ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Հոդվածներ

Բարեկեցության խաբկանք կամ ո՞ւմ շահերից է բխում հայ-թուրքական սահմանի վերաբացումը․ մաս 3-րդ

19 Փետրվար 2022

Պակաս կարեւոր չէ հիշել, որ 1991 թվականի անկախության մասին սահմանադրական ակտի 2-րդ կետով Ադրբեջանն իրեն հռչակեց 1918-1920 թթ. Ադրբեջանի Հանրապետության իրավահաջորդը, իսկ 3-րդ հոդվածով հայտարարեց, որ Ադրբեջանի վերաբերյալ Սովետական Միության ընդունած որոշումներն առ ոչինչ են, իսկ ՍՍՀՄ նախկին հանրապետությունների հետ հարաբերությունները կարգավորվում են պայմանագրերով ու համաձայնագրերով։ Արցախը երբեք ադրբեջանական առաջին հանրապետության կազմում չի եղել։ Այն տրվել է Ադրբեջանին ՌՍԴ(բ)Կ ԿավԲյուրոյի 1921 թ. հուլիսի 5-ի որոշմամբ։ Կրկնում եմ. Արցախը երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում։ Հակառակը պնդում են թուրքերը, ադրբեջանցիներն ու Փաշինյանը։

Ավելին՝ վերլուծելով արցախյան բանակցությունները՝ Փաշինյանը պնդում է, թե դեռեւս 2016-ին արդեն Արցախը կորցրել էր Ադրբեջանից դուրս որեւէ կարգավիճակ ստանալու նույնիսկ տեսական հնարավորությունը։ Թողնենք մի կողմ այն, որ նրա պնդումները հակասում են կուռ տրամաբանությանը, որեւէ աղերս չունեն իրականության հետ եւ աղճատում են Արցախի հարցի արմատներն ու լուծման ջանքերը։ Փորձենք հասկանալ, թե ինչու է Փաշինյանը հանդես գալիս ադրբեջանական դիրքերից եւ փորձում հայ հասարակությանը համոզել, որ Արցախի հարցի հայանպաստ լուծում գոյություն չունի, իմաստ չունի շարունակել պայքարել Արցախի համար ու շարունակական զրկանքներ կրել։ Սա ի՞նչ է, եթե ոչ Արցախի ուրացում եւ պայքարից հրաժարում։ Հատկանշական է, որ Փաշինյանն իր հարցազրույցներից մեկը տվեց Ռուբինյան-Քըլըչ հանդիպումից ընդամենը 20 օր առաջ, երբ դեռ հանդիպման օրը հայտնի չէր, իսկ երկրորդ հարցազրույցը հանդիպումից ընդամենը 10 օր հետո։ Առաջին հարցազրույցով նա թուրքերին ուղերձ հղեց, որ ընդունում է թուրքական այդ պահանջը, իսկ երկրորդ հարցազրույցով վերահաստատեց իր դիրքորոշումը։

Սակայն թուրք-ադրբեջանական տանդեմին միայն Արցախը չէ անհրաժեշտ։ Սա հստակ է հենց միայն նրանից, որ նրանք չեն պահանջում ուղղակի ճանաչել Արցախի նկատմամբ Ադրբեջանի գերիշխանությունը, այլ պահանջում են ճանաչել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը։ Այս հարցին պետք է մի քիչ ավելի մանրամասն անդրադառնալ։ Սովետական Միության ձեւավորմամբ ձեւավորվեցին Սովետական Հայաստանն ու Սովետական Ադրբեջանը։ Նախկին եղբայրական հանրապետությունների միջեւ վարչական սահմանը գծվեց մի պարզ տրամաբանությամբ. երկու հանրապետությունների փոխկախվածությունը պետք է զսպեր կենտրոնախույս ձգտումները։ Իհարկե, ամենալուրջ «մահակն» ազգային փոքրամասնություններն էին։ Սովետական Ադրբեջանին հանձնելով հայկական Արցախն ու Նախիջեւանը, Սովետական Միությունը կարողանում էր վերահսկել թե՛ Հայաստանը, թե՛ Ադրբեջանը։ Եթե Հայաստանն ուզենար Սովետական Միությունից առանձնանար, նա կկորցներ Արցախի ու Նախիջեւանի վերամիավորվելու հույսերը։ Եթե Ադրբեջանն ուզենար անկախանալ, ապա նրանց դեմ հնարավոր կլիներ օգտագործել Արցախի ու Նախիջեւանի հայությանը։ Ի դեպ, այս մոտեցումը միայն Անդրկովկասում չէ, որ կիրառվել է։ Նույն ալգորիթմն օգտագործվեց գծելու համար նաեւ միջինասիական հանրապետությունների վարչական սահմանները։

Բայց Սովետի չար հանճարը, գոնե մեր տարածաշրջանում, չբավարարվեց միայն ինքնավար կազմավորումների եւ էթնիկ փոքրամասնություններով բնակեցված պատմական տարածքների «վերաբաշխմամբ»։ Մյուս կարեւոր գործիքներն անկլավներն ու ճանապարհներն էին (ինչպես նաեւ կենսական նշանակության արդյունաբերական ճյուղերի ուղղահայաց տնտեսական ինտեգրացիան, սակայն այդ հարցն այս հոդվածի շրջանակներից դուրս է)։ Եթե նայենք Սովետական Հայաստանում Սովետական Ադրբեջանի անկլավների աշխարհագրությանը, մի պարզ օրինաչափություն միանգամից աչքի կզարնի. նրանց միջով էին անցնում Հայաստանն իր հարեւաններին կապող ճանապարհները։ Օրինակ՝ դեպի Իրան տանող ճանապարհն անցնում էր Տիգրանաշենով (նախկին Քյարքի), դեպի Վրաստան տանող հիմնական ճանապարհներն անցնում էին դարձյալ ադրբեջանական անկլավներով. Իջեւանի ուղղությամբ՝ Սոֆուլլու եւ Բարխուդարլու գյուղերի միջով, իսկ Նոյեմբերյանի ուղղությամբ՝ Վերին եւ Ներքին Ասկիպար գյուղերի միջով կամ մոտով։

Նույնիսկ Սովետական Միության ժամանակ գործող Երեւան-Թբիլիսի ավտոմայրուղին էր անցնում ադրբեջանական Ղազախով։

Անկասկած այս ամենը պատահական չէր։ Պատահական չէր նաեւ վարչական սահմանագծի աշխարհագրությունը։ Ճանապարհներն ու սահմանամերձ բնակավայրերը վերահսկող բարձունքների զգալի մասը նույնպես գտնվում էին Սովետական Ադրբեջանում։

Պարտադիր է նաեւ նշել, որ ժամանակի ընթացքում առավել ըմբոստ հանրապետությունները պատժվում էին։ Ալ լճերի շրջանն Ադրբեջանին հանձնվեց 1920-ականների սկզբին։ Ալ լճերի կարեւորությունը թերեւս միայն Փաշինյանը չի հասկացել։ Այնտեղից են սկիզբ առնում Սեւանը սնող Արփան ու Արցախը սնող Թարթառ (Տրտու) գետերը։

Այսքանից բացի, Ադրբեջանից Հայաստանի կախվածությունն էլ ավելի մեծացվեց 1980-ականներին, երբ Սովետական Հայաստանի միջոցներով կառուցված եւ Հայաստանի տարածքով անցնող Գորիս-Կապան ավտոմայրուղին, վարչական սահմանների անհասկանալի փոփոխության արդյունքում, տեղ-տեղ սկսեց հատել Սովետական Ադրբեջանի տարածքը։ Այնպես որ, զարմանալի չէր, որ Սովետական 15 հանրապետություններից Հայաստանը թերեւս միակն էր, որն անկախության համար պայքարը համադրեց կենսական տարածքների ազատագրման պայքարի հետ։

Ի տարբերություն Հայաստանի այսօրվա իշխանությունների, Ադրբեջանը սա շատ լավ գիտակցում է եւ պարտադրում է Հայաստանին վերադառնալ Սովետի վերջին տարիներին գծված սահմաններին։ Սահմանների, որոնք Հայաստանը միշտ կախվածության մեջ են պահելու Ադրբեջանից։ Այստեղ տեղին է հիշել Լեոյի հայտնի խոսքերը. «Հայրենիք չէ, այլ գերեզման»։ Դարձյալ անդրադառնանք Ադրբեջանի պետական անկախության մասին սահմանադրական ակտին եւ հիշեցնենք, որ Ադրբեջանն ինքն իր սահմանները չի ճանաչել։ Ինչո՞ւ է այդ սահմանները ճանաչում Փաշինյանը։ Իր այդ քայլը Փաշինյանը հիմնավորում է այն պրիմիտիվ պնդմամբ, որ եթե Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջեւ սահման չկա, ուրեմն ադրբեջանցիք կարող են մխրճվել մեր տարածք, քանի որ մեր տարածքը հստակ չէ։ Զավեշտալի է…

Եվ վերջապես անդրադառնանք թուրք-ադրբեջանական վերջին պահանջ-պայմանին՝ Զանգեզուրի միջանցքին։ Չնայած «միջանցք» եզրույթը վերջին տարվա ընթացքում մեր քաղաքական օրակարգի ու բառարանի մաս են կազմում, սակայն դրա համընդհանուր ճանաչված սահմանում գոյություն չունի։ (Թերեւս ամենաամբողջական սահմանումը տրված է Համաշխարհային բանկի հրապարակումներից մեկում. Best Practices in Management of International Trade Corridors (Arnold, 2006): Ունիվերսալ սահմանման բացակայությունը հնարավորություն է տալիս Փաշինյանի ռեժիմի ներկայացուցիչներին պնդել, թե որեւէ «միջանցքի» մասին խոսք լինել չի կարող։ Հայկական կողմը, գոնե ներքին լսարանի առջեւ, հայտարարում է, թե դա մի սովորական միջպետական ճանապարհ է լինելու եւ Հայաստանի Հանրապետությունն այդ ճանապարհի նկատմամբ պահպանելու է իր ինքնիշխանությունը։ Տեղին է հիշել նոյեմբերի 9-ի տխրահռչակ եռակողմ հայտարարության 9-րդ կետը, որը հստակ սահմանում է, որ Ադրբեջանի Հանրապետության եւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետության միջեւ «տրանսպորտային հաղորդակցության նկատմամբ հսկողությունն իրականացնում են ՌԴ դաշնային անվտանգության ծառայության սահմանապահ ծառայության օրգանները»։

