Նոյեմբերի այս օրերուն, 1918 թուականին, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանը ծանր ցնցումի եւ խոր սուգի մէջ էր։

Նոյեմբերի 14ին (Հ.Հ. նորայայտ տուեալներով՝ ամսու 11ին), եղբայրասպան փամփուշտի զոհ գնաց վարչապետ Ալ. Խատիսեանի կառավարութեան գլխաւոր դէմքերէն՝ Աշխատանքի եւ Հանրային Խնամատարութեան նախարար Խաչատուր Կարճիկեանը։

Նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ՝ Ալ. Խատիսեանի համախմբական (կոալիսիոն) կառավարութեան ժամանակ էր։ Խնամատարութեան նախարարի իր առանձնասենեակին մէջ, գրասեղանի ետին նստած, ըստ իր սովորութեան ժրաջան աշխատանքի լծուած էր դաշնակցական նախարարը։ Յանկարծ նախարարի աշխատասենեակը մուտք գործեց Կարճիկեանի մտերիմներէն՝ նոյնպէս դաշնակցական ծանօթ գործիչ սպայ Եգոր Տէր-Մինասեանը, որ սակայն, անակնկալօրէն, ատրճանակը հանելով՝ սկսաւ կրակել եւ երեք փամփուշտով մահացու վիրաւորեց գաղափարի ընկերոջը։

Ողբերգական այդ պահը ամփոփ նկարագրող Սիմոն Վրացեանի («Յուշապատում Հ.Յ.Դաշնակցութեան, 1890-1950», էջ 506) վկայութեամբ՝ «Խաչիկի վերջին խօսքը» եղաւ՝
«- Եգո՜ր, ի՞նչ ես անում»…

Այդպիսի՛ դառն վախճան ունեցաւ, 36 տարեկանին, հայ ազգային-ազատագրական շարժման ակնառու դէմքերէն Խաչատուր Կարճիկեան, որ իր կեանքով ու գործով մարմնաւորեց Յեղափոխականի եւ Պետական Գործիչի դաշնակցական ինքնուրոյն համադրում մը։

Կովկասահայու ամբողջական կերպարը հանդիսացաւ Կարճիկեան.- 1) Եղաւ ռուսական իրականութեան ժողովրդավարական խմորումներուն եւ ձգտումներուն յառաջադէմ արտայայտիչներէն մէկը։ 2) Միաժամանակ՝ արեւելահայոց ազգային իրաւունքներուն աննահանջ պաշտպան կանգնեցաւ։ 3) Անդրկովկասը ազգամիջեան համերաշխութեան եւ գործակցութեան առաջնորդելու դրօշակիրներէն էր։ 4) Մանաւա՛նդ Դէպի Երկիր ուղղուելու եւ արեւմտահայոց ազգային ազատագրութեան պայքարին անսակարկ նուիրուելու դաշնակցական յանձնառութեան անկեղծ զինուորն էր։

Յեղափոխականի եւ Պետական Գործիչի այսօրինակ դժուարին համադրում մը իրապէ՛ս հնարաւոր դարձնելու անհրաժեշտ նախադրեալները ունէր Խաչատուր Կարճիկեան։ Մէկ կողմէ՝ օժտուած էր ընկերական, դիւրահաղորդ եւ կենցաղավար անհատականութեամբ։ Իսկ միւս կողմէ՝ կը յատկանշուէր գաղափարական արժէքներու, սկզբունքային կեցուածքներու եւ գործնական լուծումներու կառչած հանրային ու մտաւորական գործիչի անզիջող հետեւողականութեամբ եւ հոգեմտաւոր հարուստ պաշարով։

Այդ պատճառով ալ, որքան արագ եղաւ իր մագլցումը հանրային¬քաղաքական եւ ազգային¬կուսակցական պատասխանատուութեանց աստիճաններէն, այնքան շեշտակիօրէն սխալ հասկցուելու եւ անհաշտ հակառակորդներ դիմագրաւելու դառն ճակատագիր մը բաժին հանուեցաւ Կարճիկեանին։

Ծնած էր 1882ին Վաղարշապատ (Էջմիածինի շրջան), համեստ աշխատաւորի մը յարկին տակ։ Գիւղի ազգային վարժարանին մէջ տարրական ուսումը ստանալէ ետք, ընդունուեցաւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը, որուն դասարանական բաժինը աւարտելէ ետք՝ անցաւ Երեւանի Պետական Գիմնազիոնը եւ աւարտեց փայլուն նիշերով։

