Վերջին երկու շաբթուան ընթացքին տեղի ունեցան երկու հետաքրքրական զարգացումներ՝ առաջինը Թեհրանի մէջ, իսկ երկրորդը՝ Երեւանի։

19 Յուլիսին Թեհրանի մէջ տեղի ունեցաւ Սուրիոյ հակամարտութեան լուծման Ասթանայի ձեւաչափի երաշխաւոր երկիրներ՝ Ռուսիոյ, Իրանի են Թուրքիոյ նախագահներ Վլատիմիր Փութինի, Իպրահիմ Ռայիսիի եւ Ռեճէպ Թայիպ Էրտողանի վեհաժողովը։ Այդ ծիրին մէջ տեղի ունեցան նաեւ երկկողմանի հանդիպումներ։

Նշանակալից էին Իրանի գերագոյն հոգեւոր պետ Այաթոլլա Ալի Խամենէիի Էրտողանի եւ Փութինի հետ անջատ հանդիպումները, որոնց ընթացքին հնչեցին Սուրիոյ եւ Լեռնային Ղարաբաղի հարցերուն նկատմամբ Իրանի յստակ դիրքորոշումները։

Խամենէի Թուրքիոյ նախագահին յայտնեց, որ հիւսիսային Սուրիոյ մէջ որեւէ զինուորական յարձակում «Սուրիոյ ու Թուրքիոյ պիտի վնասէ եւ ի նպաստ ահաբեկիչներուն պիտի ըլլայ»` աւելցնելով. «Պէտք է ահաբեկչութեան դէմ պայքարիլ, սակայն Սուրիոյ մէջ զինուորական յարձակումը ահաբեկիչներուն պիտի նպաստէ, հակառակ անոր, որ անոնք որոշ խմբաւորումով մը սահմանափակուած չեն»: Իրանի գերագոյն հոգեւոր պետը այդպիսով անուղղակի կերպով Էրտողանի յիշեցուց, որ Քրտական Աշխատաւորական Կուսակցութիւնը՝ Ք.Ա.Կ.-ը հիւսիսային Սուրիոյ մէջ գործող միակ ահաբեկչական խմբաւորումը չէ, այլ այնտեղ կը գտնուին նաեւ Թուրքիոյ աջակցութիւնը վայելող եւ Քայիտայի առնչուած խմբաւորումներ, որոնց, Ասթանայի հոլովոյթի ծիրին մէջ գոյացած համաձայնութեամբ, այսպէս կոչուած չափաւորական ընդդիմադիր ուժերէն մեկուսացնելու յանձնառութիւնը ստանձնած էր Անգարան։

Իրանի արտաքին գործոց նախարարութեան բանբեր Նասեր Քենաանի 20 Յուլիսին յայտնեց.«Իրանի Սուրիոյ դէմ զինուորական յարձակումին նկատմամբ դիրքորոշումը յստակ է եւ Թեհրանի մէջ պաշտօնատարները թրքական կողմը զգուշացուցին Սուրիոյ դէմ հաւանական որեւէ յարձակումի վնասներէն»։

Սուրիոյ հիւսիսը թրքական զինուորական նոր գործողութիւնը մերժող ռուսական դիրքորոշումը արդէն բազմիցս յայտարարուած է եւ վստահաբար Փութին զայն անգամ մը եւս նշեց Էրտողանի հետ իր հանդիպումին ընթացքին։

Ռուս-իրանեան համահունչ կեցուածքներն ու ճնշումը եկան աւելնալու այդ յարձակումը մերժող Միացեալ Նահանգներու կեցուածքին վրայ։ Միջազգային անբարենպաստ մթնոլորտը Էրտողանի ստիպեց գործողութեան շղթայազերծումը յետաձգել։ Ան Իրանի մայրաքաղաքին մէջ գումարուած վեհաժողովէն մէկ օր ետք տողատակի յայտարարելով, որ Անգարա ետքայլ կը կատարէ ըսաւ.«Հիւսիսային Սուրիոյ մէջ զինուորական նոր գործողութեան թղթածրարը պիտի մնայ մեր օրակարգին վրայ, մինչեւ մեր ազգային անվտանգութեան առնչուող մեր մտավախութիւններուն չքացումը». այլ խօսքով՝ առայժմ պիտի չշղթայազերծուի։

Խամենէի Էրտողանի յիշեցուց նաեւ «Զանգեզուրի միջանցք»-ի վերաբերեալ Իրանի բազմիցս յայտարարած դիրքորոշումը։ «Եթէ Իրանի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանի արգելափակման քաղաքականութիւն ըլլայ, Իսլամական հանրապետութիւնը ատոր դէմ պիտի ըլլայ, որովհետեւ այդ սահմանը կը նկատուի հաղորդակցութեան ուղի, որ հազարաւոր տարիներէ ի վեր եղած է», նշեց Իրանի գերագոյն հոգեւոր պետը: Խամենէի նաեւ այդ կեցուածքը փոխանցեց Փութինին՝ նկատի ունենալով, որ Ռուսիան Հայաստան-Ատրպէյճան յարաբերութիւններու կարգաւորման հոլովոյթի միջնորդ է։ «Իրան Հայաստանի հետ սահմանի փակում պիտի չհանդուրժէ», ըսաւ սայետ Խամենէին։

Երեւանի մէջ տեղի ունեցած զարգացումը, սակայն, աւելի հետաքրքրկան է։ Ընդամէնը 10 օրուան ընթացքին Երեւան այցելեցին երեք կարեւոր անձնաւորութիւններ. 7 Յուլիսին Երեւան այցելեց Իրանի ազգային անվտանգութեան գերագոյն խորհուրդի քարտուղար Ալի Շամխանին, 15 Յուլիսին «Սի.Այ.Էյ.»-ի տնօրէն Ուիլիըմ Պըրնզ, իսկ 18 Յուլիսին Ռուսիոյ արտաքին հետախուզութեան ծառայութեան տնօրէն Սերկէյ Նարիշքինը։ Շամխանի եւ Նարիշքին աւելի ուշ այցելեցին նաեւ Պաքու։ Երեւան այցելած անձնաւորութիւններու կշիռն ու պաշտօնը մտածել կու տայ, թէ շրջանին մէջ մեծ զարգացում մը նախատեսուած է կամ էր։

«Սի.Այ.Էյ.»-ի տնօրէնը Հայաստան այցելութեան ընթացքին, ըստ պաշտօնական լրատուութեան, Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետի եւ Ազգային անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղարին հետ քննարկած է Հայաստան-Ատրպէյճան եւ Հայաստան-Թուրքիա բանակցային հոլովոյթները։ Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ նոյն օրը յայտարարեց, որ 9 Նոյեմբեր 2020-ի յայտարարութիւնը Հայաստանի փաստացի անձնատուութեան հռչակագիր է, եւ Հայաստանը, իբրեւ պարտուած կողմ, պարտաւորութիւններ ստանձնած է, անոնք յստակօրէն նշուած են: Ան ըսաւ, թէ այդ պարտաւորութիւններէն մէկը «Ղարաբաղէն հայկական զինեալ խմբաւորումները» դուրս բերելն է:

«Մինչեւ այսօր այդ հարցը լուծում չէ ստացած: Մենք բազմիցս այդ մասին արտայայտուած ենք, սակայն Հայաստանը կը ձգձգէ: Մենք այդ հարցը նաեւ ռուսական զինուորական ղեկավարութեան առջեւ արծարծած ենք, եւ քանի մը ամիս առաջ Ռուսիոյ պաշտպանութեան նախարարութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներէն մէկը, որ այցելութեամբ Ատրպէյճան էր, մեր պաշտպանութեան նախարարին խոստացած է, որ մինչեւ յունիս հայկական զինեալ խմբաւորումները դուրս պիտի գան Ղարաբաղէն: Սակայն արդէն յուլիսի կէսն է, եւ այդ հարցը լուծուած չէ: Հայաստանը չի կատարեր իր այդ պարտաւորութիւնը` հակառակ 9 նոյեմբերի համաձայնագիրին: Ռուս խաղաղապահները, ռուսական կողմը, որ նոյնպէս ստորագրած է 9 Նոյեմբերի համաձայնագիրը, ինչպէս կ՛ըսեն, անոնց չի ստիպեր: Ի հարկէ, ատիկա ընդունելի չէ», յայտարարեց Ալիեւ:

«Եթէ Հայաստանը չ՛ուզեր իր զինեալ խմբաւորումները հեռացնել, ապա թող մեզի այդ մասին բացէ ի բաց ըսէ, մենք գիտենք` ինչ պիտի ընենք: Ինչպիսի՞ն պիտի ըլլայ մեր պատասխանը. հաւանաբար, հիմա տեղին չէ այդ մասին խօսիլ», ըսաւ Ալիեւ:

Արդեօ՞ք Պըրնզ Ալիեւի յայտարարութեան այս վերջին բաժինէն՝ Ատրպէյճանի ընելիքէն զգուշացնելու համար այցելեց Երեւան։ Ո՞վ գիտէ։

«Սի.Այ.Էյ.»-ի տնօրէնի Հայաստան այցելութենէն երեք օր ետք անոր ռուս պաշտօնակիցը այցելեց Երեւան եւ յայտարարեց. «Ռուսիան բաւարար ուժեր եւ միջոցներ ունի` դժուար պահերուն իր դաշնակիցները եւ ընկերները պաշտպանելու համար» , եւ պնդեց, որ իր այցելութիւնը «Սի.Այ.Էյ.»-ի տնօրէնին այցելութեան հետ կապ չունի։ Նարիշքինի հերքումէն պէ՞տք է եզրակացնել, որ երկու հակառակորդ պաշտօնակիցներու երեք օր տարբերութեամբ Երեւան այցելութիւնը պարզապէս զուգադիպութիւն է։ «Քաղաքականութեան մէջ երբեք որեւէ բանի մի՛ հաւատար, մինչեւ պաշտօնապէս չհերքուի», կ’ըսէ Օթթօ ֆոն Պիզմարք։

Այդ այցելութիւններէն եւ Ալիեւի սպառնութենէն ետք, Հայաստանի անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղար Արմէն Գրիգորեանի «Արցախի մէջ Հայաստանէն զօրակոչուած ժամկէտային զինուորներ պիտի չըլլան, իսկ պատերազմի ընթացքին պաշտպանութեան բանակին օգնելու համար Արցախ գացած ստորաբաժանումներու` Հայաստան վերադառնալու գործընթացը պիտի աւարտի Սեպտեմբերին» յայտարարութի՞ւնը եւս զուգադիպութիւն է։

Այո, այդ յայտարարութիւնը հաստատօրէն Հայաստանի իշխանութիւններուն անձնատուուական քաղաքականութեան բնական ու տրամաբանական շարունակութիւնը, անոր մէկ նոր արարն է, սակայն կարելի է նաեւ մտածել, թէ վերոնշեալ երեք այցելութիւններուն արդիւնք է։ Կարելի է մտածել, սակայն ոչ պնդել…։

Թեհրանի մէջ Էրտողանի հետ հանդիպումի ընթացքին Իրանի գերագոյն հոգեւոր պետի կատարած յայտարարութիւնը առնչուած է այսպէս կոչուած «Զանգեզուրի միջանցք»-ին, արդեօ՞ք Շամխանիի, Պըրնզի եւ Նարիշիքնի Երեւան այցելութիւններն ալ առնչուած էին նոյն հարցին, եւ Նարիշքինի եւ Խամենէիի յայտարարութիւնները, ինչպէս նաեւ հայկական կողմի կատարած զիջումը այդ վերաբերեալ զգայացունց զարգացում մը կանխարգիլեցին։ Դարձեալ կարելի է մտածել, սակայն ոչ պնդել…։

ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ

«Հայրենիք»