա Մամիկոնի Խաչատրյան
«Դրօշակ» թիվ 1 2026 թ.