Օրէնքի գերակայութեան եւ օրէնքով կառավարելու միջեւ էական տարբերութիւն կայ։ Առաջինը ժողովրդավարական կարգի հիմքն է, իսկ երկրորդին պարագային օրէնքը կրնայ վերածուիլ իշխանութեան ձեռքին քաղաքական գործիքի։

Օրէնքի գերակայութիւն կը նշանակէ, որ բոլորը՝ նախագահէն ու վարչապետէն մինչեւ ոստիկանն ու դատաւորը, ենթակայ են միեւնոյն օրէնքներուն։ Օրէնքը պէտք է հաւասարապէս կիրարկուի բոլորին նկատմամբ, իսկ անկախ դատարանները պէտք է ի վիճակի ըլլան զսպելու նաեւ պետական իշխանութիւնը։

Իսկ օրէնքով կառավարումը կը սկսի այն պահուն, երբ իշխանութիւնը օրէնքները, դատական գործընթացները, հետապնդումներն ու պետական վարչամեքենան կը գործածէ իր հակառակորդները ճնշելու կամ լռեցնելու նպատակով՝ միաժամանակ ինքզինք զերծ պահելով նոյն չափանիշներուն ենթարկուելէ։

Այս տարբերութիւնը զուտ իրաւաբանական կամ տեսական հարց չէ։ Անիկա ժողովրդավարութեան գլխաւոր փորձաքարերէն մէկն է։ Պետութիւն մը կրնայ ունենալ Սահմանադրութիւն, դատարաններ եւ ընտրութիւններ, սակայն եթէ օրէնքը ընտրովի կերպով կը կիրարկուի, ժողովրդավարական հաստատութիւնները աստիճանաբար կը կորսնցնեն իրենց իսկական բովանդակութիւնն ու նշանակութիւնը։

Հայաստանի պարագային խնդիրը օրէնքներու բացակայութիւնը չէ։ Հիմնական հարցն այն է, թէ պետական հաստատութիւնները որքանո՞վ անաչառ եւ հաւասար կերպով կը կիրարկեն զանոնք։

2018-ի Թաւշեայ յեղափոխութենէն ետք Հայաստանը ձեռնարկեց շարք մը բարեփոխումներու՝ ներառեալ փտածութեան դէմ պայքարի միջոցառումներ եւ դատական համակարգի փոփոխութիւններ։ Սակայն բարեփոխումներու մասին օրէնքներ ընդունիլը ինքնին բաւարար չէ։

Էականը այն է, թէ այդ օրէնքները գործնականին մէջ ինչպէ՛ս կը կիրարկուին. ո՞վ կը հետաքննուի, ո՞վ կը մնայ անձեռնմխելի, ո՞վ կը լռեցուի, եւ արդեօք դատարանները կրնա՞ն իշխանութեան դէմ անկախ որոշումներ կայացնել։

Մարդու իրաւունքներուն վերաբերող վերջին զեկոյցները այս առումով մտահոգիչ պատկեր մը կը պարզեն։ Human Rights Watch-ը բազմիցս ուշադրութիւն հրաւիրած է դատական անկախութեան խնդիրներուն, ոստիկանութեան կողմէ ենթադրեալ բռնութիւններու անբաւարար քննութեան, նախնական կալանքի չափազանց լայն կիրարկման, պետական հսկողութեան ընդլայնման եւ լրատուամիջոցներուն նկատմամբ իրաւական ճնշումներուն։

2025-ի առաջին կիսամեակին լրատուամիջոցներու պաշտպանութեամբ զբաղող կազմակերպութիւն մը արձանագրած է մամուլին նկատմամբ ճնշման 61 դէպք եւ զրպարտութեան վերաբերող 29 նոր դատական գործ։ Անոնցմէ 15-ը ներկայացուած էին պետական մարմիններու կամ գործող եւ նախկին պաշտօնատարներու կողմէ։

