Անցնող շաբաթւայ ընթացքում Թուրքիայի արտգործնախարար Ֆիդանը Թեհրան էր այցելել։ Իրանցի գործընկերոջ ինչպէսեւ միւս բարձրաստիճան պաշտօնեաների հետ խօսակցութիւնների առանցքային թեման տարածաշրջանային ու մասնաւորապէս Սիրիայի շուրջ ռազմաքաղաքական զարգացումներն էին։

Հետաքրքիրը, սակայն, այն է, որ յետ-ասադական Սիրիայի մէկամեայ ժամանակաշրջանից յետոյ է, որ պրն. Ֆիդանը նպատակայարմար է տեսել Իրան այցելել, քանզի անցնող տարում իսկ պարզւեց, որ իր երկրի հակա-ասադական նախագծւած գրեթէ բոլոր սցենարները յօդս են ցնդել։ Այո, մէկ տարի առաջ, ԱՄՆ-ի կանաչ լոյսի ներքոյ եւ կարեւորը՝ սիոնիստական Իսրայէլի հետ համագործակցաբար՝ Թուրքիան ասադական Սիրիայի դէմ կայծակնային յեղաշրջման եւ օկուպացիայի դիմեց, Ռուսաստանին ու յատկապէս Իրանին կատարւած դաւադրութեան դէմ-յանդիման կանգնեցնելով։

Այժմ, սակայն, երբ թուրքա-իսրայէլական փայատիրութեան հաշւեկշիռները, Սիրիայում տարածքային տիրոյթների առ եւ տուրի խնդրով, մեղմ ասած՝ խախտւում են գերակշռաբար յօգուտ Իսրայէլի, թուրքերը հարկ են համարում յիշել ու «կարեկցել» նախ Գազայի արհաւիրքների գծով իսրայէլական վայրագութիւնները, ապա՝ նոյն վայրագութիւնների հարցում ԻԻՀ-ի մշտապէս սկզբունքային դիրքորոշումների հետ «քայլ պահելն ու հաշւի նստելը»…։

Ինչ վերաբերում է թուրքական աւանդական հնամենի լարախաղացութեանը, չպէտք է տարակուսել իրանական դիւանագիտական հարուստ փորձի իրողութեանը։ Նաեւ բոլոր հիմքերը եւս կան (պատմական ու ժամանակակից), միամտօրէն չհաւատալու նոյն թուրքական ժպտադէմ հայեացքների շղարշով շռայլւող «բարեկամական» խոստումներին։ Այս խնդրում հերթական ապացոյցն հանդիսացաւ այն, որ Թեհրան այցից ուղիղ երկու օր առաջ Թուրքիայի թիւ 1 լարախաղաց Էրդողանը բացէ ի բաց նենգափոխելով պատմութիւնը, յայտարարում էր հետեւեալ զառանցանքի մասին. «Թուրք ազգը ժառանգորդն է այնպիսի հզօր անհատականութիւնների, որպիսին է եղել աշխարհահռչակ Աւի Սինան» (Իրանի միջնադարի բժշկագիտութեան ռահւիրա) …։

Ինչեւէ, համոզւած ենք, որ անկախ միջպետական պրոտոկոլային փոխյարաբերութիւններից, իրանական դիւանագիտութիւնը ինչպէս միշտ ունակ է եղել չընկնելու յատկապէս թուրքական լարախաղացութեան թակարդի մէջ…։

Գալով շաբաթասկզբի ԻԻՀ արտգործնախարար Արաղչիի Բաքու այցին, պէտք է առանձնայատուկ կարեւորել Իրանի դիւանագիտական գերատեսչութեան ղեկավարի պատգամ-յայտարարութիւններն՝ Բաքւի ղեկավարութեանը հանդիպելու ընթացքին։

Ալիեւի, Բայրամովի եւ միւս իշխանաւորների հետ հանդիպմանը Իրանի ԱԳՆ-ն բազմիցս կարեւորել է «Տարածաշրջանում առգոյ կոնֆլիկտները ուժի դիրքերից լուծելու բացառումը»։ Սա ինքնին պարզ ու յստակ պատգամ կարելի է համարել Բաքւի իշխանաւորներին, տւեալ դէպքում ՀՀ-ի հետ առգոյ հարցերը դիւանագիտական միջոցներով հանգուցալուծելու համար։ Այս պատգամի մասին դեռեւս անցնող մի քանի տարիներին է Իրանը բարձրաձայնում, քանզի իր սահմանակից անմիջական շրջանի կայունութիւնն, յատկապէս հարեւան երկրների միջեւ, բխում է հէնց Իրանի ազգային-պետական շահերից։

Արաղչիի բարձրացրած երկրորդ կարեւորագոյն խնդիրը, ուղղւած Բաքւի տիրակալների առջեւ, դա՝ տարածաշրջանից դուրս գտնւող ուժային կենտրոնների ու խաղացողների ներգրաւման բացառումն էր։ Պարզ է ամենեւին, թէ Իրանի թիւ 1 դիւանագէտն ինչն ի նկատի ունէր նման յայտարարութեամբ։ Դա ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչ Իրանի սկզբունքային ու անփոփոխ՝ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ԱՆԽԱԽՏԵԼԻՈՒԹԵԱՆ ԿԱՐՄԻՐ ԳԾԻ ՅԱՐԳՈՒՄԸ։

Հիւսիսային սահմանների անվտանգութիւնն Իրանի համար ռազմավարական եւ նպատակային մեծագոյն նշանակութիւն ունի։ Պրն. Արաղչիի արդէն բազմիցս բարձրաձայնած այս զգուշացումները մշտապէս ի զօրու են մնալու՝ իրենց ներուժ եւ հարկ եղած դէպքում՝ ներգործուն նկատառումներով։

ՀՀ տարածքներից անցնող տարանցիկ ուղին «Զանգեզուրի միջանցք» կոչւի թէ՝ այսպէս ասած՝ «Թրամփի Թրիփ», միեւնոյն է, ԻԻՀ-ն գերզգայուն է արտաքին գաղութարար թէ՛ մեծապետական ուժերի ու յատկապէս սրանց շրջանային խրտւիլակ՝ սիոնական Իսրայէլի ռազմա-քաղաքական ներկայութեանը՝ իր անմիջական սահմանային գօտիներում։

Ի վերջոյ նաեւ չենք կարող մտահան անել այն իրողութիւնը յատկապէս, որ տարածաշրջանային նորագոյն ձախորդ պայմանները ուղղակիօրէն հետեւանքն են ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՐՑԱԽԻ ՆԵՆԳԱՓՈԽՄԱՆ ու ԱՊԱՀԱՅԱՑՄԱՆ միջազգային գործարքների դաւադրութիւնների, որոնց արդիւնքում էլ, յատկապէս ԻԻՀ-ի համար առաւել քան երբեւէ ռազմաքաղաքական նոր սպառնալիքներ ուրւագծւեցին։

Յուսանք, որ ԻԻՀ-ի նոր եւ իրատեսական դիւանագիտական հնարքների արդիւնքում տարածաշրջանում ու յատկապէս Հարաւային Կովկասում քաղաքական ու անվտանգային վերականգնւող նոր հաւասարակշռութիւնը կը բացառի եւ կարգելակի ինչպէս անգլոսաքսոնական, այնպէս էլ սրա հարազատ հոգեզաւակ՝ պանթուրանիզմի առաջխաղացքը…։

Դերենիկ Մելիքեան
Ալիք