Անդրադառնալով Արցախի վերաբերեալ մեր օրակարգին վրայ գտնուող հարցերուն՝ մենք գործողութիւններ կը կատարենք զանազան ուղղութիւններով եւ տարբեր երկիրներու մէջ, ներառեալ՝ Միացեալ Նահանգներու, Ֆրանսայի, Սպանիոյ, Զուիցերիոյ, խորհրդարաններու մէջ եւ միջազգային կազմակերպութիւններու մօտ: Նաեւ կը կատարենք հրատարակութիւններ, որոնց վերջինը Արթուր Խաչատրեանի «Արցախեան Բանակցութիւններ» երկհատորն է:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Հայաստանի Հանրապետութեան կողմից Արցախի հարցի նկատմամբ պաշտօնական դիրքորոշման պայմաններում ինչպէ՞ս է ՀՅԴին յաջողւում հակառակ աշխատանքներ իրականացնել միջազգային հարթակներում:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Այդ մէկը ամէնէն դժուարն է, երբ կաշխատիս միջավայրի մը մէջ, երբ պետութիւնդ զանազան երկիրներու մէջ աշխատանք կը տանի, տուեալ պարագային՝ Արցախի էջը վերջնական փակելու ուղղութեամբ: Տակաւին վերջերս, օրինակ, Գերմանիոյ մէջ, Հայաստանի վարչապետը հաւասար նժարի վրայ դրաւ. ան Արցախի հարցը չարծարծելը նմանցուց եւ ատրպէյճանցիներուն՝ «Արեւմտեան Ատրպէյճան» արհեստածին խօսոյթին: Այս այն պարագային, երբ մէկը թուղթէ խօսոյթ է, միւսը՝ խօսքը տասը հազար քառակուսի քմ. պատմական հողերու կորուստն է, 150 հազար բնիկներու տեղահանութեան մասին է, ուր անոնք ապրած են առաւել քան 2000 տարիներ: Եւ, Հայաստանի վարչապետը, պաշտօնապէս, բազմաթիւ լրատուամիջոցներու ներկայութեամբ հաւասարեցուց այս հարցերը: Այս ցոյց կու տայ, որ բանակցողդ կա՛մ բանակցելու կարողութիւնը չունի, կ՛ամ պարտութիւնը այնքան ազդած է իր վրայ, որ կը կարծէ, թէ իր գլխուն վրայ Դամոկլեան սուր մը կախուած է, եւ եթէ ինք Արցախի նիւթը բանայ՝ ուրեմն պատերազմ պիտի ըլլայ: Ընդգծեմ, որ մեր ցանկութիւնն այն չէ, որ հզօր բանակ ունենանք, որպէսզի յարձակինք Ատրպէյճանի վրայ կամ Թուրքիոյ վրայ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը լուծելու համար, այլ այն, որ հզօր բանակ մը պէտք ունիս լաւ պաշտպանուելու համար: Եթէ բանակիդ մարտունակութիւնը կը խոցուի, դիմացինին նոյնիսկ թուղթէ ճնշումներուն կը սկսիս տեղի տալ: Միաժամանակ, կենսական է լաւ յարաբերութիւններ եւ դաշինքներ ստեղծելը, եւ ոչ թէ հակառակը՝ քանդել գոյութիւն ունեցող լաւ յարաբերութիւնները եւ յոյսը դնել միայն մէկ աշխարհաքաղաքական ուժի մը վրայ, այս պարագային՝ արեւմուտքի, եւ չփորձել հաւասարակշռել արեւմուտքի եւ արեւելքի խաղերը: Կը տեսնենք այդ մէկուն արդիւնքը Ուքրանիոյ մէջ ինչ եղաւ:

Հակառակ անոր որ միշտ ուրախ եմ, երբ օժանդակութիւն կու գայ Հայաստանին, այժմ կը ցաւիմ, որ Եւրոպական Միութիւնը 12 միլիոն եուրօ կը նուիրէ Հայաստանի մէջ յառաջիկայ ընտրութիւններուն համար, մեկնելով ան մտահոգութենէն, որ Հայաստանի Հանրապետութեան ընտրութիւնները Մոլտովայի օրինակով չընթանան: Ասոնք յստակ միջամտութիւններ են Հայաստանի ներքին կեանքին, այն նոյն Եւրոպային կողմէ, որ ժողովրդավարութեան, մարդկային իրաւանց՝ 1789 թուականի Ֆրանսական յեղափոխութեան վսեմ սկզբունքներով առաջնորդուած, չի տեսներ այն, ինչը այսօր կը պատահի Հայաստանի մէջ, ուր, օրինակ, առաւել քան 60 քաղաքական բանտարկեալներ կան: Պատկերացուցէք, որ Հայաստանի 12 մարզերու 3 հոգեւոր առաջնորդները այսօր բանտը կը գտնուին: Երբ այսօր իշխանութեան դէմ խօսիս՝ համազօր է բանտ մտնելուն: Եւ ասիկա կը պատահի, դժբախտաբար, Հայաստանի հետ՝ ցեղասպանուած, հազիւ վերապրած, 30,000 քառակուսի քիլոմեթր փոքր Հայաստանի մը մէջ՝ մեր պատմական հողերու մէկ տասներորդին վրայ տեղաւորուած մեր հայրենիքին հետ, ուր, 30 տարիներու անկախութենէն ետք, նոր ղեկավարները այսպիսի ազգադաւ եւ ճնշող քայլեր կ՛առնեն:

Այսպիսի իրավիճակի մը մէջ է որ ՀՅԴն եւ Հայ Դատի յանձնախումբը կ՛աշխատին շուրջ 30 երկրներու մէջ, ուր կառոյցներ ունինք: Ցաւալի է, երբ միջազգային հարթակներու վրայ մեզ կը հարցնեն, թէ ինչ կ՛ուզեն ընել Արցախի հարցով, նաեւ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցով, երբ Հայաստանի վարչապետը դէմ է այս աշխատանքներուն, երբ ձեր իշխանութիւնը Ազգային ժողովի պատգամաւորներ կը ղրկէ՝ նշուած հարցերը աւելի նուազ արծարծելու խնդրանքով: Վերջին դէպքը պատահած է Զուիցերիոյ մէջ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան առիթով: Երբ հակառակորդդ դուրսն է՝ գիտես կռուիլ, երբ ներսն է, եւ թշնամին կրցած է ներքին պարիսպներէն ներս քու դէմ պայքար մղել, ինքնութիւնդ ջնջելու եւ պետականութիւնդ տկարացնելու նպատակով, այն ատեն շատ աւելի դժուար է պայքարը: Բայց ՀՅԴն յարատեւ պայքարին հաւատացող է, որովհետեւ հայ ժողովուրդի ապահովութեան եւ հայոց պետականութեան ամրապնդման համար ծնած կուսակցութիւն ենք:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- ՀՅԴն շարունակաբար նաեւ աշխատանքներ է իրականացնում Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման ուղղութեամբ՝ այդ դէպքում Հայաստանի իշխանութիւնների տարբերուող քաղաքականութեան պայմաններում:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Այս հարցում դրականն այն է, որ 1965ին, Ուրուկուէյէն սկսած Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացը, որուն հետեւեցին 35 երկրներու կառավարութիւններ եւ խորհրդարաններ, որոնց կարգին՝ ՄԱԿի Ապահովութեան խորհուրդի հինգ մնայուն անդամներէն երեքը՝ Միացեալ Նահանգները, Ֆրանսա եւ Ռուսիա, ու չորրորդը՝ Մեծն Բրիտանիա, ընթացքի մէջ է: Իբրեւ կուսակցութիւն՝ մեր համոզումը այն է, որ Ցեղասպանութեան հարցը ռազմավարական խորք ունի, եւ մեր ազգային ապահովութեան հարցին մէջ, իբրեւ առաւելութիւն կարելի է գործածել Թուրքիոյ դէմ: Թուրքիոյ ամէնէն մեծ գլխացաւերէն մէկը վերջին առաւել քան 50 տարիներուն եղած է Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացը: Որեւէ զիջում Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ հատուցման գծով՝ կը վնասէ մեր ազգային ապահովութեան եւ պետականութեան հզօրացման: Մինչդեռ, Հայաստանի այսօրուան իշխանութիւններուն խօսոյթը հակառակն է՝ պատճառաբանելով, որ որքա՛ն Ցեղասպանութեան մասին խօսինք, այնքան վտանգ կայ Հայաստանի համար: Հոս ընկալումի տարբերութիւն կայ. մէկը՝ պարտուողական, յանձնուողական եւ զիջողական մօտեցումն է, միւսը՝ ոչ այնպէս, ինչպէս իրենք կը կոչեն, ոչ մի թիզական կամ մաքսիմալիստական (առաւելագոյնին ձգտող) մօտեցումն է, այլ՝ իրապաշտ մօտեցումը: Բացատրեմ ինչու. Ցեղասպանութեան հարցը այսօրուան իշխանութիւնները հետապնդեն կամ չհետապնդեն՝ իրողութիւն է, որ անիկա ճանչցուած է 35 երկիրներու կողմէ, եւ մեր ինքնութեան, էութեան եւ արմատներուն կառչելուն հետ կապ ունեցող մեր առաւել քան երեք հազարամեայ պատմութեան ընթացքին ամէնէն վատ էջն է, որ պատահեցաւ մեզի 1915ին: Այս ժամանակաւոր իշխանութիւնը ինչ ալ ընէ՝ ժամանակաւոր վնաս կը հասցնէ, որովհետեւ Հայոց Ցեղասպանութեան պարագան ոչ թէ միայն Հայաստանի հարցն է, այլ նաեւ Սփիւռքի, ուր ունինք իրաւազուրկ ժողովուրդ, որուն դէմ իրականացուած ոճիրին հատուցումը տակաւին չէ իրականացած: Անիկա նաեւ համա՛յն մարդկութեան եւ անոր դէմ ոճիրի հարց է: Մենք կը ցանկանք Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ հատուցման աշխատանքը ծառայեցնել Հայաստանի հզօրացման, եւ այդ պատճառով է, որ Ցեղասպանութեան հետապնդում չի նշանակում Թուրքիոյ դէմ վաղը պատերազմի ելլել:

Հայոց Ցեղասպանութիւնը աշխարհի պատմութեան գոնէ վերջին երկու հարիւր տարիներուն մէջ միակն է, երբ ցեղասպանուած ժողովուրդը նաեւ կորսնցուցած է իր հայրենիքը: Ռուանտայի պարագային այդպիսի բան չեղաւ, Քամպոտիոյ պարագային եւս ցեղասպանուած ժողովուրդին մնացորդացը իր պապենական հողին վրայ մնաց, երբ հրեաները ողջակիզուեցան՝ այդ մէկը տեղի ունեցաւ Եւրոպայի մէջ: Հայոց Ցեղասպանութիւնը միակ պարագան է, երբ ժողովուրդը արմատախիլ եղաւ իր բազմահազարամեայ պապենական հողերէն: Այն օրը, երբ մենք Ցեղասպանութեան ճանաչման աշխատանքներէն զիջինք, գիտնալով, անշուշտ, որ որեւէ ձեւով չի վտանգեր Հայաստանի այսօրուան գոյութեան, այդ պարագային հայու ինքնութիւնէն ինչ-որ բան կը պակսի, հայութեան ապագայի լինելիութիւնէն կը պակսի:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Այսօր ՀՀ իշխանութիւնների կողմից աննախադէպ հալածանք է տեղի ունենում Հայաստանեաց առաքելական սուրբ եկեղեցու դէմ, բարձրաստիճան մի քանի հոգեւորականներ բանտերում են: ՀՅԴ Բիւրոն յայտարարել է, որ անընդունելի է համարում ստեղծուած իրավիճակն ու շարունակուող հալածանքները: Ի՞նչ քայլեր է կուսակցութիւնը ձեռնարկում այս խնդրի լուծման ուղղութեամբ:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Որեւէ ժողովուրդի ինքնութեան հիմնասիւները եթէ կը կազմեն իր լեզուն, ժառանգութիւնը, պատմութիւնը, հողը, արմատները, խորհրդանիշները, մեր պարագային մէկ կէտ կու գայ աւելնալու՝ մեր Եկեղեցին: Անոնք, որոնք կ՛ակնարկեն, որ քաղաքականութիւնը եւ եկեղեցին իրարու հետ կապ չունին, մեր պատմութեան հաւանաբար ծանօթ չեն: Ուրեմն, Ղեւոնդ Երէցն ալ պէտք է Վարդան Մամիկոնեանի հետ չերթար Աւարայր, Խրիմեան Հայրիկն ալ սխալ էր, որ գնաց Պերլին եւ խօսեցաւ թուղթէ շերեփին մասին, եւ Գէորգ Ե.ն ալ սխալ էր, երբ Արամ Մանուկեանը անոր ըսաւ, որ Էջմիածինը պէտք է պարպել, Մայիս 1918ի թրքական յառաջխաղացքի եւ Սարդարապատի նախօրէին, եւ ան պատասխանեց, որ Էջմիածինէն չի հեռանար եւ զանգերը ղօղանջել տուաւ, եւ գիտենք այդ զանգերուն բարեբաստիկ հետեւանքը:

Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը Մայիսին Զուիցերիոյ մէջ արծարծեց Արցախի հարցը, եւ նոյն օրերուն Կովկասեան իսլամներու վարչութեան նախագահ Փաշազատէ Գարեգին Բ.ի դէմ խօսեցաւ: Եկեղեցւոյ դէմ այս արշաւը քաղաքական ենթահող ունի՝ հայոց եկեղեցին ականահարելու նպատակով, եւ մեր ինքնութիւնը, էութիւնը վտանգի տակ է: Երբ կը սկսիս հայրենիքէդ եւ արմատներէդ հեռանալ, եկեղեցւոյ հանդէպ նուազ յարգանք ունենալ, այն ատեն կը կանգնիս ձուլուելու, իրաւունքներդ կորսնցնելու, թշնամիիդ փափաքը իրականացնելու յաւելեալ վտանգին առջեւ: Հայոց կաթողիկոսին դէմ պայքար՝ կը նշանակէ կաթողիկոսութեան, Էջմիածինի դէմ պայքար՝ կը նշանակէ Հայոց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ դէմ պայքար: Անձը կը ներկայացնէ կառոյցը, եւ կարելի չէ անձը զատել կ՛առոյցէն:

Մենք չենք դատեր եւ վճռեր Գարեգին Բ. կաթողիկոս ի յաջող կամ ձախող ըլլալու պարագան, այդ մէկը Աստուծոյ եւ եկեղեցւոյ ներքին գործն է, բայց կաթողիկոսի մը օրինական ընտրութիւնէն 26 տարիներ ետք, մեր այս դժնդակ պայմաններուն մէջ, վեհափառի փոփոխութեան հարցդնել, 60 եպիսկոպոսներէն տասն զատել եւ եկեղեցւոյ մէջ անջատողական շարժո՞ւմ սկսիլ: Երբ մենք առաւել քան վեց հարիւր տարի պետականութիւն չունեցանք, այս եկեղեցին է, որ մեզ պահեց: Այն քիչ ժողովուրդներէն ենք, որ մեր եկեղեցին ձուլուած է մեր ազգային ինքնութեան հետ: Կարելի չէ հայ ըսել՝ առանց հասկնալու քրիստոնեայ, առաքելական, առանց հասկնալու էջմիածինը, որ մեզի համար սուրբ իմաստ ունի, եւ մեր ազգի ու տեսակի գոյատեւման գործին մէջ յատուկ տեղ զբաղեցուցած է: Տակաւին չենք խօսիր Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան, Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւններուն, Հայ կաթողիկէ եւ աւետարանական եկեղեցիներուն, Մխիթարեան աբբահայրերու՝ Վենետիկի ու Վիեննայի միաբանութիւններուն ազգակերտ ներդրումներուն մասին: Մենք յարգանքով պէտք է վերաբերուենք մեր եկեղեցուն եւ անոր ծառայողներուն:

Այն խզբզանքները, որոնք տեղի կ՛ունենան անձին հանդէպ, մենք չենք դատեր, որովհետեւ շատ մը մարդոց մասին շատ բաներ կ՛ըսուին, իւրաքանչիւր կառոյց ունի իր հարցերը լուծելու ներքին գործիքակազմերը: Արդեօք այսօր հայ ժողովուրդին դիմաց ծառացած ամէնէն մեծ հարցերէն մէկը եկեղեցւոյ չակերտեալ սրբագրո՞ւմն է, որուն Հայաստանի իշխանութիւնները բոլորովին տրուած են, կամ բաւական կը միջամտէ: Մենք կը կարծենք, որ այսօրուան Հայաստանի առաջնային հարցերը՝ ապահովութիւնն է, Արցախի հարցի պարագան է, եւ նաեւ մենք մտահոգ ենք Հայաստանէն վերջին շրջանին տեղի ունեցող զանգուածային արտագաղթով: Մենք, որ Լոս Անճելըս կ՛ապրինք, կը տեսնենք, որ մնայուն կերպով Հայաստանէն արտահոսք կայ, եւ մնայուն կերպով հողը կը պարպուի, որ ազգային հարցերուն ամէնէն կարեւորն է:

Մեզի համար ցաւալի էր տեսնել Արեւմտեան Ամերիկայի Հայոց թեմի առաջնորդին անունը՝ Գարեգին Բ. կաթողիկոսին դէմ ուղղուած տասը եպիսկոպոսների նամակին մէջ, որուն առիթով մինչեւ այսօր պաշտօնական հերքում չէ հրապարակուած: Մեր համոզումը այն է, որ որեւէ կառոյցի մէջ անջատողական մօտեցումները առողջ չեն: Մեր համոզումը այն է, որ տարակարծութիւնը առողջ երեւոյթ է, բայց անջատողականութեան, պառակտումի պէտք չէ առաջնորդէ: Այդպիսի յայտարարութիւն, տասը եպիսկոպոսներու կողմէ, ըստ մեզի, կ՛առաջնորդէ պառակտումի եւ անջատողականութեան: Մեր ուղերձը համահունչ է օրեր առաջ կատարուած Գարեգին Բ.ի կոչին հետ, որ այս տասը անջատողականները վերադառնան եւ հարցը ընտանիքին մէջ լուծեն: Մենք այս օրերուն, յաւելեալ միասնականութեան եւ միութեան կարիքը ունենք, քան տարբաժանումի ու ջլատման: Մեծ պարտութիւնէն եւ անկումէն դուրս գանք. ժամանակն է արթննալու, ճիշդ բաները ընելու:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Հայաստանում հայկական ինքնութեան դէմ ընթացող լայնածաւալ պայքարի խորապատկերին, այստեղ, ԱՄՆ Արեւմտեան շրջանում, ՀՅԴն իր կից կառոյցների հետ միասնաբար, ահռելի դժուարութիւններ յաղթահարելով, շարունակում է հայապահպանմանն ու հայակերտմանն ուղղուած իր աշխատանքը: Դրա վառ վկայութիւնն են ընդլայնուող կրթօջախները, մշակութային ու մարզական նոր ծրագրերը: Որո՞նք են ամերիկահայ համայնքի առաջնային մարտահրաւէրները:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Մենք ներկայիս կը գտնուինք բաւական վճռորոշ կացութեան մը մէջ: Սփիւռքահայերու շրջանակին մէջ ընդհանրացած է յուսահատութեան եւ յուսալքութեան երեւոյթը՝ ի տես իմ թուարկած բոլոր բացասական երեւոյթներու խորապատկերին, եւ հիմա ալ կ՛աւելնայ Հայոց առաքելական եկեղեցւոյ դէմ պայքարը, որ ողբերգական է: Քու երկրին մէջ կը ստիպուիս կաթողիկոսդ պաշտպանել իշխանութենէն: Ասիկա հսկայ բացասական անդրադարձ կը ձգէ, եւ դժբախտաբար կ՛առաջնորդէ սփիւռքահայերու՝ իրենց ազգէն, ինքնութիւնէն օտարելուն՝ յատկապէս, եթէ նկատի ունենանք, որ Սփիւռքի մէջ հազիւ տասը-տասնհինգ տոկոսն