Կրթանպաստի արժանացաւ եւ մեկնեցաւ Ս. Փեթերսպուրկ, որուն համալսարանի իրաւաբանութեան բաժնին մէջ բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ։ Ապրուստի դժուարութիւնները եւ նիւթական սեղմումները պատճառ դարձան, որ Խաչատուր ընդհատէ համալսարանական իր ուսումը, վերադառնայ Հայաստան եւ ուսուցչական պաշտօններ ստանձնէ նախ Ախալցխայի եւ, ապա, Ալեքսանդրապոլի հայկական վարժարաններուն մէջ։

Քսաներորդ դարասկիզբի այդ տարիներուն Անդրկովկասը հայկական եւ համառուսական առումներով եռեւեփումի մէջ կը գտնուէր։ Ս. Փեթերսպուրկի մէջ ուսանողական շարժումներուն աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած եւ արդէն Դաշնակցութեան միացած Կարճիկեան, Ախալցխայի եւ յատկապէս Ալեքսանդրապոլի դպրոցներէն ներս իր ծաւալած գաղափարական լուսաւորումի աշխատանքներուն շնորհիւ, ատենի հայ երիտասարդութեան, մանաւա՛նդ դաշնակցական ուսանողութեան սիրելի՝ ազգային-յեղափոխական ուղի բացող «Խաչիկ վարժապետը» եղաւ։

Յառաջապահ մասնակցութիւն բերաւ հայ եկեղեցապատկան կալուածներու ցարական բռնագրաւման դէմ ծաւալած համաժողովրդական բողոքի շարժումին, ինչպէս եւ աւելի ուշ ցարական իշխանութեան հրահրած հայ-թաթարական ընդհարումները մարելու ճիգերուն՝ Անդրկովկասի մէջ ազգամիջեան համերաշխութիւն քարոզելով եւ բնաբանի վերածելով իր այն համոզումը, որ «երբ հրդեհ կայ, ոճիր է փոթորիկ բարձրացնելը»…

Նիւթական իր խնայողութիւններուն վրայ հիմնուելով՝ որոշեց վերադառնալ Ս. Փեթերսպուրկ, ամբողջացնելու համար իր իրաւաբանական մասնագիտութիւնը։ 1900ականներու երկրորդ կիսուն Խաչատուր Կարճիկեան դարձաւ Փեթերսպուրկի հայ ուսանողութեան եւ երիտասարդութեան մղիչ ուժերէն մէկը։ Թէեւ իր հետ Փեթերսպուրկ գացած կնոջ ու զաւակներուն ապրուստի հոգը ծանր կը ճնշէր Կարճիկեանի վրայ եւ, մասնաւոր դասեր տալով, կենցաղային կարիքներու ապահովման ճիգերը շատ ժամանակ խլեցին իրմէ, այսուհանդերձ՝ Կարճիկեան ի վիճակի եղաւ ոչ միայն իրաւաբանական բարձրագոյն ուսման իր դասերուն հասնելու, այլեւ՝ հանրային¬կուսակցական բեղուն գործունէութիւն ծաւալելու։ Այդ շրջանին էր, նաեւ, որ Կարճիկեան սերտ կապեր հաստատեց համառուսական առաջին յեղափոխութեան կրակը արծարծող ռուս, վրացի եւ թաթար ժողովրդավարական գործիչներու հետ՝ համառուսական «դեմոկրատական» շարժման զարգացման մէջ իր կարեւոր ներդրումը ունենալով։

1910ին, արդէն իրաւաբան վկայուած, Խաչատուր Կարճիկեան վերադարձաւ Անդրկովկաս, հաստատուեցաւ Թիֆլիս եւ իբրեւ օգնական աշխատեցաւ ծանօթ երդուեալ հաւատարմատար Եակուլեանի մօտ։ Ոչ միայն բարելաւեց նիւթական իր վիճակը, այլեւ՝ աչքի զարկաւ իբրեւ կարող փաստաբան։ Իր առջեւ բացուեցան հանրային եւ ազգային պատասխանատուութեանց դռները եւ Կարճիկեան պատուով դուրս եկաւ իրեն վստահուած աշխատանքներէն։ Իր այդ վարկով ալ ստանձնեց 1912ին սկսած «Դաշնակցութեան Դատ»ին պաշտպանութիւնը ռուս ականաւոր փաստաբաններու կողքին, իբրեւ հայերէն փաստաթուղթերու հաւաքման, մշակման եւ պաշտպանութեան գլխաւոր պատասխանատուն։ Պետական գործիչի եւ յեղափոխականի դաշնակցական համադրումին առաջին կարեւոր փորձաքարը հանդիսացաւ այդ դատավարութիւնը, որուն աւարտէն ետք, Օգոստոս 1913ին, Կարնոյ մէջ գումարուած Հ.Յ.Դ. 7րդ Ընդհանուր Ժողովին, Կարճիկեան ընտրուեցաւ Հ.Յ.Դ. Արեւելեան Բիւրոյի անդամ։

