Այնուամենայնիվ, վերջին օրերի անկարգությունները իրենց բնույթով էականորեն տարբերվում էին դասական սոցիալական բողոքներից։ Դրանք արագ դուրս եկան սոցիալ-տնտեսական օրակարգից եւ վերածվեցին անկառավարելի բռնության, սրբապղծության եւ բացահայտ սադրիչ գործողությունների։ Մզկիթների եւ Ղուրանի այրումը, հասարակական տարածքներում ազգային-կրօնական խորհրդանիշների հանդեպ ցուցադրական ոտնձգությունները, ինչպես նաեւ նպատակային սպանություններն ու աննախադեպ զանգվածային վանդալիզմը չէին կարող դիտարկվել որպես ինքնաբուխ քաղաքացիական դժգոհության դրսեւորում։ Այս գործողությունները ոչ միայն օտար էին Իրանի ավանդապաշտ եւ կրոնապաշտ հասարակության արժեքային համակարգին, այլեւ օբյեկտիվորեն աշխատում էին սոցիալ-տնտեսական հողի վրա ձեւավորված խաղաղ բողոքի շարժման լեգիտիմության դեմ։

Հենց այս կետում է, որ ակնհայտ է դառնում արտաքին գործոնի դերակատարումը։ ԱՄՆ-ը եւ Իսրայելը երկար տարիներ իրականացնում են Իրանի ներքին կայունության թուլացմանն ուղղված բազմաշերտ քաղաքականություն՝ քաղաքական մեկուսացումից մինչեւ տեղեկատվական եւ հոգեբանական պատերազմ։ Վերջին անկարգությունների ընթացքում այդ գործիքակազմը գործի դրվեց ամբողջ ծավալով։ Սոցիալական ցանցերում լայնորեն տարածվեցին ապատեղեկատվական նյութեր, արհեստականորեն ուռճացվեցին իրադարձությունների մասշտաբները, իսկ բռնի գործողությունները ներկայացվեցին որպես «ժողովրդական ապստամբություն»։ Միաժամանակ ակնհայտ էր անկարգությունների մասնակից որոշ խմբերի ուղղորդվածությունը, գործողությունների համակարգված բնույթը եւ խորհրդանշական թիրախների ընտրությունը, ինչը բնորոշ է ոչ թե սոցիալական բողոքին, այլ քաղաքական սադրանքին։

Սակայն արտաքին աջակցությունը, ինչպես ցույց է տալիս Իրանի փորձը, ինքնուրույն չի ստեղծում կենսունակ քաղաքական օրակարգ եւ շարժում։ Այն կարող է միայն ուժեղացնել արդեն գոյություն ունեցող դժգոհությունները, բայց չի կարող փոխարինել ներքին լեգիտիմությանը։ Իրանում բացակայում է այն սոցիալական բազան եւ կազմակերպված առաջնորդությունը, որը թույլ կտար արտաքին հովանավորչությամբ իրականացնել համակարգային իշխանափոխություն։ Քաղաքական ընդդիմությունը ներսում շարունակում է մնալ մասնատված, արտաքին ուժերի կողմից կառավարելի եւ օտարածին, հիմնականում՝ հակազգային օրակարգով, առանց միասնական ծրագրի եւ առաջնորդության, իսկ ցույցերի սոցիալական բնույթը չի ծնում գաղափարական կամ քաղաքական համախմբում։

