Հունվար
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Փետրվար
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
Մարտ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Ապրիլ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Մայիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Հունիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Հուլիս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Օգոստոս
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Սեպտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Հոկտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Նոյեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Դեկտեմբեր
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Մինչեւ 1903 թուականը Հ.Յ. Դաշնակցութեան գործունէութեան առանցքը եղած էր օսմանեան տիրապետութեան ենթակայ Հայաստանը: Կովկասի հայութիւնը համեմատաբար աւելի տանելի պայմաններու մէջ կը գտնուէր: 20րդ դարու սկիզբը կը վտանգուի նաեւ Կովկասահայութիւնը:
Ռուսական իշխանութիւններ՝ հայ եկեղեցական կալուածները գրաւելու ձախող փորձէն ետք կը դիմեն նենգամիտ միջոցներու, ընկճելու համար հայութիւնը: Անոնք գաղտնաբար կը զինեն Կովկասի թաթարները եւ զանոնք կը գրգռեն հայերու դէմ: Անոնց ծրագիրը պարարտ հող կը գտնէ իսլամ մոլլաներու, Բաքուի թաթար հարուստ խաներու ու աղաներու եւ Արցախ ամբարտաւան բէկերու մօտ:
Հայութեան տնտեսական, քաղաքական, մշակութային վերելքը խափանելու յարմար առիթը եկած համարելով, անոնք կը սկսին հայութիւնը ջարդի ու թալանի ենթարկել ոչ միայն թաթարական շրջաններուն մէջ, այլ նոյնիսկ իր հայրենի բնօրրան Արարատեան դաշտի ու Նախիջեւանի տարածքին:
Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը ամենուրեք ինքնապաշտպանութիւն կը կազմակերպէ: Արեւմտահայ խմբապետներ եւ ֆեայիներ հերոսաբար կը կռուին իրենց արեւելահայ զինակիցներու կողքին: Մէկ ու կէս տարի անընդհատ ամբողջ Անդրկովկասը կը դառնայ հայ-թաթարական արիւնալի կռիւներու թատերաբմ. Թանկագին կեանքեր կը զոհուին, բայց Հ.Յ.Դ. մարտիկները ոչ միայն կը յաջողին զսպել թաթարներու գազանութիւնները, այլեւ կ’ոչնչացնեն Արարատեան դաշտի եւ Զանգեզուրի ու Լեռնային Ղարաբաղի կարգ մը շրջաններուն մէջ դարերէ ի վեր հաստատուած թաթարական որջերը:
1-Բաքուի ինքնապաշտպանութիւնը կը վարեն Նիկոլ Դուման, Համօ Ջանփոլատեան, Մարտիրոս Չարուխճեան, Մկրտիչ Աղամալեան եւ Աբրահամ Գիւլխանդանեան
Փետրուար 1905
2-Նախիջեւանի կռիւները կը վարեն Սեբաստացի Մուրատ, Դաշնակցական Խէչօ, Դրօ, Ասլան եւ Ռաշիդ
Մայիս 1905
3-Շարուր-Դարալագեազի կռիւները կը վարեն Սարբազ Խէչօ եւ Առիւծ Աւագ
Մայիս 1905