Մի՞թե ակնհայտ չէ, որ այս կետով Հայաստանը երրորդ կողմին է զիջում Ադրբեջանը Նախիջեւանին կապող ճանապարհի կամ նույնիսկ ճանապարհների նկատմամբ ինքնիշխանության մի մասը։ Սա է հենց այդ «սովորական միջպետական ճանապարհի» տարբերությունը ապաշրջափակման ենթակա տարածաշրջանային մյուս «տնտեսական եւ տրանսպորտային ուղիներից»։ Եվ այս տարբերությունն է, որ պարզ ճանապարհը վերածում է միջանցքի, որի նկատմամբ Հայաստանի ինքնիշխանությունը սահմանափակվում է։ Այնպես որ, պետք չէ շարունակաբար ստել. միջանցքի հարցը լուծվեց դեռեւս 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի հայտարարությամբ եւ վերահաստատվեց 2021 թ. հունվարի 11-ի հայտարարությամբ։ Հայաստանը՝ Ադրբեջանը Նախիջեւանին կապող ցամաքային միջանցք տվեց։ Դա նույնն է, թե Թուրքիան ուղիղ ցամաքային կապ հաստատեց թյուրքական աշխարհի հետ։ Պանթուրքիստների դարավոր երազանքն իրականություն դարձավ…

Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը Հայաստանին պարտադրեց Թուրքիային ու Ադրբեջանին միջանցք տրամադրել, առանց մանրամասնելու, թե հատկապես որտեղով է այն անցնելու: 2021 թվականի հունվարի 11-ին պարզ դարձավ, որ Ադրբեջանը պահանջում է միջանցք տրամադրել Մեղրիով։ (Ի դեպ, ադրբեջանական ախորժակը չի սահմանափակվում միայն Մեղրիով. նրանք խոսում են մի քանի միջանցքների մասին)։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 15-ին արդեն պաշտոնապես հայտարարվեց, որ երկաթուղին անցնելու է Երասխ-Ջուլֆա-Օրդուբադ-Մեղրի-Հորադիզ երթուղով։

Ակնհայտ է, որ բոլոր հնարավոր տարբերակներից սա հայկական կողմի համար ամենաքիչ նախընտրելին է եւ ամենածախսատարը, քանի որ պահանջում է Մեղրիի հատվածում վերականգնել երկաթուղու մոտ 40 կիլոմետրանոց ճանապարհահատվածը։ Ըստ Փաշինյանի հնչեցրած գնահատականների, երկաթուղու վերականգնումը կարժենա մոտ 200 մլն ԱՄՆ դոլար։

Հիշեցնեմ, որ երբ նոր էր սկսվում Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու շինարարությունը, Կարծախ-Մարաբդա-Թբիլիսի հատվածի շինարարության արժեքն էլ էր գնահատվում մոտ 200 մլն ԱՄՆ դոլար, սակայն արժեցավ համարյա չորս անգամ ավելի։ Որպեսզի գնացքը Երեւանից հասնի Ռուսաստանի Դաշնություն, այն պետք է անցնի Նախիջեւանով, Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի եւ Հադրութի շրջանների հարավով (Արաքսի հովտով), հասնի Բաքու եւ Կասպից ծովի արեւմտյան ափեզրով հասնի մինչեւ Դաղստանի սահման եւ միանա ՌԴ երկաթուղային ցանցին։ Չնայած Փաշինյանի պնդումներին, որ ցանկացած ենթակառուցվածքային նախագիծ պետք է տնտեսապես հիմնավորված լինի, այս ծրագրի որեւէ տնտեսական հիմնավորվածության հաշվարկ չի ներկայացվել։

Նույնիսկ հպանցիկ հայացք նետելով նախկին Անդրկովկասյան երկաթուղու քարտեզին, պարզ կդառնա, որ մեզ համար շատ ավելի շահեկան կլիներ շահագործել Երեւան-Իջեւան-Ղազախ-Գանձակ-Բաքու ճյուղը։ Տեսականորեն թեկուզ խիստ սահմանափակ ուղեւորա- եւ բեռնափոխադրումային տրանզիտային ուղի դառնալու համար կարելի է խոսել նաեւ Երեւան-Գյումրի-Թբիլիսի-Գանձակ-Բաքու երթուղու մասին։

Շարունակելի

Առաջին մաս , երկրորդ մաս

Արթուր ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՅԴ անդամ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր

18.02.2022
«Առավոտ» օրաթերթ

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company