Անկարգությունների թափի կտրուկ նվազումը հինգշաբթի եւ ուրբաթ օրերից հետո պայմանավորված էր ոչ միայն իշխանությունների համաչափ եւ համապատասխան անվտանգային գործողություններով, այլեւ հասարակության լայն շերտերի վերաբերմունքով։ Իրանի հասարակության համար, նույնիսկ առկա դժգոհությունների պայմաններում, սրբապղծությունը, ազգային-կրոնական խորհրդանիշների դեմ բռնությունը, վանդալիզմը եւ անմեղ մարդկանց սպանությունները կարմիր գծեր են։ Այդ գործողությունները սթափեցրին սոցիալ-տնտեսական հողի վրա ձեւավորված բողոքների նկատմամբ համակրանք ունեցող քաղաքացիների մեծ զանգվածներին, որոնց համար ակնհայտ դարձավ արտաքին ուղղորդմամբ իրականացվող անկարգությունների իրական բնույթն ու նպատակը։ Այս հանգամանքը վճռորոշ դեր խաղաց լարվածության թափի նահանջի գործում:

Իշխանությունների արձագանքը բնութագրվում էր ուժի դիրքերից՝ հստակ կառավարչական տրամաբանությամբ։ Գերագույն հոգեւոր առաջնորդի, Հանրապետության նախագահի, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի, խորհրդարանի նախագահի, ինչպես նաեւ ԻՀՊԿ-ի եւ Բանակի հայտարարությունները միտված էին ոչ միայն ուժի ցուցադրմանը, այլեւ ներքին կոնսոլիդացիային եւ պետական ինստիտուտների կայունության վերահաստատմանը։ Անվտանգային համակարգի համախմբվածությունը եւ կառավարման ինստիտուտների շարունակական գործունակությունը եւս մեկ անգամ ցույց տվեցին, որ Իրանի պետական համակարգը չի գտնվում փլուզման եզրին։

Միեւնույն ժամանակ, տեղի ունեցող զարգացումները համընկան արտաքին ճնշումների նոր փուլին։ ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը, հատկապես Դոնալդ Թրամփի կոշտ հայտարարությունները, ռազմական հարվածի հնարավորության մասին ակնարկները եւ ուժի կիրառման սպառնալիքները նպատակ ունեին ոչ միայն արտաքին ճնշման ուժեղացմանը, այլեւ ներքին լարվածության խթանմանը։ Հատկանշական է սակայն, որ այս հռետորաբանությունը հակասական կերպով ուղեկցվում է Իրան–ԱՄՆ անուղղակի շփումներով, որոնք դատելով կողմերի հայտարարություններից, առկա են, ինչը ցույց է տալիս Վաշինգտոնի երկակի մոտեցումը։ Մի կողմից՝ ուժի սպառնալիք եւ քաղաքական ճնշում, մյուս կողմից՝ դիվանագիտական շփումների պահպանում՝ տարածաշրջանային մեծ պատերազմի ռիսկերը վերահսկելու համար։

Ռազմական ուղիղ հարվածի հավանականությունը, չնայած բարձրաձայնվող հայտարարություններին, շարունակում է մնալ սահմանափակ։ Տրամաբանությունը հուշում է, որ նման սցենարը չափազանց բարձր գին կունենա ոչ միայն Իրանի, այլեւ ողջ տարածաշրջանի եւ հենց ԱՄՆ-ի համար։ Այդ պատճառով ավելի հավանական է թվում շարունակվող ճնշման, սահմանափակ անվտանգության գործողությունների եւ տեղեկատվական պատերազմի համադրումը։

Վերադառնալով ներքաղաքական իրավիճակին, անհրաժեշտ է նշել, որ ներքին խնդիրների առկայությունը Իրանի իշխանությունների համար ստեղծում են լուրջ ռիսկեր։ Սոցիալական անհավասարության խորացումը, երիտասարդության ապագայի նկատմամբ անորոշությունը, հանրային մասնակցության սահմանափակումները եւ կառավարման մոդելի թերությունները երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են վերածվել ավելի լուրջ ճգնաժամերի։ Թեեւ ներկայումս համակարգը կայուն է, իսկ ճգնաժամը՝ վերահսկելի, այդ կայունությունը չի կարող անընդհատ պահպանվել առանց իրական եւ արմատական բարեփոխումների։ Ներիշխանական վերադասավորումները եւ սահմանափակ սոցիալ-տնտեսական կոսմետիկ բարեփոխումները կարող են ժամանակավորապես մեղմել լարվածությունը, բայց չեն կարող վերացնել դրա խորքային պատճառները։

