1921-ի փետրւարի 18-ը պատմութեան մէջ մնաց որպէս պահ, երբ հայ ժողովուրդը փորձեց շտկել «խաղաղ» յանձնման հետեւանքները։

Խաղաղութիւն եւ անվտանգութիւն խոստացած բոլշեւիկեան իշխանութիւնը շատ կարճ ժամանակում բացայայտեց իր իրական բնոյթը՝ վերարտադրելով այնպիսի կենտրոնացւած ու բռնի կառավարման ձեւ, որն իր գործելաոճով քիչ բանով էր տարբերւում կայսերական անցեալի՝ ցարիզմի համակարգից։

Վախը, կամքի կոտրումը եւ բռնաճնշումները դարձան առօրեայ։ Այդ պայմաններում ժողովրդի ընդվզումը ուղղւած էր ոչ միայն արտաքին ուժի դէմ, այլ նաեւ այն իշխանութեան, որը ներկայանում էր որպէս «ազատարար», բայց գործնականում վերածւել էր նորացւած հին բռնապետութեան։

Այսօր այդ իրողութիւնը յաճախ ներկայացւում է որպէս անցեալին պատկանող դէպք։ Սակայն պատմութիւնը մեզ սովորեցնում է, որ ազգային ինքնապաշտպանութիւնը երբեք միայն արտաքին թշնամու հարց չէ։ Այն սկսւում է ներսից՝ այն պահից, երբ իշխանութիւնը այլեւս չի ծառայում ժողովրդի ինքնութեանն ու ազգային հիմնարար շահերին, երբ «խաղաղութեան» եւ «ապահովութեան» խոստումները օգտագործւում են հասարակութիւնը լռեցնելու եւ դիմադրութիւնը անթոյլատրելի դարձնելու համար։

1921-ին ժողովուրդը հասկացաւ, որ արտաքին հովանաւորութիւնը չի փրկում, իսկ ներքին բռնապետութիւնը ոչ պակաս վտանգաւոր է, քան բացայայտ թշնամին։ Այդ գիտակցութիւնն էր, որ փետրւարի օրերին վերածւեց ընդվզման․ ոչ թէ կարգախօսներով, այլ՝ գոյատեւման բնազդով։

Այսօր, երբ ազգային հարցերը՝ տարբեր շահերից ելնելով, յաճախ ներկայացւում են որպէս «հնացած», իսկ ինքնապաշտպանութեան գաղափարը՝ որպէս ծայրայեղութիւն, Փետրւարի 18-ի յիշեցումը դարձել է աւելի քան անհրաժեշտ։ Ոչ որպէս նոստալգիա, այլ որպէս սթափեցում։ Ժողովուրդները չեն կործանւում միայն պարտութիւններից․ նրանք կործանւում են այն պահին, երբ ներսից սկսում են կորցնել կասկածելու, մտածելու եւ դիմադրելու ցանկութիւնն ու կամքը։

Փետրւարի ապստամբութիւնը, Վարդանանքի օրինակի պէս, պարտութիւն կրեց ռազմական ճակատում, բայց պատմական իմաստով դարձաւ յաղթանակ։

Այն յիշեցրեց մի պարզ, բայց մշտական ճշմարտութիւն. ազգային գոյատեւման հարցում ամենավտանգաւորը միշտ չէ, որ դրսից է գալիս։

ՀԱՏԻՍ