ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Հոդվածներ

Թալիպանները կրկին մեր (մտքին) մէջ

24 Օգոստոս 2021

Թալիպանները առիթ չտուին ԱՄՆի և այլ պետութիւններու որոնք կը փորձէին միջնորդել՝ իշխանութեան հանգրուանային և խաղաղ փոխանցման համար: Հակառակ որ բանակցողներ ուղարկած էին Տոհա, անտեսեցին նախ Թրամփի, ապա Պայտընի կառավարութեան առաջարկած ժամանակացոյցը և Քապուլ մտան Օգոստոս 15-ին: Պատգամը ի լուր աշխարհի յստակ էր. Աֆղանիստանի ճակատագիրը իրենք պիտի որոշեն: Մինչ այդ կը շարունակեն բանակցիլ և թող աշխարհը քննարկէ, մտածէ և նախատեսէ թէ ինչ հետևանքներ կրնայ ունենալ իրենց վերադարձը միջազգային յարաբերութիւններուն համար:

Թալիպաններուն այս վերադարձը, ինչ որ չափով, սպասելի էր: Անորոշը՝ այդ «խաղաղ պլիցքրիկային» վերադարձի հետևումներն են -եթէ կարելի է նման հակասական յղացքաւորում առաջարկել: Միջազգային մամուլի թէ մասնագիտացած հարթակներու վրայ Օգոստոս 15-էն ի վեր ծաւալած քննարկումները դասական մտապատկերներով ու պատմական բաղդատականներով լեցուն են: Ալեքսանտր Մակեդոնացիէն մինչև Բրիտանական Կայսրութիւն, Խորհրդային զինուորական ներխուժում և ԱՄՆի ռազմական միջամտութիւն, որուն յաջորդեց քսանամեայ ինչ որ ծրագիր մը, որ առ այսօր այնքան ալ յայտնի չեղաւ թէ ի՛նչ էր:

Աճապարուած մեկնաբաններ լուսարձակի տակ առին ուղղաթիռի երկու լուսանկար՝ Սայկոն 1975 և Քապուլ 2021, վերադառնալու համար «Վիեթնամեան սինտրոմ»ին. պատրաստի նիւթ՝ արագ յօդուած մը գրելու կամ հրապարակային կարծիք մը տալու համար: Ի մասնաւորի եթէ մեկնաբանողի մօտ հակա-ԱՄՆ տրամադրուածութիւն կայ: Թերևս անխուսափելի է այս բաղդատութիւնը, բայց պէտք է իւրաքանչիւր միջամտութիւն, Վիեթնամ և Աֆղանիստան, դնել պատմական իր ժամանակաշրջանի և ոլորտին մէջ:

Վիեթնամը Պաղ Պատերազմի ժամանակ ԱՄՆի տիրապետող ռազմավարական համոզումի հետևանք էր: Աֆղանիստանը՝ «ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ»ի առաջին ճակատը, որուն յաջորդեց Իրագ զինուորական ներխուժումը, միևնոյն հիմնաւորումով -«պայքարի դաշտի ընդլայնում» պիտի ըսենք փոխ-առնելով Միշել Հուլլըպէքի հանրածանօթ մէկ վէպին խորագիրը: Աֆղանիստան զինուորական միջամտութիւնը կ’արդարացուէր որովհետև Թալիպանները մերժեցին Սեպտեմբեր 11, 2001-ի Նիւ Եորքի և Ուաշինկթընի մէջ ահաբեկչական յարձակումներու պատասխանատու Ուսամա Պին Լատընը յանձնել ԱՄՆի: Միջազգային օրէնքի թէ ահաբեկչական նման յարձակումի ենթարկուած երկրի մը ինքնապաշտպանութեան իրաւունքի համաձայն, ԱՄՆի զինուորական միջամտութիւնը հասկնալի և արդարացուցիչ էր: Խնդիրը՝ երկրի գրաւումէն յետոյ ի՞նչ ընել և ե՞րբ զօրքերը դուրս բերելն էր:

Իրագեան արկածախնդրութիւնը եկաւ բացայայտելու օրին նախագահ Ճորճ Պուշի ամբողջական հաւանութեան արժանացած «Նիոքոն» (Նոր Պահպանողական) մտածողութիւնը և աշխարհաքաղաքական ծրագիրը: Ընդ որում՝ ԱՄՆը որպէս որպէս Պաղ Պատերազմին յաղթական դուրս եկած «ազատ աշխարհ»ի յառաջապահ գերուժ «բարոյական» պարտաւորութիւնը ունի միջամտելու, համայն մարդկութեան սպառնալիքներ չէզոքացնելու, իշխանափոխութիւն իրականացնելու ի խնդիր ժողովրդավարութեան և վերահսկելու համաշխարհային «ազատ շուկայ»ի անխափան գործունէութեան:

Կարևոր չէ թէ վերոնշեալ հիմնաւորումներէն ո՞ր մէկը արդարացի էր, արդարացուած կամ առարկայականօրէն փաստարկուած. եթէ ԱՄՆը ունէր զինուորական ուժը, եթէ կը հաւատար իր համաշխարհային առաքելութեան, ապա և ոչ իր թշնամիները, ոչ իր մրցակից հակառակորդները և ոչ ալ իր դաշնակիցները, կրնային արգելք հանդիսանալ: Կ’ամրագրուէր միաբևեռ աշխարհի ուժերու հաւասարակշռութեան նոր քարտէսը, ուր, ոչ պատահաբար, ԱՄՆը կը ձգտէր իր տիրապետութեան տակ առնել քարիւղի և բնական կազի աշխարհի ամենամեծ պաշարները: Ենթադրաբար անոնց միջազգային հոսքը իսլամական ահաբեկչութեան սպառնալիքէն պաշտպանելու համար:

Այդ ծրագիրը, ԱՄՆի ուժի, իշխանութեան և ազդեցութեան համաշխարհային տարածումը, ձախողեցաւ: Ձախողութիւնը յստակացաւ դեռևս Իրագի գրաւման առաջին քանի մը տարուան ընթացքին: Յետոյ արդէն ստեղծուած կացութենէն դուրս գալու առեղծուածն էր ի դէմս Իրագի թէ Աֆղանիստանի կայունացման հետևողական սայթաքումներուն, իսլամական նոր և շատ աւելի ծայրայեղական ուժերու յայտնութեան, տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան խախտումին, պետութիւններու ներքին քայքայումին և մասնաւորաբար՝ Չինաստանի ինքնահաստատման որպէս նոր ուժային բեևեռ: Այդ ձախողութեան համար, սակայն, ԱՄՆը, ե՛ւ տնտեսական, ե՛ւ քաղաքական իմաստով, կարծուածէն շատ աւելի ցած գին վճառեց: Թէկուզ և, ըստ տնտեսագէտներու հաշուարկումներու, մօտ երեք թրիլիոն ամերիկեան տոլարի եղաւ տնտեսական ներդրումի ընդհանուր հաշուարկը: Հսկայական մսխում (ի մտի ունենալով արդիւնքը) որ, այդուհանդերձ, ոչ իսկ 2008-ի ֆինանսական փլուզման պատճառ նկատուեցաւ: Քաղաքական իմաստով, Իրագի ու Աֆղանիստանի շարունակուող գրաւումները պատճառ չեղան որ Պուշ և իրեն յաջորդած Օպաման չվերընտրուէին:

Եթէ Աֆղանիստանի մէջ լուրջ ձախողութիւն մը արձանագրուեցաւ, ապա և անիկա երկրի զինուած ուժերու կազմաւորման կը վերաբերի: Բայց այդ մէկը իւրայատուկ չէ Աֆղանիստանի: Նոյնը պատահեցաւ Իրագի մէջ: Կը բաւէ մտաբերել թէ ինչ արագութեամբ ՏԱԷՇ-ի իսլամականները գրաւեց Մուսուլը, երկրի երկորդ կարևորագոյն քաղաքը, 2014-ի Յունիսին: Այլ երևոյթ մը որ գրեթէ կ’անտեսուի Աֆղանիստանի մէջ ստեղծուած կացութեան մասին վերլուծումներուն մէջ, Թալիպաններուն զէնքերն են, որոնք ակնբախօրէն Արևմտեան արտադրութիւն են: Բացառելով սադրանքային տեսութիւնները, որոնց համաձայն ԱՄՆը ինք զինած է Թալիպաններուն այնպէս ինչպէս ըրաւ Մուճահիտիններու պարագային գրեթէ չորս տասնամեակ առաջ, տրամաբանական բացատրութիւն մը զէնքի միջազգային շուկան անհրաժեշտ վերահսկողութեան տակ առնելու Ուաշինկթընի քաղաքական կամքի բացակայութիւնն է: Ընդ որում, զէնքի արտադրութեան մեծ ընկերութիւնները իրենց գործառոյթները որոշեցին շուկայի պահանջարկի համաձայն, առանց այնքան ալ մտահոգուելու անոնց ռազմավարական և, նուազ, մարդկային վնասի հետևանքներուն մասին: Եւ իրենց շահոյթէն առատաձեռնօրէն բաժին հանեցին պատերազմի շարունակման ջատագով Գոնկրէսի թեկնածուներուն:

Հետևաբար, եթէ Թալիպաններու վերադարձի մասին պիտի մտածենք երևոյթի ունեցած միջազգային անդրադարձներու տեսանկիւնէն, ի մտի ունենալով անոնց ազդեցութիւնը Կովկասի մէջ և, ի մասնաւորի, Հայաստանի անվտանգութեան խնդիրը, ապա և այնքան ալ պիտի չկեդրոնանանք ԱՄՆի վրայ, և նկատի պիտի առնենք աշխարհաքաղաքական այն կացութիւնը, որ ստեղծուելու սկսած է: Այդ մասին անմիջականօրէն շատ բան կարելի չէ ըսել բացի նկատի ունենալէ այն գործօնները, որոնք կրնան Հայաստանի ազգային անվտանգութեան սպառնալիք հանդիսանալ: Եւ հակառակ անոր որ Թալիպաններու վերադարձի անդրադարձը տակաւին հեռու է Կովկասէն, հայ քաղաքական մտածողութիւնը արդէն պէտք է պատրաստուի տարբեր սենարիոներու:

Այդ գործօններէն հիմնականը կը վերաբերի նոյնինքն Թալիպաններուն: Պիտի յաջողի՞ն կայունացնել երկիրը, թէ քաղաքացիական պատերազմը անխուսափելի պիտի ըլլայ ի մասնաւորի Քապուլէն դուրս: Իրապաշտօրէն երկրորդ տարբերակին վրայ պիտի կեդրոնանալ որովհետևԹալիպանները հազիւ թէ փոխուած ըլլան, որքան ալ որ Հանրային Յարաբերութիւններու յստակ ճիգ մը կը թափեն հռետորութեան մակարդակին, շատ հաւանաբար ապահովելու համար իրենց միջազգային ճանաչումը:

Երկրորդը Թալիպաններու իշխանութեան վերադարձի հետևանքով իսլամականութեան վերաշխուժացման հեռանկարն է: Դժուար թէ Աֆղանիստան վերածուի իսլամական ահաբեկչական կազմակերպութիւններու ապաստարանի ինչպէս 1990-ականներու երկրորդ կէսին: Բայց պէտք չէ բացառել որ այդ կազմակերպութիւնները, կամ անոնց պարագլուխները, այնուամենայնիւ «ապահով դրախտ» մը ունենան: Մոլլահ Օմարի Թալիպանները չէին կրնար, ոչ ալ ուզեցին վերահսկել ալ-Քա’իտան, այնպէս ինչպէս արաբական երկիրներու անվտանգութեան ծառայութիւնները կը վերահսկէին պաղեստինցի յայտնի ահաբեկիչներ, ամենածայրայեղական խմբաւորումներու հիմնադիր և ղեկավար դէմքերը 1993-էն յետոյ, ի հարկին առաւօտ մը անոնց սպանելու համար: Ներկայ Թալիպաններուն մասին տակաւին շատ բան կարելի չէ ըսել: Բացի անկէ որ իրենք իսլամականներ են…