Առաջին Աշխարհամարտի նախօրէէն մինչեւ 1918ի իր ողբերգական մահը երկարող ժամանակաշրջանը, Խաչատուր Կարճիկեանի համար, դարձաւ բառին բուն իմաստով ամբողջ կեանք մը լեցնող ու արժեւորող ԳՈՐԾի հանգրուանը։
Իբրեւ գխաւոր դրօշակիրներէն մէկը Հայ Կամաւորական Շարժման ծրագրումին ու կազմակերպումին՝ յատկապէս Խ. Կարճիկեանի պնդումներով, հայ կամաւորական գունդերը ռուսական զօրքերու յառաջապահ դիրքերը գրաւեցին Ռուսեւթրքական ռազմաճակատին վրայ, որպէսզի առաջինը իրենք հասնին նահանջող թրքական զօրքերու կողմէ կոտորածի մատնուած հայութեան պաշտպանութեան։ Նաեւ՝ Եղեռնէն փրկուած հայ որբերու եւ տեղահան գաղթականութեան խնամատարական գործին պատասխանատուութիւնը շալկեց իր ուսերուն՝ 1916-1917 տարիներուն։

Խաչատուր Կարճիկեանի հայրենական արխիւին նորայայտ նիւթերու լոյսին տակ, այսօր արդէն հանրածանօթ ճշմարտութիւն է, որ եղերաբախտ այս գործիչը առաջինը ահազանգ հնչեցուց Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի հանդէպ ռուս մեծապետական քաղաքականութեան ցուցաբերած պատեհապաշտութեան որոգայթներուն դէմ… Յատկապէս Անդրանիկի ուղղուած իր 26 Փետրուար 1916ի թուակիր ընկերական նամակին մէջ, Խ. Կարճիկեան դառնութեամբ եւ ընդվզումով դիտել կու տայ, թէ հայ կամաւորական գունդերը ռուսական բանակին մէջ ձուլելու ռուս պետական քայլերը չեն ծառայեր Հայաստանի ազատագրութեան դատին, այլ հետամուտ են պատերազմի աւարտին Թուրքիոյ հետ Ռուսաստանի բանակցութիւնները խանգարող գործօնէ մը՝ հայկական զինեալ ուժէն յառաջագունէ ձերբազատուելու նպատակին։

Իսկ երբ 1917ի Փետրուարին պայթեցաւ Ռուսական մեծ յեղափոխութիւնը, Խաչատուր Կարճիկեան առաջիններէն էր, որ Դաշնակցութիւնը ներկայացուց նորահաստատ իշխանութեանց անդրկովկասեան մարմիններուն մէջ։ Նոյնիսկ Լենինի Հոկտեմբերեան յեղաշըրջումէն ետք, երբ Անդրկովկասի մէջ քաղաքական ու գաղափարական որոնումներու եւ բուռն հակադրութեանց իսկական խառնիճաղանճ մը առաջացաւ՝ ազգամիջեան խուլ, այլեւ սուր տարակարծութիւններով ու բախումներով ծանրաբեռնուած, Խաչատուր Կարճիկեան առանցքային դեր ստանձնեց հայկական շահերու անզիջող պաշտպանութեան մէջ՝ հետեւողականօրէն ամէն ճիգ թափելով, որ Անդրկովկասը դառնայ բոլոր ազգութեանց ժողովրդավարական ուժերու համերաշխութեան մեծ ընտանիքը։