Այս թիւերը, անշուշտ, չեն նշանակեր, որ ամէն դատական գործ անպայման քաղաքական բնոյթ ունի, կամ թէ ամէն պետական պաշտօնատար չարաշահումի կը դիմէ։ Սակայն ընդհանուր պատկերը մտահոգիչ է։ Օրէնքը կրնայ թուղթի վրայ բոլորին համար նոյնը ըլլալ, բայց գործնականին մէջ՝ բոլորովին տարբեր կերպով կիրարկուիլ։

Օրինակ՝ զրպարտութեան մասին օրէնքը կրնայ ծառայել մարդոց համբաւը պաշտպանելու նպատակին։ Սակայն եթէ անոր միջոցով լրագրողները շարունակաբար դատարաններ քաշուին, նոյն օրէնքը կրնայ նաեւ վերածուիլ լռեցնելու միջոցի։ Լրագրողը կրնայ սկսիլ հարց տալ ինքն իրեն՝ արժէ՞ հետաքննել ազդեցիկ պաշտօնատար մը, եթէ հետեւանքը տարիներ տեւող դատական քաշքշուք եւ ծանր ծախսեր պիտի ըլլան։

Նոյնը կը վերաբերի պետական հսկողութեան։ Անիկա որոշ պարագաներու կրնայ անհրաժեշտ ըլլալ հանրային անվտանգութեան ապահովման համար, սակայն միաժամանակ կրնայ քաղաքացիներուն մէջ վախի մթնոլորտ ստեղծել՝ զանոնք ետ պահելով բողոքելէ, կազմակերպուելէ կամ ազատօրէն արտայայտուելէ։

Նախնական կալանքն ալ ծանր յանցագործութիւններու կամ բացառիկ պարագաներու ընթացքին կրնայ անհրաժեշտ միջոց մը ըլլալ։ Սակայն երբ անիկա չափազանց երկար կը տեւէ կամ չափազանց լայն կերպով կը կիրարկուի, կրնայ փաստացի պատիժի վերածուիլ՝ դեռ անձին մեղաւորութիւնը չհաստատուած։

Այլ խօսքով՝ իշխանութեան որեւէ գործողութեան «օրինական» ձեւակերպում տալը զայն ինքնաբերաբար ժողովրդավարական չի դարձներ։

Ժողովրդավարական օրինականութիւնը կը պահանջէ նաեւ արդար դատաքննութիւն, համաչափութիւն, հաւասար վերաբերմունք եւ իշխանութենէն անկախ վերահսկողութիւն։

Միացեալ Նահանգներն ալ զերծ չեն այս վտանգէն։ Վերջին տարիներուն այնտեղ եւս լուրջ բանավէճ ծաւալած է այն հարցին շուրջ, թէ գործադիր իշխանութիւնը որքան հեռու կրնայ երթալ՝ փորձելով շրջանցել Քոնկրէսի սահմանած սահմանափակումները, դատական վերահսկողութիւնը կամ անհատական իրաւունքներու պաշտպանութիւնը։

Ամերիկեան փաստաբաններու ընկերակցութիւնը 2025-ի սկիզբը զգուշացուցած էր շարք մը քայլերու մասին, զորս օրէնքի գերակայութեան համար վտանգաւոր նկատած էր։ Անոնց շարքին էին Քոնկրէսի ստեղծած որոշ կառոյցներ առանց անոր համաձայնութեան լուծարելու փորձերը, ինչպէս նաեւ պետական պաշտօնեաներու նկատմամբ ձեռնարկուած այնպիսի քայլեր, որոնք կրնային շրջանցել անոնց օրէնքով երաշխաւորուած պաշտպանութիւնը։

Ամերիկեան սահմանադրական ընկերակցութիւնն ալ քննադատած է ներգաղթի ոլորտին մէջ այնպիսի միջոցներու գործածութիւնը, որոնք կրնան սահմանափակել արդար լսումի կամ դատական վերանայման իրաւունքը։ Նման մտահոգութիւններ արտայայտուած են նաեւ համալսարաններու եւ իրաւաբանական ընկերութիւններու նկատմամբ քաղաքական ճնշումներու առնչութեամբ։

Բնական է, որ մարդիկ անհամաձայն ըլլան կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, գործադիր հրամանագիրներուն կամ ներգաղթի հարցերուն շուրջ։ Այդ իսկ է ժողովրդավարութեան էութիւնը։ Վտանգը, սակայն, կը սկսի այն պահուն, երբ իշխանութիւն մը կը կարծէ, թէ կրնայ ըստ իր քաղաքական շահերուն ընտրել՝ ո՛ր օրէնքը պիտի յարգէ, ո՛ր դատական որոշումը պիտի գործադրէ եւ ո՛ր սահմանադրական երաշխիքը պիտի անտեսէ։

Կառավարութիւն մը չի կրնար մէկ կողմէ խօսիլ օրէնքի նկատմամբ յարգանքի մասին, իսկ միւս կողմէ դատաւորները նկատել խոչընդոտ, քննադատները՝ թշնամի, իսկ արդար դատաքննութեան սկզբունքը՝ ըստ կամս կիրարկուող կանոն։

Օրէնքով կառավարումը յաճախ արտաքուստ լիովին օրինական տեսք ունի։ Օրէնքներ կը մէջբերուին, հրամանագրեր կը ստորագրուին, դատական գործեր կը բացուին, եւ ամէն քայլ կը հիմնաւորուի «անվտանգութեան», «արդիւնաւէտութեան» կամ «ժողովուրդի շահերուն» անունով։

Ճիշդ այդ պատճառով ալ անիկա վտանգաւոր է։ Բացայայտ բռնապետութիւնը չի թաքցներ, որ վերջնական որոշողը իշխանութիւնն է։ Իսկ օրէնքով կառավարող իշխանութիւնը կը փորձէ ստեղծել այն տպաւորութիւնը, թէ իր բոլոր քայլերը օրինական եւ հիմնաւոր են, մինչդեռ օրէնքի ամբողջ մեքենան կրնայ աստիճանաբար ծառայեցուիլ քաղաքական կամ անձնական նպատակներու։

Հայաստանն ու Միացեալ Նահանգները շատ տարբեր երկիրներ են՝ իրենց չափերով, պատմութեամբ եւ պետական հաստատութիւններով։ Սակայն անոնց փորձառութենէն բխող հիմնական դասը նոյնն է։

Ժողովրդավարութիւնը չի պահպանուիր միայն Սահմանադրութիւն, դատարաններ եւ ընտրութիւններ ունենալով։ Անիկա կը պահպանուի այն ժամանակ, երբ իշխանաւորը կ’ընդունի դատարանին մէջ իր կրած պարտութիւնը, ոստիկանութիւնը պատասխանատուութեան կ’ենթարկուի իր գործողութիւններուն համար, լրագրողները կրնան ազատօրէն հետաքննել իշխանութեան գործունէութիւնը, իսկ իրաւական պաշտպանութիւնը կը տարածուի նաեւ անոնց վրայ, որոնք ժողովրդականութիւն չեն վայելեր կամ իշխանութեան քաղաքական հակառակորդներն են։

Լուծումը ընտրովի վրդովմունքը չէ։ Բաւարար չէ օրէնքի չարաշահումը դատապարտել միայն այն ժամանակ, երբ զայն կը կատարէ «միւս կողմը»։

Չափանիշը պէտք է բոլորին համար նոյնը ըլլայ. ոչ մէկ ղեկավար օրէնքէն վեր է, ոչ մէկ քննադատ պէտք է զրկուի օրէնքի պաշտպանութենէն, եւ ոչ մէկ դատական կամ իրաւական գործընթաց պէտք է վերածուի քաղաքական վերահսկողութեան կամ հաշուեյարդարի գործիքի։

Ա՛յս է օրէնքի գերակայութիւնը։

Մնացեալը պարզապէս օրէնքով կառավարում է։

Ր.Ս.Դ. ՊԵՏԵԱՆ
Հորիզոն