4-Բաքուի նահանգապետ Նակաշիձէ՝ գլխաւոր հեղինակներէն մէկը Բաքուի արիւնահեղութիւններուն կ’ահաբեկուի Դրոյի եւ Մարտիրոս Չարուխճեանի կողմէ
Յունիս 1905
5-Երեւանի ինքնապաշտպանութիւնը կը ղեկավարեն Նիկոլ Դուման եւ Դաշնակցական Խէչօ
Մայիս 1905
6-Սիսիանի կռիւները կը վարէ Քեռի
Մայիս 1905
7-Դաւալուի կռիւները կը վարէ Սէյտօ Պօղոս
Մայիս 1905
8-Զանգեզուրի կռիւները կը վարեն Սեբաստացի Մուրատ, Սեպուհ, Կորիւն, Կայծակ Առաքել, Քիւրտ Խէչօ, Կիւմիւշխանեցի Աւօ, Կոտոյի Հաճի Յակոբ, Հաճի Գէւօ, Կոփեցի Մուշեղ, Ստեփան Ստեփանեան
1905 Մայիս-Օգոստոս
9-Ղամարլուի, Աշտարակի, Մինքենդի կռիւները կը վարեն Նիկոլ Դուման եւ Դաշնակցական Խէչօ
Յուլիս 1905
10-Շուշիի կռիւները կը վարէ Խանասորի Վարդան
Օգոստոս 1905
11-Վարանդայի շրջանի կռիւները կը վարեն Մածուն Խէչօ եւ Արամայիս
Օգոստոս 1905
12-Ասկերան-Խոջալու շրջանի կռիւները կը վարէ Համազասպ Սրուանձտեան
Օգոստոս 1905
13-Ղազախի կռիւները կը վարէ ՍեւՔարեցի Սաքօ
Յուլիս-Օգոստոս 1905
14-Գելարլու-Դիւանլար շրջանի կռիւները կը վարէ Մածուն Խէչօ
Սեպտեմբեր 1905
15-Թիֆլիսի բախումները կը վարեն Արմէն Գարօ եւ Տուրբախ
Նոյեմբեր 1905
16-Գանձակի եւ շրջակայքի բախումբերը կը ղեկավարեն Ռոստոմ, Աբրահամ Գիւլխանդանեան, Համազասպ, Բալլուջեցի Բաշխի, Դաւիթ Պէկ, Մելիք Բեգլարեան, Առստամ Եուզբաշի, Երուանդ եւ Ալեքսան Մնացականեաններ, Ալեքսան Բալասանեան
Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր 1905
17-Չայլու-Բաղմանլար շրջանի կռիւները կը վարեն Մարտիրոս Վարժապետ եւ Համբօ
Դեկտեմբեր 1905
18-Սարիսու-Դոզիլար-Էնգիշա-Բայրամլուի կռիւները կը վարէ Մարտիրոս Վարժապետ
Յունուար 1906
19-Գետաբեկի կռիւները կը վարէ Մարտիրոս վարժապետ
Յունուար 1906
20-Շուշիի երկրորդ կռիւը կը վարէ Խանասորի Վարդան
Յունիս 1906
21-Ղափանի (Կապան) շրջանի կռիւները կը վարեն Սեբաստացի Մուրատ, Կայծակ Առաքել, Կիւմիշխանեցի Աւօ, Կորիւն, Սմբատ եւ Քեռի
Յուլիս-Օգոստոս 1906
-Առաջին կռիւները-1904 Յունուար, Փետրուար, Մարտ
Կովկասէն դէպի Մուշ-Սասուն ֆետայական խումբերու շարժումները՝ 1902-1903 տարիներուն, աննկատ չեն անցնիր թուրք իշխանութեանց ուշադրութենէն:
Հայկական հաւանական ապստամբութիւն մը իր սաղմին մէջ խեղդելու նպատակով, թուրք իշխանութիւնները, ոստիկանութեան եւ քիւրտերու միջոցով նախ կը սկսին ճշնումներ ի գործ դնել Սասնոյ գիւղերու հայ բնակչութեան վրայ: Ֆետայիները կը ստիպուին հակադարձել եւ կռիւներ տեղի կ’ունենան 1904 Յունուարէն մինչեւ Մարտի վերջը: Այդ կռիւները կ’ըլլան 1904-ի Սասնոյ ապստամբութեան ազդանշանը:
1-Հեղին գիւղի կռիւը կը վարէ Գէորգ Չաւուշ
Յունուար
2-Յունանի կռիւը կը վարէ Կայծակ Առաքել
Փետրուար
3-Տափըքի կռիւը կը վարեն Անդրանիկ, Սեպուհ, Սմբատ եւ Աստուր
Փետրուար
4-Տալւորիկի կռիւները կը վարեն Սպաղանաց Մակար եւ Գէորգ Չաւուշ