է, որ առօրեային մէջ պորտալարը ամուր կապած է հայրենիքի հետ: Շուրջ 80 տոկոսը կ՛ապրի իբրեւ մարդ, որուն պատճառը կամ այն է, որ մենք չենք կրցած յաջողիլ զիրենք աւելի ամուր կապել հայութեան, կամ իրենք հակուած են հեռու մնալու հայութիւնէն, կամ երկուքը միասին: Երբ Թալէաթը կամ Էնվերը իրենց ցեղասպանութեան ծրագիրը կը գործադրէին՝ գիտէին, որ արդէն բնական ընթացքով, սփիւռքացած եւ ճողոպրած ժողովուրդը դժուարութիւն կ՛ունենայ իր ազգային ոգին կանգուն պահելու, եւ ՀՅԴն Սփիւռքի մէջ պայքարած է այս հարցին ուղղութեամբ, վերջին հարիւր տարիներուն:

Այս իրավիճակին մէջ, մենք ունինք բազմաթիւ մարտահրաւէրներ, թէ՝ ինչպէս պէտք է հայութեամբ տոգորուած մարդոց թիւը մեծցենք, ինչպէ՞ս պիտի կարենանք ի հեճուկս այս պատահածներուն, Հայաստանի եւ հայութեան, հայկական ինքնութեան հետ իրենց պորտալարը ամուր պահեն: Եւ այս բոլորին մէջ, նոր սերունդին դիմագրաւած դժուարութիւնները, երբ մեր ունեցած դասական միջոցները մասամբ ժամանակավրէպ են, եւ հարց է, թէ ինչպէս պիտի կարենանք մեր կառոյցներու աշխատանքը եւ մօտեցումները համապատասխանեցնել արագընթաց փոփոխութիւններուն հետ: Մեր դասական, փաստուած միջոցները՝ ակումբ, գաղութային կեդրոն, եկեղեցի, դպրոց, մարզական, մշակութային, ընկերային եւ բարեսիրական միութիւնները իրենց առաւելագոյնը կ՛ընեն, եւ տակաւին կը հասնինք համայնքին միայն տասնհինգ կամ քսան տոկոսին, եւ միւս ութսունին հասանելութիւն չունինք: Մեր ուսանողական, պատանեկան, երիտասարդական եւ կուսակցական շարքերուն գործունէութիւնը իր դրական արդիւնք կու տայ, բայց նաեւ կ՛անդրադառնանք, որ յատկապէս այս գաղութը եղած է կիզակէտը բազմաթիւ երկրներէ արտագաղթող մեր հայրենակիցներուն, եւ մեծնալու ընթացքն ալ շատ արագ եւ մեծ է: Ասիկա մեզ համար թէ՛ մարտահրաւէր է, թէ՛ հնարաւորութիւն: Մարտահրաւէրը այն է, որ այնքան ենթամշակոյթներ կան, եւ այնքան իրարմէ տարբերութիւններ ունինք, որ դժուար կը շաղուինք որոշ պարագաներու: Հնարաւորութիւնը այն է, որ մեզի համար առիթ է նոր գործիքակազմեր մշակելու, ինչը դասական մօտեցումով պիտի կարենայինք ընել: Հետեւաբար, կ՛առաջնորդուինք կարելիութիւնները բազմապատկելու, ձեւը գտնելու իւրաքանչիւր հայու կեանքին մէջ հայկականութիւնը ծաղկեցնելու, հայութեան հետ կապուած մնալու փափաք ստեղծելու ուղղութեամբ: Մեր կառոյցները այդ բոլորը կը փորձեն ընել, բայց բաւարար չեն: Այդ պատճառով, կոչն է նաեւ, որ իւրաքանչիւր հայ ըլլայ մեր դասական Սփիւռքի ցեղասպանութեան զաւակ, կամ Հայաստանէն դուրս ելած, կամ այլ երկրէ մը եկած, իր կեանքին տասը տոկոսը՝ ժամանակին, կարողութիւններու տեսքով, ներդրէ ազգային կամ հայկական որեւէ աշխատանքի մէջ՝ ընելու համար երեք բան՝ հայապահպանում, հայակերտում եւ Հայ Դատի հետապնդում: Մենք պարզ մարդիկ չենք, այլ հայ մարդ ենք՝ իրաւազրկուած ժողովուրդ ենք, եւ մեր ջախջախիչ մեծամասնութիւնը հայրենիքի մէջ չէ, առ այդ, մեզմէ իւրաքանչիւրը յաւելեալ աշխատանք ունի կատարելիք, այն է՝ հայապահպանումը ի սպաս մեր ազգային իղձերու իրագործման:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Ինչպէ՞ս էք գնահատում Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները, ինչպէ՞ս էք տեսնում սփիւռքահայերի կազմակերպումն ու մասնակցութիւնը համահայկական հարցերի լուծման գործում:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Սուրբ Էջմիածինի դէմ յարձակումը որակեցի իբրեւ ողբերգութիւն, եւ ողբերգութեան միւս բաժինն ալ Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններն են: Շատերը դժգոհութիւն ունէին նախկին գործող սփիւռքի նախարարութեան գործունէութենէն, ներառեալ ես, երբ միշտ լաւագոյնին կը ձգտինք, եւ չենք գոհանար լաւով: Այսօր երանի կու տանք այդ կառոյցին: Ես կը զարմանամ, երբ Սփիւռքի հարցերով յանձնակատար Զարեհ Սինանեան Լոս Անճելըս կ՛այցելէ, եւ միայն անոր երթալէն ետք լուր կ՛ունենանք այդ մասին: Այդ մէկը, հաւանաբար, կամ ունի այն բանին հետ, որ երբ ան Լոս Անճելըս իր այցելութիւններէն մէկուն ընթացքին տեղի ունեցած հաւաքին ընթացքին արժանացաւ ներկաներու ցասումին, եւ որուն պատճառով, ներկայիս ան առանց լուր տալու կու գայ եւ կ՛երթայ:

Հաւանաբար աշխարհի երկրորդ ժողովուրդն ենք, որ աշխարհացրիւ այսպիսի քանակի համայնք մը ունին, որ ձեւով մը կապուած է իր արմատներուն: Այսպիսի պարագայի մը Իսրայէլը տէր կը կանգնի աշխարհացրիւ հրեաներուն, մինչդեռ Հայաստանի վարչապետը կը յայտարարէ, որ ինք միայն 29,743 քառ.քմ.ի քաղաքացիների պատասխանատուն է: Մենք այն ժողովուրդն ենք, որ մեր պապենական հայրենիքի միայն մէկ փոքր հատուածին վրայ կը բնակի, եւ երկիրը պարտաւորութիւն ունի ամբողջական հայութեան հարցերով զբաղելու, եւ Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները պէտք է ամէնէն բարձր մակարդակին վրայ ըլլան: Մենք պէտք է միասին աշխատինք ամէնէն պարզ՝ դպրոցական դասագիրքերու, ուսուցիչներու պատրաստութիւնէն մինչեւ Հայաստանի եւ Սփիւռքի օրակարգերու համադրումը, ուր կ՛ըլլան մեծաթիւ հասարակ յայտարարներ, ուր միասին կ՛աշխատենք:

Ներկայիս ունինք բոլորովին այլ՝ խորթացած իրականութիւն մը, եւ առաջին քայլը այդ ուղղութեամբ, որ ըրաւ Հայաստանի ներկայի վարչապետը իր ընտրուելէն ետք՝ սփիւռքի նախարարութեան փակումն էր, եւ անիկա փոխարինուեցաւ Սփիւռքի յանձնակատարի գրասենեակով՝ հարիւր պաշտօնեաներէն ձգելով միայն եօթն: Երբ իբրեւ իշխանութիւն՝ տեսլականի պակաս ունիս եւ փափաք մը չունիս սփիւռքահայերուն հետ աշխատելու, այդ պարագային Սինանեանի ըրածը չի զարմացներ:

ՀՅԴի պատկերացումը այն է, որ մենք Սփիւռքը յաւելեալ քաղաքականացնելու եւ հզօրացնելու օրակարգը ունինք, անշուշտ ո՛չ ի հեճուկս Հայաստանի ու արցախահայութեան, եւ այո՛ մենք ազգովին ճիշդ ծրագրումով եւ գործադրումով ու լարումով, կրնանք Սփիւռքն ալ զօրացնել, Հայաստա՛նն ալ, եւ անոնց հետ Հայաստանի պետութիւնը, անկախ իշխող ուժէն, ընելիք ունինք, որովհետեւ շատ հարցերու մէջ իրարու օգնելու կարիքը կ՛այ: 90ականներու Արցախի պատերազմում Սփիւռքը դերակատար էր, Լեւոն Տէր Պետրոսեանի որդեգրած քաղաքականութեան ձախողութեան մէջ Սփիւռքը դերակատար էր, նոյնիսկ 44օրեայ պատերազմին ընթացքին, երբ կը յայտարարուէր, որ «յաղթելու ենք»՝ Սփիւռքը դերակատար էր նաեւ ֆինանսական աջակցութեամբ, որ կազմեց շուրջ 150 միլիոն դոլար:

Նախքան Հայաստանի ընտրութիւնները կը կարծենք, որ երեք մակարդակներու վրայ գործ ունենք ընելու: Առաջինը՝ դիմադրութիւն ամէնուրեք՝ այս պարտուողական «իրական» կոչեցեալ «գաղափարախօսութեան» դէմ, հիմնաքարը՝ ինքնակոչ կերպով յորջորջուած թրքամէտ Չորրորդ Հանրապետութեան: Այդ առումով, մենք կը հաւատանք, որ Սփիւռքը յստակօրէն պէտք է ցոյց տայ, որ դէմ է այս իշխանութիւններու քաղաքականութեան, եւ Հայաստանի ժողովուրդն ալ տեսնէ, որ եթէ իրենց ազգային իրաւունքները պաշտպանելու, ինքնութիւնը հզօրացնելու հարցերուն մէջ ճիշդ տեղը կը գտնուի՝ Սփիւռքը իրենց կողքին է: Միւս հարցը այն է, որ Սփիւռքը ինքն իրեն հզօրացնելու հարց ունի: Երրորդը, իշխանափոխութիւնն է, որուն հիմնական աշխատանքը պէտք է ըլլայ Հայաստանի մէջ, եւ սփիւռքահայերը, որոնք Հայաստանի քաղաքացի են՝ պէտք է քուէարկեն, ընտրութիւններուն ընթացքին աշխատող խումբերու մաս կազմեն: Նոյն ատեն, պէտք է Սփիւռքի մէջ քարոզենք, որ Հայաստանի մէջ ժողովրդավարութիւնը խախտած է:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Ձեր Ամանօրեայ մաղթանքը:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- Նոր տարուան ընդառաջ, նոր յոյսերով, նոր իղձերով յառաջ կը շարժինք բոլորս՝ հակառակ զանազան դժուարութիւններուն: Ես կը փափաքիմ, որ մենք հաշուենք մեր օրհնութիւնները՝ այն, ինչը ձեռք ձգած ենք, այն, ինչը այսօր ունինք, այն գործը, զոր յաջողցուցած ենք: Հակառակ անոր որ միայն հարիւր տարիներ անցած են այն օրերէն, երբ ցեղասպանուեցանք՝ կանք: Սեւակի բառերով շարունակեմ՝ պիտի լինենք, կը շատանա՞նք՝ չեմ գիտեր: Երկրորդ դրական բանը այն է, որ ի հեճուկս բոլոր պատահածներուն, մեր հայրենիքը մերն է, եւ տայ Աստուած, որ յառաջիկայ տարիներուն, կարենանք սեւ ամպերը թօթափել, աշխարհաքաղաքական տուեալները աւելի ճիշդ կարդալ, շատերուն վրայ մեր կարողականութիւններով ազդել, ճիշդ յարաբերութիւններ զարգացնել, եւ հակառակ անոր որ շրջապատուած ենք թշնամի դրացիներով՝ կարենանք մեր գլուխը վեր բարձրացնել: Եւ կարեւորը՝ 2026ին յաջողինք իշխանափոխութիւնը, եւ ընտրենք ազգընտիր նոր ղեկավարներ, որոնք կը յառաջանան մեր վնասները պակսեցնելու, մեր առաւելութիւնները ամրագրելու եւ մեր իղձերը իրականացնելու ճամբով:

Վարեց՝ ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