Թերեւս` ամենահետաքրքիր կէտերից մէկը. Ռազմավարական օրակարգը աջակցութիւն է յայտնում տարածաշրջանային ներառական փոխադրամիջոցների կապուղիների զարգացմանը` պետութիւնների ինքնիշխանութեան եւ ազգային իրաւասութեան շրջանակում, ինչպէս նաեւ` հաւասարութեան եւ փոխադարձութեան սկզբունքների հիման վրայ, սակայն հետաքրքիր է, որ այստեղ չկայ որեւէ յղում TRIPP-ին (Միջազգային խաղաղութեան եւ բարգաւաճման Թրամփի երթուղի): Արդեօ՞ք սա սեւծովեան տարածաշրջանում ամերիկա-եւրոպական մրցակցութեան որոշակի դրսեւորում է, թերեւս քննարկման բոլորովին այլ նիւթ է: Այժմ բաւարարուենք միայն փաստի արձանագրմամբ:

Պայմանաւորուածութիւն է ձեռք բերւում խորացնել քաղաքական եւ անվտանգութեան երկխօսութիւնը եւ առաջ մղել անվտանգութեան ու պաշտպանութեան ոլորտում կանոնաւոր խորհրդակցութիւնները, ուսումնասիրել անվտանգութեան եւ պաշտպանական համագործակցութեան հետագայ ամրապնդման հնարաւոր ուղիները, որոնք կարող են յանգեցնել աւելի կառուցուածքային համագործակցութեան ձեւաւորմանը: Ապահովել Հայաստանում Եւրոպական Միութեան առաքելութեան լիարժէք գործառնական կարողութիւնը` Ազրպէյճանի հետ սահմանին անվտանգութեան իրավիճակի դիտարկման եւ զեկուցման նպատակով` նպաստելով հակամարտութիւնից տուժած տարածքներում մարդու անվտանգութեան ամրապնդմանը եւ տարածաշրջանում խաղաղութեան ու կայունութեան աջակցութեան շրջանակում վստահութեան ձեւաւորմանը: Աշխատել EUMA-ի ներկայութեան պահպանման ուղղութեամբ` այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ կը լինի:

Որպէս առաջնահերթութիւն` նպատակ է դրուած շարունակել եւ ընդլայնել Հայաստանին ցուցաբերուող աջակցութիւնը Եւրոպական խաղաղութեան հիմնադրամի շրջանակում, շարունակել համագործակցութիւնը` Հայաստանի դիմակայունութեան բարձրացման նպատակով: Արդէն 2026 թ. յունուարի վերջին յայտնի դարձաւ, որ Հայաստանը այս ֆոնտից կը ստանայ եւս 20 միլիոն եւրօ` պաշտպանական-մարդասիրական կարողականութիւնների զարգացման, քաղաքացիական բնակչութեան պաշտպանութեան համար:

Վերջապէս, Ռազմավարական օրակարգը նախատեսում է խորացնել համագործակցութիւնը հիպրիտային սպառնալիքներին հակազդելու ուղղութեամբ, ներառեալ` օտարերկրեայ տեղեկատուական ձեռնածութեան եւ միջամտութեան դէմ պայքարը, դիտարկել կարողութիւնների զարգացման եւ Հայաստանին աջակցութեան հնարաւորութիւնները` հիպրիտային սպառնալիքներին արդիւնաւէտ արձագանգման համապարփակ շրջանակի մշակման ուղղութեամբ:

Այս փաստաթղթի առթիւ բաւական կոշտ էր Ազրպէյճանի արտաքին գործերի նախարարութեան արձագանգը: Պաշտօնական Պաքուի համար խնդրայարոյց են եղել մի շարք ձեւակերպումներ, մասնաւորապէս` «Ազրպէյճանի ռազմական գործողութիւններից յետոյ տեղահանուած հայեր», ինչպէս նաեւ այդ անձանց «փախստականներ» որակելը: Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն խնդիր է տեսել նաեւ Արդարադատութեան միջազգային դատարանի բոլոր համապատասխան վճիռների լիարժէք, անյապաղ եւ արդիւնաւէտ իրականացման հարցի կարեւորման հետ: Դժգոհել են, որ անուշադրութեան են մատնուել Ազրպէյճանի ներկայացրած դատական հայցերը Հայաստանի դէմ: Ազրպէյճանցիները պնդել են, որ ԵՄ-Հայաստան փաստաթղթում ներառուած այս դրոյթը ուղղակիօրէն հակասում է խաղաղութեան գործընթացին եւ ուաշինկթընեան պայմանաւորուածութիւններին: Ըստ Պաքուի, այս հանգամանքը լուրջ հարցեր է առաջացնում հայկական կողմի հռչակուած մտադրութիւնների վերաբերեալ:

Պաքուից դժգոհել են նաեւ հայ ռազմագերիներին որպէս այդպիսին որակելու համար:

Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ի համար մտահոգիչ է, որ որեւէ յիշատակում չկայ TRIPP նախագծի մասին: Ըստ նրանց, սա հարցեր է առաջացնում Հայաստանի լրջութեան վերաբերեալ` TRIPP-ի հետ կապուած իր պարտաւորութիւնները կեանքի կոչելու հարցում:

Ազրպէյճանցիները չէին կարող խնդրայարոյց չհամարել նաեւ Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելութեան պահպանման եւ լիարժէք գործարկման վերաբերեալ դրոյթը, որ խաղաղութեան համաձայնագրի նախագծով, ըստ Պաքուի, ենթադրւում էր, որ պէտք է դադարեցուի:

Ըստ Պաքուի ՀՀ-ԵՄ առաջնահերթութիւնների շարքում ռազմական եւ պաշտպանութեան հարցերի վրայ դրուած շեշտադրումը եւս ծառայում է Հայաստանի ռազմականացման խթանմանը:

Վերջում Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն ակնկալել էր, որ Հայաստանը եւ ԵՄ-ն կը ձեռնարկեն որոշակի քայլեր` վերացնելու այն վնասակար դրոյթները, որոնք չեն արտացոլում ներկայիս իրողութիւնները:

Այսպիսով, ամփոփելով` կարող ենք արձանագրել, որ ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններն առաջանցիկ զարգացում են ապրում, թւում, է թէ ամէն ինչ հրաշալի է, լուրջ որեւէ սպառնալիք ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններն այլեւս չունեն: Սակայն իրականութիւնն այլ է:

Ինչպէս նշել ենք սոյն յօդուածի առաջին եւ երկրորդ մասերում, Հայաստանը, անկախ իշխանութիւններից, տրամադիր է Եւրոպական Միութեան հետ յարաբերութիւնների շարունակական զարգացմանը, եթէ ի հարկէ դրանք Հայաստանը չվերածեն աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի: Պատահական չէ, որ նոյնիսկ ներկայ յարաբերութիւնների իրաւաքաղաքական հենքը ձեւաւորուել է 2017 թ.-ին եւ ցայսօր բաւարարում է ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների զարգացման համար անհրաժեշտ կարողականութիւնների ստեղծումը:

Սակայն առկայ են հանգամանքներ, որոնք առաջիկայում կարող են դժուարեցնել ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների զարգացումը: Առանձնացնենք մի քանիսը.

1.- Հայաստանի իշխանութիւնների կեղծ անդամակցութեան ձգտումը: Առանց ԵՄ անդամակցութեան պաշտօնական դիմումի, դրա փոխարէն անդամակցութեան մասին օրէնքի ընդունմամբ Հայաստանի իշխանութիւնները իրականում մեկնարկել են մի կեղծ գործընթաց, որը հայ հասարակութեան շրջանում կարող է յանգեցնել սպասումների հիասթափութեան:

2.- Այսպէս կոչուած, հիպրիտային սպառնալիքներին դիմակայելու վերաբերեալ պատրաստակամութիւնը, հաշուի առնելով ԵՄ արտաքին քաղաքականութեան ղեկավար Կայա Կալասի վերջին յայտարարութիւնը, կարող է վերածուել Հայաստանի ներքաղաքական կեանքին չարդարացուած միջամտութեան, ինչը կարող է վնաս հասցնել ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններին:

3.- Հայաստանի իշխանութիւնները փորձում են ԵՄ-ին անընդհատ ներքաշել Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների մէջ` ակնկալելով քաղաքական օժանդակութիւն:

4.- Թէեւ փաստաթղթում հաշուի է առնւում ՀՀ-ի ԵԱՏՄ-ին անդամակցութեան հանգամանքը, այնուամենայնիւ, չի բացառւում, որ յընթացս լարուող միջազգային յարաբերութիւնների պայմաններում, կարող է տարբեր շրջանակների կողմից փորձ արուել Հայաստանը ներքաշել աշխարհաքաղաքական պայքարի թատերաբեմ:

5.- Առեւտրատնտեսական յարաբերութիւնների խիստ անբաւարար մակարդակը: Ներկայումս Եւրոպական Միութեան հետ Հայաստանի առեւտրաշրջանառութեան չափազանց ցածր մակարդակը, որն աւելի ցածր է, քան` նախկին իշխանութիւնների ժամանակ, իրական խնդիր է տնտեսական յարաբերութիւնները քաղաքական յարաբերութիւններին հասցնելու տեսանկիւնից:

6.- Հայաստանում ԵՄ չափորոշիչների համակարգերի ներդրում: Միայն այս, ինչպէս նաեւ պետական խթանող ծրագրերի միջոցով է հնարաւոր Հայաստանում արտադրել եւրոպական շուկայի համար մրցունակ արտադրանք:

Այնուամենայնիւ, հաշուի առնելով յարաբերութիւնների զարգացման ներկայ մակարդակը, վերը յիշատակուած խնդիրների կառավարման պարագայում, կարելի է կանխատեսել, որ ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները առաջիկայում եւս կարող են առաջանցիկ զարգացում ապրել»:

ԳԷՈՐԳ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ
Քաղաքական գիտութիւնների թեկնածու, ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ դատի կեդրոնական գրասենեակի յատուկ ծրագրերի պատասխանատու

Հորիզոն

Ա. Մաս