Հունվար
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Փետրվար
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
Մարտ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Ապրիլ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Մայիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Հունիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Հուլիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Օգոստոս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Սեպտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Հոկտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Նոյեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Դեկտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Համաժողովրդային հիասթափութեան եւ արդար ցասումի արտայայտութիւն էր 1921ի Փետրուարեան ապստամբութիւնը: Իր մարդկային իրաւունքները վերականգնելու հայ ժողովուրդի գերագոյն ճիգն էր՝ ընդդէմ նենգամիտ, դաւադիր Յեղկոմին (բոլշեւիկներու յեղափոխական կոմիտէին) եւ գազանաբարոյ Չեկային (դատական գերագոյն մարմին):
Մինչեւ ապստամբութեան նախօրեակը՝ 17 Փետրուար 1921, Հայաստանի բոլշեւիկեան իշխանութիւնը կը գործէ շարք մը բռնարարքներ, ինչպէս՝
-1920 Դեկտեմբեր 6ին, Չեկան, կը ձերբակալէ ու կը բանտարկէ Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի եւ Կեդրոնական Կոմիտէի 18 անդամներ:
-1920 Դեկտեմբերին Բաքու կ’աքսորուին 70 հայ զինուորականներ: 1921 Յունուար 10ին՝ Բաքու, ապա Ռուսաստան կ’աքսորուի Զօրավար Դրոն: Յունուար 24ին, կ’աքսորուին հայկական բանակի 1200 սպաներ, որոնց մէջ կը գտնուէին զօրավարներ Թ. Նազարբէկեան, Մ. Սիլիկեան եւ Ղամազեան:
-Կը գրաւուին որբանոցներու պարէնն ու դեղորայքը
-Կ’արգիլուի խօսքի, մամուլի, հաւաքուելու ազատութիւնը
-Լրտեսութիւնը եւ մատնութիւնները կ’ըլլան պետութեան կողմէ ամենէն գնահատուած ծառայութիւնները
-«Յեղափոխութիւնը զոհ կը պահանջէ» կարգախօսին հետեւելով կը գնդակահարուին իշխանութեան կողմէ անբաղձալի համարուած անձերը:
-Մինչեւ Փետրուար 17, 1921, Հայաստանի բանտերը կ’առաջնորդուին 2000 հոգի:
-Փետրուար 17ի գիշերը, Երեւանի բանտին մէջ Չեկան կացինահար կ’ընէ հայ ազատագրական պայքարի երախտաւոր մարտիկ Համազասպ Սրուանձտեանը, գնդ- Ղորղանեանն ու իրենց ընկերները:
Այս ոճիրներուն դէմ կ’ընդվզի հայ ժողովուրդը եւ իր ազատութիւնը վերահաստատելու, իր արժանապատւութիւնը վերկաանգնելու նպատակով կ’ըմբոստանայ եւ զէնքը ձեռին՝ բոլշեւիկեան իշխանութիւնը տապալելու կ’ելլէ:
1-Փետրուար 9-էն 10՝ կարգ մը գիւղեր կ’ըմբոստանան: Ազատ մանցած դաշնակցական ղեկավարներ կ’անցնին ընդհատակ: Ոմանք կը մնան Երեւան, ուրիշներ կ’անցնին գաւառները: Կոտայքի մէջ կը կազմուի «Հայրենիքի Փրկութեան Կոմիտէ»ն, որ կ’որոշէ ընդհանուր ապստամբութիւն կազմակերպել:
2- Արամուսի ապստամբները ձերբակալելու գացած բոլշեւիկ զինեալները իրենք կը ձերբակալուին ըմբոստներու կողմէ, Փետրուար 11ին:
3- Փետրուար 11էն 14 բախումբեր տեղի կ’ունենան Բաշ-Գեառնիի, Ախտայի, Կոտայքի գիւղացիներու եւ բոլշեւիկներու միջեւ: Փետրուար 14էն 16՝ Կոտայքի, Աշտարակի, Ախտայի, Բաշ Գեառնիի ըմբոստները միահամուռ զինուորական գործողութիւններու կը սկսին:
4- Բաշ Գեառնիի շրջանին մէջ բուռն կռիւներ կը պատահին Փետրուար 15ին: Խմբապետ Խնկոյի մարտիկները անակնկալ յարձակումով շփոթութեան կը մատնեն Բոլշեւիկեան ուժերը, որոնք խուճապահար կը փախչին դէպի Բէոյիւք Վետի ու Ղամարլու:
5- Փետրուար 15ին ապստամբները կը գրաւեն Ախտան:
6- Սասունցի զինեալներ Ապարանէն եւ Ու’անէն գիշերանց կը յարձակին եւ Փետրուար 16ին կը գրաւեն Աշտարակը:
7- Նոյն օրը, Սասունցի 750 ուրիշ զինեալներ, Թալինէն, Ագարակէն ու Աղաւնատունէն կ’արշաւեն դէպի Էջմիածին եւ բուռն կռիւներէ ետք կը ջախջախեն բոլշեւիկ ու’երը ու Փետրուար 17ին կը գրաւեն քաղաքը: Անոնք կը շարունակեն իրենց յառաջխաղացքը եւ նոյն օրը կը գրաւեն Փարաքարը:
8- Ախտայի եւ Կոտայքի ուժերը՝ համադրուած գործողութիւններով, Փետրուար 17ին կը գրաւեն Քանաքեռը:
9- Փետրուար 18ի վաղ առաւօտուն, Քանաքեռէն ու Բաշ Գեառնիէն, ապստամբ ուժերը կը խուժեն Երեւան: Անոնց կը միանան մայրաքաղաքի ու Զանգիբասարի զինեալները: Անոնց միահամուռ կրակին տակ կը խորտակուի Երեւանի բոլշեւիկեան ուժերու դիմադրութիւնը: Ջախջախուած ու խուճապահար կը փախչին դէպի Շարուր: Յաղթական ապստամբները կը գրաւեն պետական հաստատութիւնները եւ բանտը, ազատելով մահուան սարսափ ապրող հայ ղեկավարութիւնը: Եռագոյնը կրկին կը ծածանի Երեւանի շէնքերուն վրայ եւ Հայրենիքի Փրկութեան Կոմիտէն կը յայտարարուի ազատագրուած Հայաստանի կառավարութիւն:
Կարճ կը տեւէ Հայաստանի այս վերջին անկախութիւնը: Վրաստանը գրաւելէ ետք, բոլշեւիկները Փետրուար 25ին Թիֆլիսի մէջ Խորհրդային իշխանութիւն կը հաստատեն ու իրենց ուշքը դէպի Հայաստանի կ’ուղղեն: Անոնք կը համախմբեն բոլշեւիկեան ցրուած զինուորական ուժերը եւ Կարմիր բանակի օգնական զօրքի հետ միասին, հիւսիսէն եւ հարաւէն կ’արշաւեն երեւանի վրայ: Հայրենիքի Փրկութեան Կոմիտէի ուժերը բուռն դիմադրութիւն ցոյց կու տան: Բոլշեւիկներու գերազանց թիւով բանակը սակայն կը յաջողի խորտակել հայոց դիրքերը եւ կը մօտենայ Երեւանին:
Նոր արիւնահեղութենէ խուսափելու եւ հայ ժողովուրդին յաւելեալ տառապանք խնայելու նպատակով, կառավարութիւնը կ’որոշէ հեռանալ: Ապրիլ 2ին, կառավարութեան անդամներ, անուանի մտաւորականներ, զօրք ու ժողովուրդ՝ շուրջ 10, 000 հոգի, ձիւներու մէջէն, կը մեկնին Երեւանէն: Բաշ Գեառնի, Միլլի Ձորի, Դարալագեազի վրայով, անհուն դժուարութիւններ յաղթահարելով, յաճախ զիրենք հետապնդող բոլշեւիկ զօրքին դէմ պաշտպանուելով, անոնք կը հասնին անկախ Սիւնիք…
Հայաստանի կրկին անգամ կ’իյնայ բոլշեւիկներու բռնապետութեան տակ:
-«Փետրուարեան ապստամբութեան անկապտելի ոգին»-Ն.
«Փետրուարեան ապստամբութեան խոստումով»-Սեդօ Պոյաճեան
https://www.youtube.com/watch?v=Lz3wKR4ddUU
«Արշակ Վռամեանի եւ Արմէն Գարոյի պատմական տեսակցութիւնը Թալէաթ փաշայի հետ»-Ն.
Ի սկզբանէ, Հ.Յ. Դաշնակցութեան անխախտ համոզումը կ’ըլլայ, որ հայ ժողովուրդի դժբախտութեանց գլխաւոր պատասխանատուն Սուլթան Համիտն է: Այդ չարիքին վերացումը կը դառնայ կուսակցութեան նպատակներէն մին:
Կուսակցութեան Երրորդ Ընդհանուր Ժողովը՝ գումարուած Սոֆիա, կ’առնէ որոշում Սուլթանը ահաբեկելու Կ. Պոլսոյ մէջ: Գործին ղեկավարութիւնը կը յանձնուիլ Քրիստափոր Միքայէլեանին:
1905 Մարտ 17ին, Սոֆիայի մօտիկ Վիտոշ լերան վրայ կատարուած ռմբային փորձի ընթացքին դժբախտ արկածի մը զոհ կ’երթան Քրիստափորն ու իր գործակից Վռամշապուհ Քենտիրեանը: Գործին ղեկավարութիւնը կը յանձնուիլ Սաֆոյին:
Քրիստափոր մահէն չորս ամիս ետք, 1905 Յուլիս 21ին մահափորձը կը գորածդրուի: Ձիակառքի մը մէջ զետեղուած ինքնագործ ռումբը կը պայթի որոշուած ճիշտ ժամանակին, Եըլտըզ պալատին կից մզկիթի դրան մօտ, բայց չար դիպուածով մը Սուլթանը կը մնայ անվնաս: «Սելամլըք»ի արարողութեան աւարտին Սուլթանը պատահական խօսակցութիւն մը կ’ունենայ Շէյխ-Իւլ-Իսլամին հետ, որուն պատճառած մէկ ու կէս վայրկեանի ուշացումը զայն հեռու կը պահէ ռումբը կրող կառքէն եւ զինք կ’ազատէ ստոյգ մահէն:
Քրիստափորի անակնկալ մահը, ձեռնարկին ձախողութիւնը, անկասկած մեծ հարուած կ’ըլլան Հ.Յ. Դաշնակցութեան համար: Բայց յեղափոխութեան համար յաւելեալ արիւն թափելու քրիստափորեան պատգամը՝ անոր հեղինակին իսկ ինքնազոհութեան օրինակովը, կը նուիրագործուի:
11 Մայիս 1905ին, Բագուի կեդրոնական Պարապետի հրապարակին վրայ, Հ.Յ. Դաշնակցութեան Ոսկանապատի (Բագու) Կեդրոնական Կոմիտէի վճիռով, 21 տարեկան Դրօն (Դրաստամատ Կանայեան) կ’ահաբեկէ Բագուի նահանգապետ, հայասպան իշխան Նակաշիձէն:
-«Դրօ ահաբեկեց Բագուի նահանգապետ Նակաշիձէն»-Ն.
https://www.youtube.com/watch?v=C1GwQcPb6KU
