Դրամն արժեւորվում է․ որոնք են պատճառները եւ ինչ հետեւանքներ կլինեն
27 Ապրիլ 2022
Lragir.am-ի զրուցակիցն է ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի պատասխանատու, տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը։
Հայաստանում դրամի նկատմամբ դոլարի ու եվրոյի արժեզրկում է արձանագրվում։ Եթե վերջին օրերին մեկ դոլարի առքը փոխանակման կետերում իրականացվում էր 460-462 դրամով, ապա ապրիլի 26-ին դոլարի փոխարժեքը սահմանվել է 456-458 դրամ, իսկ վաճառքը՝ 466-468 դրամ։ Որոշ ժամանակ առաջ դրամի արժեզրկման միտում կար, հիմա հակառակ գործընթացն է, ի՞նչ գործոններով է սա պայմանավորված։
Այսօր մեր բանկերում մեծ քանակությամբ դոլար կա, բանկերը հագեցված են դոլարով, սա նաև եվրոյին է վերաբերում, որի պատճառները մի քանիսն են։ Առաջինն այն է, որ ԱՄՆ-ն ու Եվրոպան այս փուլում վարում են էժան փողի քաղաքականություն՝ նպատակ ունենալով ավելացնել արտահանումը։ Պատերազմի հետևանքով տնտեսական այս պատժամիջոցների պայմաններում իրենց արժույթները արժեզրկվել են, տնտեսությունները տուժել են։ Եվ նրանք գիտակցված էժան փողի քաղաքականություն են վարում՝ արտահանումը խթանելու համար։ Սա դրսից եկող էֆեկտն է, որն անդրադառնում է Հայաստանի տնտեսության վրա։
Մեր ներքին էֆեկտները պայմանավորված են մի քանի գործոններով։ Առաջինն այն է, որ, օրինակ, վերջին ամիսների ընթացքում Հայաստան ներկրվող բնական գազի, բենզինի և մի շարք այլ ապրանքների համար Ռուսաստանին վճարվում է ոչ թե դոլարով, այլ ռուբլիով։ Քանի որ Ռուսաստանը ներկայում գտնվում է պատժամիջոցների տակ, ռուսական ընկերությունները գտնվում են սահմանափակումների տակ, նրանց համար հարմար է այդ գումարներն ստանալ ռուբլիով։ Քանի որ սվիֆթ համակարգը հիմա անջատված է Ռուսաստանում, եթե Հայաստանից այդ ընկերություններին սվիֆթով գումար փոխանցեն, ապա հայկական ընկերությունները ևս կգտնվեն պատժամիջոցների տակ։ Այսինքն՝ Հայաստանից դեպի Ռուսաստան դոլարային փոխանցումները կտրուկ նվազել են, եթե չասենք վերացել են։ Օրինակ՝ միայն գազի դիմաց Հայաստանն ամսական Ռուսաստան էր փոխանցում 35-40 մլն դոլար։ Հիմա այդ գումարը դոլարով չի փոխանցվում։ Բացի այդ, Հայաստանում տնտեսական ակտիվությունն է դանդաղել, մարդկանց գնողունակությունն է նվազել։ Եվ այն գործարարները, որոնք պետք է բանկից դոլար գնեին, փոխանցեին արտերկիր՝ սարքավորումներ, այլ ապրանքներ բերելու համար, հիմա չեն անում կամ քիչ քանակությամբ են անում, հետևաբար, դոլարի նկատմամբ պահանջարկը նվազել է։ Նույնիսկ ներկրումներն այս պահին բավական խնդրահարույց են, քանի որ իրացման խնդիր կա երկրում։
Այս իրավիճակին նպաստեց նաև Կենտրոնական բանկի կողմից վարվող դրամավարկային քաղաքականությունը։ Մարտի 15-ին Կենտրոնական բանկը վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը 8 տոկոսից կտրուկ բարձրացրեց՝ սահմանելով 9․25 տոկոս։ Սա նպաստեց դրամի արժևորմանը մեր ներքին շուկայում։ Հիմա շուկայում փողը՝ կոնկրետ դրամը թանկացել է, և սա նաև նպաստում է դոլարի արժեզրկմանը մեր ներքին շուկայում։ Այս գործընթացների արդյունքում մեր բանկերում կա դոլարի ավելցուկ։ Եթե նախկինում, օրինակ, մեր բանկերը 30-40 մլն դոլարային շրջանառություն էին ունենում, հիմա մոտավորապես 10 մլն դոլարի չափով ավելցուկ կա բանկերում։ Եվ այդ ավելցուկի հետևանքով դոլար-դրամ փոխարժեքը նվազում է։