Երրորդը, ի հետևումս երկրորդ գործօնին, Թալիպաններու հետ իսլամական երկիրներու յարաբերութիւններն են: Հիմնական տարբերութիւնը 1990-ականներուն հետ անկասկած Էրտողանի Թուրքիան է: ՆԱԹՕ-ի անդամ Թուրքիան 2003-ին թոյլ չտուաւ որ ԱՄՆը օգտագործէ Ինճիրլիքի օդանաւակայանը Իրագ ներխուժման համար, թոյլատու եղաւ և զօրավիգ կանգնեցաւ իսլամականներուն, ի մասնաւորի ՏԱՀԷՇին, Իրագի և Սուրիոյ պատերազմներուն ժամանակ, իր վերահսկողութեամբ իսլամական զինեալներ տեղափոխուեցան Լիպիա և ապա հայ-ազրպէյճանական ճակատ: Թուրքիոյ ծաւալապաշտական ծրագիրներուն մէջ իսլամական գործօնը կարևոր դեր կը խաղայ: Այդ իմաստով Աֆղանիստան նաև պատեհութիւններու առիթ է Անգարայի համար:

Վերջին գործօնը որ նկատի պիտի առնուի Մոսկուայի արտաքին անվտանգութեան քաղաքականութիւնն է: Ի մասնաւորի եթէ Թալիպաններու վերադարձը յանգի իսլամականութեան վերաշխուժացման, և Անգարան շահագրգռուածութիւն ցուցաբերէ: Ամէն պարագայի, շուտափոյթ եզրակացութիւններու պէտք չէ յանգիլ: Թուրքիոյ հովանաւորութեամբ իսլամական վարձկաններու տեղափոխութիւնը հայ-ազրպէյճանական ճակատ այնքան ալ չմտահոգեց Մոսկուային, ինչպէս կ’ենթադրուէր…

Այս գործօնները թոյլ չեն տար անմիջական եզրայանգումներու թէ ինչ հետևանքներ կրնայ ունենալ Թալիպաններու վերադարձը Կովկասի մէջ Հայաստանի անվտանգութեան համար: Պարզապէս կրնան ուղեցոյց ըլլալ՝ զարգացումներուն հետևելու և զգաստ ըլլալու համար:

Անհրաժեշտ է, վերջապէս, արձանագրել, որ Թալիպաններու վերադարձը և ԱՄՆի հեռացումը Աֆղանիստանէն դրական ոչինչ բերաւ Հայատանի և հայութեան համար, ինչպէս ոմանք, պարզամիտ հակա-Արևմտեան տրամադրութենէ մեկնած թէ Պաղ Պատերազմեան ժամանակավրէպ մօտեցումով, այդ մէկը ծափահարեցին որպէս ռուս-ամերիկեան հակամարտութեան մէջ ԱՄՆի ձախողութիւն, և ուրեմն՝ Ռուսիոյ յաջողութիւն: Ոչ ալ Թալիպանները ազգային ազատագրական շարժում մըն են, որոնց արժէ նկատի ունենալ իրենց յաղթանակէն դասեր քաղելու համար: Թալիպանները իսլամական ծայրայեղութեան վատագոյն բնորդն են, քաղաքակրթական յետամնացութեան մարմնաւորումը, իրենց էութեամբ իսկ սպառնալիք Հայաստանի և հայութեան լինելութեան: Այդ ալ յստակ պիտի ըլլայ հայ քաղաքական մտածողութեան համար՝ Աֆղանիստանի զարգացումներուն և Կովկասեան տարածաշրջանի մէջ անոնց անդրադարձին հետևելու ժամանակ:

Խ. Տէր Ղուկասեան

horizonweekly.ca

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company