Եզրափակելով՝ Իրանում վերջին օրերի զարգացումները պետք է դիտարկել որպես կառավարման մոդելի լուրջ ճնշման տակ գտնվող, սակայն դեռեւս ինստիտուցիոնալորեն կայուն եւ պետականորեն գործունակ համակարգի ներսում առաջացած լարվածության դրսեւորումներ, որոնք ունեն բարձր ռիսկայնություն։ Դրանք, սակայն, չեն համապատասխանում հեղափոխական ճգնաժամի դասական չափորոշիչներին եւ չեն տեղավորվում արեւմտյան մեդիադաշտում հաճախ շրջանառվող «ռեժիմի փլուզման» կամ «անխուսափելի իշխանափոխության» նարատիվի մեջ։ Արտաքին ուղղորդմամբ եւ տեղեկատվական պատերազմի ուղեկցությամբ իրականացված անկարգությունները չհանգեցրին համակարգային ճեղքման, քանի որ բախվեցին ինչպես պետական անվտանգության եւ կառավարման ինստիտուտների համախմբված դիմադրությանը, այնպես էլ հասարակության արժեքային ինքնապաշտպանությանը։

Այս համատեքստում հունվարի 12-ին Իրանի տարբեր քաղաքներում տեղի ունեցած միլիոնանոց հանրահավաքները դարձան վերջին օրերի գործընթացների քաղաքական-հասարակական որոշակի ամփոփումը։ Դրանք ցուցադրեցին, որ հասարակության զգալի հատվածը, սոցիալ-տնտեսական խոր դժգոհությունների պայմաններում անգամ չի նույնականացնում իրեն սրբապղծությամբ, վանդալիզմով եւ նպատակային բռնությամբ ուղեկցված անկարգությունների հետ եւ շարունակում է Իսլամական Հանրապետությունը դիտարկել որպես պետականության եւ ինքնիշխանության կրող համակարգ։ Այդ ցույցերը ոչ միայն հակակշռեցին արտաքին կենտրոններից սնվող ապատեղեկատվական նարատիվները, այլեւ փաստացի հաստատեցին, որ Իրանի հասարակությունը բեւեռացված է, բայց ոչ կազմաքանդված, իսկ իշխանության լեգիտիմության սոցիալական հենարանը՝ թեեւ ճնշման տակ, շարունակում է պահպանվել։

Միեւնույն ժամանակ, այս իրողությունը չպետք է ստվերի այն փաստը, որ ներքին սոցիալական, տնտեսական եւ կառավարչական խնդիրները մնում են չլուծված եւ կուտակված։ Սոցիալական անհավասարության խորացումը, երիտասարդության ապագայի նկատմամբ անորոշությունը, հանրային մասնակցության սահմանափակումները եւ կառավարման մոդելի կառուցվածքային թերությունները երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են վերածվել ավելի խորքային ճգնաժամերի։ Ներկայումս համակարգը կայուն է, իսկ ճգնաժամը՝ վերահսկելի, սակայն այդ կայունությունը չի կարող երկարաժամկետ պահպանվել առանց իրական, հետեւողական եւ խորքային բարեփոխումների։

Այսպիսով, վերջին իրադարձությունները վկայում են ոչ թե Իրանի փլուզման, այլ նրա դիմադրողականության մասին՝ միաժամանակ բացահայտելով այն սահմանները, որոնց անտեսումը կարող է ապագայում հանգեցնել ավելի վտանգավոր սցենարների։ Ներկա փուլում Իսլամական Հանրապետությունը պահպանել է վերահսկողությունը իրավիճակի նկատմամբ, սակայն ներքին վերափոխումների հարցը շարունակում է մնալ ոչ թե ընտրություն, այլ ժամանակի հրամայական։

ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