Այս գործընթացներն ի՞նչ ազդեցություն են ունենում Հայաստանի տնտեսության վրա։
Սա մեր արտադրողների համար ուղղակի աղետ է, արտադրողները դոլարի արժեզրկումից շատ են տուժում։ Օրինակ՝ ենթադրենք ԱՄՆ գինի են արտահանում, 1000 դրամ ծախս են կատարել, արտահանել են, 2 դոլարով վաճառել են, հիմա այդ 2 դոլարը բերում են Հայաստան, դրա դիմաց ստանում են 900 դրամ՝ 10 տոկոս պակաս։ Արտահանողները հիմա վնասներ են կրում, մենք մեր արտահանման շուկաներն այսօր կորցնում ենք։ Կամ մեր արտահանողները պետք է վնաս կրեն, կամ պետք է փորձեն արտահանման շուկայում գին բարձրացնել։ Մարտ ամսին մենք մեծ վնաս կրեցինք ռուսական ռուբլու արժեզրկման հետևանքով, հիմա մեծ վնաս ենք կրում մնացած երկրներ արտահանման դեպքում։ Նշեմ, որ դոլարի այդ ցածր փոխարժեքի պայմաններում ներկրումը կարող է էժանանալ։ Խոսքը, իհարկե, չի վերաբերում այն շուկաներին, որտեղ մենաշնորհներ կամ գերիշխող դիրք ունեցող կազմակերպություններ կան, որոնք գին են թելադրում շուկայում։ Մրցակցային շուկաներում, օրինակ, հագուստի շուկայում դոլարով ձեռք բերվող ապրանքը կարող է ավելի էժանանալ։ Եվ դրա հետևանքով տեղական արտադրությունն է շուկայից դուրս մղվում։ Այսինքն՝ մեր արտադրողները կորցնում են և արտաքին շուկան, և ներքին։
Ի՞նչ կարող ենք անել։ Նախ պետք է տնտեսական ակտիվությունը խթանենք։ Երկրորդը՝ երբ դրամն արժեզրկվում էր, Կենտրոնական բանկը դոլար էր բաց թողնում տնտեսության մեջ։ Հիմա ԿԲ-ին ձեռնտու է, որ դրամը շարունակի արժեևորվել, դոլարն էլ արժեզրկվել։ ԿԲ-ն իր դրամավարկային քաղաքականության նպատակ է սահմանել 5․5 տոկոս գնաճը, այն դեպքում, երբ հունվար-մարտին գնաճը կազմում է 7․8 տոկոս։ Նրանք հուսով են, որ դոլարի արժեզրկումը երկար կտևի, և սա կազդի գնաճի ցուցանիշի վրա, այսինքն՝ գնաճը կիջնի ու կհասնի իրենց նախանշած 5․5 տոկոսի։ Եթե նախկինում ԿԲ-ն կարող էր տնտեսությունից մեծ քանակությամբ դոլար գնել, հիմա չի գնում, քանի որ եթե դոլար գնի ու դրամ ներարկի տնտեսություն, գները կաճեն։ Այսինքն՝ ԿԲ-ին ձեռնտու է այս կուրսը, բայց ԿԲ-ն իր խնդիրը լուծելով՝ ուղղակի սնանկացնում է բիզնեսին։
Կարևոր է նաև նշել, որ դոլարային տրանսֆերտները, որոնք գալիս են ԱՄՆ-ից ու այլ երկրներից, արժեզրկվել են, և սրա հետևանքով այդ տրանսֆերտների հաշվին ապրող ընտանիքներն էապես տուժում են։ Ստացվում է, որ նրանց դոլարն արժեզրկվել է, բայց ապրանքի գինը չի իջել, ճիշտ հակառակը՝ բարձրացել է։ Սրան գումարվում է այն, որ Ռուսաստանից ուղարկվող տրանսֆերտներն էլ են արժեզրկվել, այսինքն՝ բոլոր այն ընտանիքները, որոնք տրանսֆերտների հաշին են ապրում, նրանց կենսամակարդակը նվազում է։