Կարճիկեան ոգի ի բռին պայքարեցաւ, որպէսզի Անդըրկովկասի հայ եւ ռուս, վրացի եւ թաթար «դեմոկրատ»ները միացեալ ճակատով եւ համերաշխ ուժերով դիմագրաւեն թրքական վտանգը։ Բայց ռուսը արդէն տարուած էր պոլշեւիկեան յեղափոխութեան միջնաբերդը պաշտպանելու հոգերով եւ ժամանակ չունէր Հայաստանի դիմագրաւած օրհասին մասին մտածելու, ուր մնաց օգնութեան ձեռք երկարելու։ Իսկ վրացի եւ թաթար «դեմոկրատ»ներու ազգայնամոլական ախորժակները ծանօթ պատմութիւն են. Անդրկովկասի թաթար բնակչութիւնը, «դեմոկրատ» իր առաջնորդներով հանդերձ, անձկութեամբ կը սպասէր թրքական յաղթանակին. մինչ վրացիները, սեփական գլուխը հողին մէջ թաղելով պաշտպանուիլ ուզող ջայլամի օրինակով, Հայաստանի եւ հայութեան հաշւոյն զիջումներու գնով կը փորձէին ապահովել թրքական ներխուժող բանակի «ներողամտութիւն»ը…

Խաչատուր Կարճիկեան ի զուր պայքարեցաւ դէպքերու այդ թաւալգլոր գահավիժումին դէմ։ Երզնկայի եւ Կարնոյ անկումէն ետք կարգը հասաւ Կարսին, ուր հայկական զօրքը ծանրագոյն գին վճարեց համառուսական «դեմոկրատիա»յի անունով ծայր տուած դասալքութեան։ Եւ Կարսի անկման մեծ ողբերգութենէն անմիջապէս ետք՝ բոլորի՛ն – դաշնակցական թէ ընդդիմադիր – մատները ուղղուեցան դէպի Խաչատուր Կարճիկեանը, իբրեւ Սէյմի եւ Անդրկովկասեան ժամանակաւոր կառավարութեան մէջ Դաշնակցութեան ներկայացուցչական դէմքը, անոր վրայ բարդելով վրացական եւ թաթարական սադրանքներուն դէմ հատու պատասխան տուած չըլլալու պատասխանատուութիւնը։

Ահա ծանրագոյն մեղադրանքներու այդ մթնոլորտին մէջ, երբ Հայաստան յաղթանակած էր Մայիսեան հերոսամարտներու ընթացքին եւ արդէն տիրացած էր իր անկախութեան, պատահեցաւ ճակատագրի դառն հեգնանքը։ Երբ Խ. Կարճիկեան տենդագին լծուած էր հայոց նորահաստատ պետականութեան հիմերու իրաւական ամրապնդումին՝ յառաջադէմ օրէնքներու մշակումով եւ հաստատումով, Հայկական Բանակի սպայ եւ Կարճիկեանի տարիներու մտերիմ Եգոր Տէր-Մինասեան գործեց եղբայրասպան իր ծանրագոյն ոճիրը։ Կարսի անկումին համար ՍԷՅՄի բոլոր պատասխանատուները ահաբեկելու ինքնագլուխ որոշումը կայացուցած էր Եգոր, բայց որ վրացիներուն եւ թաթարներուն պատուհասելու փոխարէն, իր առաջին հարուածը ուղղեց դաշնակցական իր ընկերոջ ու ներկայացուցիչին…

Այդպէս անհիմնօրէն ու անարդարօրէն ընդհատուեցաւ համակ նուիրում եւ սկզբունքային հետեւողականութիւն շնչաւորած կեանքը Խաչատուր Կարճիկեանի, որ իսկապէս քաւութեան նոխազը դարձաւ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման տաժանագին երկունքին։
14 Նոյեմբեր 1918ին, Հ.Հ. Խնամատարութեան նախարարի իր աշխատասենեակին մէջ, եղբայրասպան փամփուշտով վերջ գտաւ գաղափարական պայքարի, յեղափոխական անձնուիրումի հայոց պետականութեան կերտումի վաստակաշատ կեանքը Խաչատուր Կարճիկեանի։
Դարձեալ Սիմոն Վրացեանի վկայութեամբ՝ «Կարճիկեանի մահով ոչ միայն Հայաստանն էր զրկւում իր ամենախոշոր պետական մի գործչից, այլեւ բովանդակ Կովկասը… Արամից յետոյ, նա առաջինն էր՝ կոչուած կերտելու Հայաստանի պետական շէնքը»։

Ն.
«ԱԶԱՏ ՕՐ»