Փետրուար
5-Լաճկանի կռիւը կը վարեն Սեբաստացի Մուրատ, Կորիւն, Սեմալի Իշխան Մանուկ, Շէնիկի Ղազար եւ Լաճկանի Արթին
Մարտ
6-Իշխանձորի կռիւը կը վարեն Գէորգ Չաւուշ եւ Կոտոյի Հաճի Յակոբ
Ապրիլ
Ռազմական Գլխաւոր Դիրքեր
Թրքական բանակի եւ քիւրտ հրոսակներու կողմէ Սասունի վրայ հաւանական յարձակումները նախատեսելով, ֆետայիները կ’ընտրեն իրենց Զինուորական Խորհուրդը- Վահան Մանուէլեան, Անդրանիկ, Հրայր, Գէորգ Չաւուշ, Քեռի: Կելիեկուզանը կ’ըլլայ վարչական կեդրոն: Կ’որոշուին ռազմական 5 դիրքեր եւ կը նշանակուին անոնց հրամանատարները հետեւեալ կարգով.-
Դիրք 1-Կելիեկուզան
Հրամանատար՝ Հրայր
Օգնականներ՝ Սեբաստացի Մուրատ, Սեպուհ, Կոտոյի Հաճի, Չոլօ, Ղազար, Փեթարի Մանուկ, Լաճկանի Արթին, Սեմալի Մանուկ, Կրպօ, Կորիւն, Մերկերցի Յովսէփ
Դիրք 2-Տալւորիկ
Հրամանտար՝ Գէորգ Չաւուշ
Օգնականներ՝ Սպաղանաց Մակար, Գալէ, Սմբատ
Դիրք 3-Իշխանձոր
Հրամանտար՝ Գէորգ Չաւուշ
Օգնականներ՝ Սպաղանաց Մակար, Գալէ, Սմբատ
Դիրք 4-Տափըք
Հրամանատար՝ Անդրանիկ
Դիրք 5-Շէնիկ
Հրամանատար՝ Հրայր
Հրայրի նահատակուելէն եւ Սեպուհի վիրաւորուելէն ետք, թիւ 1 եւ 5 դիրքերու հրամանատարութիւնը կը ստանձնեն միւս օգնականները
-Ապրիլեան Դիւցազնամարտերը
Հ.Յ. Դաշնակցութեան ամենէն սխրալի մարտական գործողութիւններէն մէկն է Սասնոյ երկրորդ ամպստամբութիւնը:
Երկու հարիւր ֆետայիներ, իրենց հետ ունենալով Տարօնի ժողովրդային խաւերէն 800 զինեալներ, երեք շաբաթ հերոսաբար կը կռուին 10 հազարէ աւելի թուրք կանոնաւոր զօրքին ու 7 հազար զինուած քիւրտերու դէմ: Կելիեկուզանի վերջին կռիւին (Ապրիլ 22), երբ կը պարզուի, որ հայոց զինամթերքն ու պաշարը սպառելու վրայ են եւ թշնամին արդէն իսկ գրաւած է Սասունի ռազմական կարեւոր դիրքերը եւ պաշարման շղթան ժամէ ժամ կը սեղմուի հայոց շուրջը, ֆետայիները, իրենց հետ առնելով ժողովուրդը, կը համախմբուին Ալուջակ գիւղը:
Հ.Յ.Դաշնակցութեան Զինուորական Խորհուրդը Ալուջակի մէջ կը գումարէ եւ կացութիւնը քննելէ ետք՝ կռիւի շարունակութիւնը անօգուտ կը համարէ եւ կ’որոշէ թշնամիին շղթան պատռելով վերապրող ժողովուրդը տանիլ եւ Մշոյ դաշտի հայ գիւղերը տեղաւորել: Ծայր աստիճան պատասխանատու եւ վտանգաւոր այս գործողութիւնը կը յանձնուի 117 հոգի կազմուած զինեալ խումբի մը՝ ղեկավարուած Սեբաստացի Մուրատի կողմէ: Մուրատ յաջողութեամբ կը կատարէ իր առաքելութիւնը:
Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան ընթացքին թրքական թնդանօթները քար ու քանդ կ’ընեն քանի մը տասնեակ հայկական գիւղեր. կը քանդուին մօտ 2 հազար հայ տուներ, կը զոհուին հազարաւոր անմեղ հայեր եւ իրենց բնօրրանէն կը հեռանան մօտ 8 հազար հայ գիւղացիներ: Բայց յեղափոխութիւնը չընկճուիր: Հ.Յ. Դաշնակցութեան մարտիկները կ’ապաստանին Սասունի բարձրունքներն ու Մշոյ դաշտի գիւղերը եւ հերոսաբար կը շարունակեն հայրենիքի եւ ժողովուրդի պաշտպանութեան սուրբ գործը:
1-Տալւորկ, Քորախու, Ընկուզնակ գիւղերու կռիւները կը վարեն Գէորգ Չաւուշ, Սմբատ, Սպաղանաց Մակար
Ապրիլ 1-4
2-Քիփի կռիւը կը վարէ Անդրանիկ
Ապրիլ 6
3-Շէնիկի կռիւը կը վարեն Սեպուհ, Չոլօ, Լաճկանցի Արթին, Փեթարի Մանուկ, Շէնիկի Մանուկ, Շէնիկի Ղազար
Ապրիլ 11
4-Սեմալի կռիւը կը վարեն Հրայր, Սեպուհ, Սեմալի Մանուկ. Կը նահատակուին Հրայր եւ Կրպօ
Ապրիլ 13
5-Ալիանքի կռիւը կը վարեն Կորիւն եւ Մեշէտի Աւետիս, Մրգէ, Յովսէփ, Սեբաստացի Մուրատ, Ղազար, Մանուկ, Կիրակոս
Ապրիլ 13
6-Չայի կռիւը կը վարեն Մակար, Գալէ, Կոտոյի Հաճի, Մօրուք Կարօ
Ապրիլ 13
7-Կելիեկուզանի կռիւը կը վարեն Կիւմիւշխանեցի Աւօ, Համզօ, Չոլօ
Ապրիլ 14
8- Մերկէրի կռիւը կը վարեն Գէորգ Չաւուշ, Տէր Փոթորիկ (Շահնազարեան)
Ապրիլ 15
9-Իշխանձորի կռիւը կը վարեն Մուշեղ, Արթին Լեւոն, Կարապետ Շահնազարեան, իշխաններ՝ Գեւօ, Փալօ, Օսման, Ապրօ
Ապրիլ 16
10-Կելի եւ Գեալլուի կռիւը կը վարեն Չաթօ, Գրգօ, Փուռթօ, Մօրուք Կարօ, Խէչօ
Ապրիլ 17
11-Մկրտագոմի կռիւը կը վարեն Սէյտօ Պօղոս, Կայծակ Առաքել
Ապրիլ 17
12-Կելիեկուզանի վերջին կռիւը կը վարեն Վահան Մանուէլեան, Անդրանիկ, Գէորգ Չաւուշ, Սպաղանաց Մակար եւ Գալէ, Սեբաստացի Մուրատ, Մոկացի Գրիգոր, Աւրանայ Արամ, Քեաթիպ Մանուկ, Շէնիկի Մանուկ, Չոլօ, Սրապիոն, Թարփաթոզ Սարգիս, Կոտոյի Հաճի
Ապրիլ 22
Ֆետայական շարժումին եզակի երեւոյթներէն մէկն է Առաքելոց վանքի կռիւը: Մշոյ դաշտի գիւղերէն եւ Սասունէն 40 ֆետայիներ որոնց մէջ էր Անդրանիկ, Գէորգ Չաւուշ, Սէյդօ Պօղոս եւ Վաղարշակ, նոյեմբերին կը հաւաքուին Առաքելոց վանքը եւ մարտահրաւէր կը կարդան թուրք զօրքին: Վանքին պարիսպներուն ետեւը ամրացած Հ.Յ.Դ. մարտիկները 21 օր կը դիմադրեն չորս կողմէն զիրենք պաշարող թշնամին եւ կու տան 2 զոհ: Իրենց նպատակը իրագործուած համարելով պաշարման քսաներկրորդ գիշերը՝ եկեղեցական ճերմակ շապիկներ հագած, ֆետայիները վանքէն դուրս կու գան եւ ձիւնով պատած շրջապատէն աննշմար եւ անվտանգ անցնելով, կ’երթան իրենց լեռնային ապաստանները:
Վտանգաւոր այս ձեռնարկին գաղափարը յղացած է Կոտոայի Հաճի Յակոբ, նպատակ ունենալով՝
1-Թուրք իշխանութեանց յիշեցնել, որ Աղբիւր Սերոբի եւ Գուրգէնի մահով Հայ յեղափոխութիւնը կանգ չէ առած:
2-Մուշի եւ Բաղէշի Եւրոպական հիւպատոսներուն ուշադրութիւնը հրաւիրել գաւառներու հայութեան թշուառ վիճակին վրայ:
3-Յուսալքուած հայ գիւղացիութեան կորով ներշնչել եւ քաջալերել, որ ան կառչի իր պապենական հողին եւ պաշտպանէ իր իրաւունքները:
Ձեռնարկը մասամբ իր նպատակին կը հասնի եւ հայոց նորագոյն պատմութեան մէջ կ’արձանագրուի իբրեւ հերոսական մէկ դրուագ:
«Աղբիւր Սերոբը գլխատած դահճապետին՝ Պշարէ Խալիլի ահաբեկումը»-Ն.
