1988-ին Արցախի ժողովրդի օրինական պահանջին՝ Ադրբեջանի պատասխանը եղավ բռնությունը։ Փետրվարի 27-29-ը Սումգայիթում կազմակերպվեցին հայերի զանգվածային ջարդեր՝ պետական մարմինների թողտվությամբ և խրախուսմամբ։ Սումգայիթի ոճրագործությանը հաջորդեցին արյունալի դեպքերը Բաքվում, Կիրովաբադում, Շամխորում և այլուր, ինչի հետևանքով շուրջ 350,000 հայեր բռնի տեղահանվեցին Ադրբեջանից։ Այդ օրերին հայությունը հասկացավ, որ իր գոյության իրավունքը պաշտպանված չէ օրենքով, և այն պետք է նվաճել համազգային դիմադրությամբ։

Սումգայիթի և այլ քաղաքներում իրականացված ջարդերը ոչ միայն մարդկային ողբերգություն էին, այլև խորապես ազդեցին ազգային ինքնագիտակցության վրա։ Հայ ժողովուրդը գիտակցեց, որ խաղաղ և օրինական պահանջները բախվում են բռնության պատին, և որ ինքնորոշման իրավունքը հնարավոր է պաշտպանել միայն համազգային դիմադրությամբ և անհրաժեշտության դեպքում՝ զինված պայքարով։ Սումգայիթը դարձավ նոր ցեղասպանության սպառնալիքի խորհրդանիշ, իսկ միջազգային հանրության լռությունը՝ արդարության բացակայության վկայություն։

Արցախի և մայր Հայաստանի վճռականությունը, սփյուռքի մեր հայրենակիցների օժանդակությունները, եռամիսնության կայացումը հանգեցրին նրան, որ առկա իրավիճակում Արցախը կարողացավ ոչ միայն պաշտպանել իր գոյությունը, այլև՝ ստեղծել անկախ պետականություն։

Արցախը դարձավ ազատության և արդարության խորհրդանիշ՝ ապացուցելով, որ խաղաղ համակեցությունը հնարավոր է միայն ազատ և հավասար իրավունքներով ազգային պետական համակարգերի գոյության պայամաններում։ Մշտական խաղաղությունը կարող է հաստատվել միայն այն դեպքում, երբ բոլոր ազգերը ունենան զարգացման հավասար հնարավորություններ, իսկ ինքնորոշման իրավունքը ճանաչվի որպես միջազգային իրավունքի անկյունաքար։

2023 թվականի սեպտեմբերին՝ Ադրբեջանի նոր ագրեսիայի արդյունքում, Արցախի ողջ հայ բնակչությունը կրկին հայտնվեց ցեղասպանության վտանգի առաջ, բռնի կերպով տեղահանվեց՝ դառնալով էթնիկ զտման զոհ։ Դա շարունակությունն էր պանթուրքիստական նկրտումների հետևանքով դեռ 1800 ական թվականներից սկսած օսմանցիների, ապա թուրքիայի և այժմ ադրբեջանի կողմից իրականացվող ցեղասպանության, որոնք շարունակում են մնալ անպատիժ։

Ադրբեջանը պետք է պատասխան տա հայերի հանդեպ իրականացրած ոճրագործությունների համար։ Միջազգային օրենքներն ու ժողովուրդների իրավունքների հարգումը լոկ ձեւակերպումներ չեն, դրանք պետք է գործեն կանխելու համար նոր աղետներն ու բռնությունները։ Եվ, քանի դեռ ՀՀ-ն շարունակում է շարժվել Ադրբեջանի թելադրած օրակարգով և հրաժարվել Արցախից՝ մեր համազգային դիմադրությունը պետք է արթնանա՝ ինչպես 88-ին․ այլընտրանք չունենք։

«Ապառաժ»-ի Խմբագրական
28 փետրվար, 2026