Վասպուրականի 800 երիտասարդներու կոտորածը ծանր հարուած կ’ըլլայ հայ յեղափոխական շարժման համար: Հայութիւնը կը յուսալքուի եւ յեղափոխութեան հանդէպ անոր հաւատքը կը սկսի տկարանալ:
Հ.Յ.Դ. Ռայոնական ժողովը՝ գումարուած 1896ի վերջաւորութեան, կ’որոշէ զինուորական մեծ գործողութեամբ պատժել հայ յեղափոխականներու ջարդարար քիւրտ Մազրիկ ցեղը: Արշաւանքի ծրագրի հեղինակը Նիկոլ Դումանն է:
Ամիսներու լուրջ պատրաստութենէ ետք կը կազմըւի 250 հոգիէ բաղկացած արշաւախումբ մը, որուն հրամանատար կը նշանակուի Սարգիս Մեհրապեան:
1897 Յուլիս 2ի գիշերը Սալմաստի շրջանի Հավթւան գիւղին մէջ ֆետայիները կ’ընեն իրենց երդումը եւ ֆետայի քահանայէն կը ստանան իրենց օրհնութիւնը: Հրամանատարը կը շեշտէ արշաւանքին կարեւորութիւնը, Նիկոլ Դուման կը յիշեցնէ ֆետայիի վեհանձնութիւնը՝ «կանանց եւ երեխաներուն ձեռք տալու չէ վրիժարու քաջ ֆետան»:
Բարձր տրամադրութեամբ արշաւախումբը կը մեկնի, կ’անցնի թուրք-պարսկական սահմանը, եւ Յուլիս 25ի առաւօտեան արշալոյսին կը պաշարէ Խանասորի դաշտին վրայ կայք դրած Մազրիկ ցեղի վրանները: Ամբողջ օրը հայ մարտիկները հերոսական կռիւ մղելէ ետք երբ արդէն ծանր հարուած տուած կ’ըլլան քիւրտ աւազակախումբին, նահանջելով կ’անցնի սահմանը եւ կը վերադառնան Պարսկաստան:
Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը 20 թանկագին զոհեր կու տայ այս արշաւանքի ընթացքին, որոնց մէջ են աննման Կարոն (Արիստակէս Զօրեան) եւ Կրէտացին (Աստուածատուր Միրզայեան):
Թիւով եւ տարողութեամբ արշաւանքը կը հանդիսանայ Հ.Յ. Դաշնակցութեան առաջին եօթնամեակի ամենէն ծաւալուն ձեռնարկը: Անոր ձգած տպաւորութիւնը մեծ կ’ըլլայ: Դէպի յեղափոխութիւն հայուն հաւաքը կը վերահաստատուի: Ան կ’ըլլայ նաե՛ւ խիստ ազադարարութիւն քիւրտերուն, որոնք ատկէ ետք յարգանքով կը լեցուին ջան-ֆետայիներուն նկատմամբ:
Սասնոյ առաջին ապստամբութեան անյաջողութիւնը, 1895-1896ի ջարդերուն պատճառած յուսալքութիւնը, հակազդեցութեան դիմելու զօրաւոր տրամադրութիւններ կը ստեղծեն Հ.Յ. Դաշնակցութեան ղեկավարութեան մօտ:
Հ.Յ.Դ. Արեւմտեան Բիւրոյի եւ կուսակցական կարգ մը մարմիններու համաձայնութեամբ, Կ. Պոլսոյ Կեդրոնական Կոմիտէն կը նախաձեռնէ Պանք Օթոմանի գրաւումը: Ձեռնարկին նպատակն էր նախ ցնցիչ հարուած տալ օսմանեան պետութեան, յետոյ վնասել Թուրքիոյ մէջ եւրոպական դրամագլուխին ու ստիպել արեւմտեան պետութիւնները միջամտելու ի նպաստ Հայկական Հարցին եւ հայկական գաւառներու մէջ բարենորոգումներուն:
Օգոստոս 14, 1896ին, 26 դաշնակցական անձնուրացներ զէնքի ուժով կը գրաւեն Պոլսոյ օսմանեան դրամատունը, 24 ժամ զայն կը պահեն իրենց հակակշռին տակ, միաժամանակ կը սպառնան՝ անձնակազմին հետ միատեղ, զայն ուժանակով պայթեցնել, եթէ Սուլթանը անմիջապէս չդադարեցնէ հայկական կոտորածները:
Եւրոպական պետութիւններու դեսպանները անմիջապէս բանակցութեան կը սկսին յեղափոխականներուն հետ: Անոնք կը խոստանան իրենց կարելին ընել՝ յեղափոխականներու պահանջին գոհացում տալու: Այս մասին Ռուսիոյ դեսպանին տուած երաշխաւորութեան վրայ դաշնակցական մարտիկները Պանք Օթոմանէն դուրս կու գան եւ ֆրանսական նաւով կը տարուին Ֆրանսա, կը բանտարկուին, ապա կարճ ժամանակ ետք ազատ կ’արձակուին:
Ձեռնարկին ոգին համարուող Բաբգէն Սիւնիին հետ այս գործին գլխաւոր կազմակերպիչները կ’ըլլան Արմէն Գարօ, Հրաչ, Վռամեան, Վարդգէս Սերէնկիւլեան, Սարգիս Միանսեան եւ Պասքալ: Այս յանդուգն նախաձեռնութիւնը Հ.Յ. Դաշնակցութեան յարձակողական առաջին ձեռնարկը կ’ըլլայ:
Դէպքը ահ ու թողի կը մատնէ Սուլթան Ապտիւլ Համիտը եւ մեծ աղմուկ կ’առաջացնէ եւրոպական մամուլին մէջ: Կոտորածները թէեւ կանգ չեն առներ, բայց հայութիւնը կը գօտեպնդուի եւ յեղափոխական գործը նոր թափ կը ստանայ: Չորս հայ մարտիկներ կը զոհուին, որոնցմէ մէկ Բաբգէն Սիւնին է: Հարիւրաւոր թուրք զինուորներ եւ խուժան կը սպանուին:
-«…Մեզ խաբեցին եւրոպական պետութեանց ներկայացուցիչները»-Վահե Անթանեսյան
-«Պանք Օթոմանի գրաւման հերոսական յանդգնութիւնը»-Ն.
-«Պանք Օթոմանի Գրաւման Անժամանցելի Դասերը»-Ն.
Օսմանեան պետութեան կողմէ 1895-1896 տարիներուն կազմակերպուած կոտորածներուն զոհ կ’երթան շուրջ 300 հազար հայեր: Ջարդերէն զերծ կը մնան այն շրջանները, ուր հայ յեղափոխականները կը յաջողին զինեալ ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպել: Վերջըններու շարքին կը պատկանին Վանն ու Այգեստանը, ուր Արմենական կուսակցութեան ղեկավար Աւետիսեան, հնչակեան Մարտիկ եւ դաշնակցական Պետօ, իրենց զինեալներով, կ’արգիլեն թուրք զօրքի, խուժանի եւ քիւրտ հրոսակներու մուտքը հայկական թաղերէն ներս: 1896ի Յունիսին բուռն բախումներ տեղի կ’ունենան քաղաքէն ներս եւ գաւառներուն մէջ:
Վանի մէջ եւրոպական պետութիւններու հիւպատոսները կը միջամտեն: Անոնք կը խոստանան արգիլել ջարդերը եւ հայ ազգաբնակչութեան ապահովութիւնը երշխաւորել, եթէ հայ զինեալները քաղաքէն հեռանան: Յեղափոխականները կը համաձայնին եւ կը մեկնին դէպի Պարսկաստան: Ճանապարհին, Սբ. Բարթողիմէոս Առաքեալի վանքին շուրջ եւ Գարահիսար լերան լանջերուն վրայ իրենց հանգիստի պահուն, անոնք անակնկալ կերպով կը պաշարուին քիւրտերու կողմէ: Անհաւասր կռիւ տեղի կ’ունենայ: Երբ հայերուն զինամթերքը կը սպառի, 800 հայ յեղափոխականներու մեծամասնութիւնը կը կոտորուի թիւով տասնապատիկ քիւրտերուն ձեռքով:
Յեղափոխութիւնը սակայն չի ջլատուիր: Վան մնացած Վարդան (ապագայ Խանասորայ Վարդան) եւ Վազգէն, իրենց փոքրաթիւ զինեալներով, կը շարունակեն ինքնապաշտպանութեան գործը: 1896ի աշնան, փոքր խումբերով Ատրպատականէն Վասպուրական կ’անցնին Պուլկարացի Պետոն, Արամայիս, Ախպէր, Գուրգէն, Ղարաբաղցի Նիկոլ եւ Խէչօ: 1897ի սկիզբը Վազգէն եւ Վարդան Սալմաստ կ’երթան եւ զինամթերքով ու ֆետայիներով կը վերադառնան Վան-Շատախ: Յիշեալ խումբերը կ’ունենան բազմաթիւ կռիւներ, 1896-1897 տարիներուն, թուրք զօրքին եւ քիւրտերուն հետ: Վասպուրականի հայութիւնը, յիշեալ դէպքերը բաղդատելով 1896ի Յունիսի լայնածաւալ բախումներուն հետ, զանոնք կը կոչէ «Պստիկ» կռիւներ: Ասոնք շարքին կը դասուի նաեւ Կուռուպաշի կռիւը, 1898, որուն ընթացքին կը զոհուին Վազգէն, խմբապետ Միքօ եւ զինուոր Արշակ:
-Վան-Այգեստանի ինքնապաշտպանութիւնը
Յունիս 1896
-Աւետիսեանի խումբին կոտորածը
Յունիս 1896
-Մարտիկի եւ Պետոյի միացեալ խումբի կոտորածը
Յունիս 1896
-Վան-Շատախի «Պստիկ» կռիւները
1896-1898
-Կուռուպաշի կռիւը
1898
Հայ յեղափոխական շարժման առաջին լայնածաւալ ձեռնարկը, որուն նպատակն էր զինուած խումբով մը Կովկասէն մեկնելով՝ անցնիլ ռուս-թուրքական սահմանը, պատժել Բասենի, Ալաշկերտի եւ Խնուսի թուրք եւ քիւրտ հրոսակները, երթալ դէպի Մուշ, Սասուն, Վապուրական եւ բարձրացնելով հայութեան կորովը, զայն նախապատրաստել եւ մղել ինքնապաշտպանութեան:
Հապճէպ պատրաստպւած արշաւանքը կ’ունենայ ձախող արդիւնք: Սահմանը հազիւ անցած, հայ մարտիկները կ’իյնան մէկ կողմէն իրենց դիմաց հանդիպած թուրք զօրքերու եւ քիւրտերու, միւս կողմէն իրենց թիկունքին գտնուող ռուս սահմանապահ զինուորներու կրակներուն մեջեւ:
Արշաւանքին մասնակցող 125 անձունուրացներուն մեծ մասը, որ թուրքերուն կը դիմադարձէ, բայց ռուս զինուորներուն կրակին չի պատասխաներ, ի վերջոյ կը ձերբակալուի բարեկամ կոչուած ռուսերուն կողմէ, կը բանտարկուի, կը դատուի. 29 հոգի կը դատապարտուին եւ յետոյ Սիպերիա կ’աքսորուին:
Խումբին մէկ փոքր մասը միայն, Կովկաս նահանջելով կ’ազատուի: Նորակազմ Դաշնակցութիւնը արշաւանքին գաղափարին համաձայն ըլլալով հանդերձ, անոր գորածդրութիւնը վաղաժամ կը համարէր եւ իր մասնակցութիւնը կը բերէր միայն բարոյական քաջալերանքի սահմաններուն մէջ: Արշաւանքին կը մասնակցին Եփրեմ, Քեռի, Բալաջան, Փայլակ, Զմմառացի Եղօ, Ջալլադ եւ ուրիշներ, որոնք ապագային պիտի դառնային անուանի դաշնակցական ղեկավարներ: Կուկունեանի արշաւանքը մեծ յուզում եւ խանդավառութիւնը կ’առաջացնէ Կովկասի հայութեան մէջ եւ կը նպաստէ յեղափոխական ծաւալուն խմորումներու զարգացման:
