Lragir.am-ի զրուցակիցն է ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի պատասխանատու, տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը

-Այս տարվա հունվար-հուլիսին տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը կազմել է 13․1 տոկոս։ Սպասվածից մեծ է տնտեսական աճը. ո՞ր գործոնների հաշվին է սա, ի՞նչ գործընթացներ են տեղի ունենում տնտեսությունում։

– Այս իրավիճակը շատ նման է 2000-ական թվականներին, երբ մենք երկնիշ տնտեսական աճ ունեինք, և այդ աճը հիմնականում ապահովում էր շինարարության ոլորտը։ Ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա այդ ոլորտի ֆինանսավորումը դրսից էր, այսինքն՝ դրսից եկող գումարներն էին հիմնականում աշխուժություն ապահովում տնտեսության մեջ։ Եվ այս 13․1 տոկոս աճի հիմնական մասն այսօր դրսից եկող գումարների հաշվին է, մասնավորապես, Ռուսաստանի Դաշնությունից եկող տրանսֆերտներն այս տարվա ընթացքում մոտավորապես հնգապատկվել են։ Գումարների ներհոսքը նպաստում է հանրային ծառայությունների ոլորտում պահանջարկի աճին։ Դա վերաբերում է հանրային սննդին, բանկային համակարգին, կեցություն, հյուրանոցային տնտեսություն։ Անշուշտ, այստեղ նաև էապես շահում է սննդի արդյունաբերությունը։ Եվ այս 13․1 տոկոսի 80 տոկոսը հիմնականում բաժին է ընկնում ծառայության, առևտրի ոլորտներին։ Այստեղ նաև մեծ ազդեցություն են թողել պետության կողմից իրականացվող շինարարական, հատկապես ասֆալտապատման ծրագրերը։ Ուշագրավ է, որ պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ շինարարության ոլորտում օտարերկրյա ներդրումները նվազել են մոտ 65 տոկոսով։ Աճել են պետական ներդրումները՝ ասֆալտապատման ոլորտում և տեղական շինարարական կազմակերպությունների ներդրումները՝ բնակարանաշինության ոլորտում։ Երևան քաղաքում եկամտահարկի վերադարձի ծրագիրը չեղակելու որոշմամբ պայմանավորված՝ մարդիկ շտապում են բնակարան ձեռք բերել։ Եվ պատահական չէ, որ այս տարվա հունվար-հունիս ամիսներին անշարժ գույքի ոլորտում գործարքների թիվը 15-16 տոկոսով աճ է գրանցել նախորդ տարվա համեմատ։ Առկա տեղեկատվության համաձայն՝ մոտ 300 բնակելի շենք պետք է կառուցվի միայն Երևան քաղաքում։ Անշուշտ, սա իր բացասական ազդեցությունն է թողնելու քաղաքաշինական, ժողովրդագրական, համաչափ զարգացման տեսանկյունից, քանի որ ամեն ինչ կենտրոնացվում է Երևանում։

Հայաստանում բնակարանաշինական ծրագրերի հիմնական ֆինանսավորողը բանկային համակարգն է։ Բանկային համակարգը շահագրգռված է, որ անշարժ գույքի գները երկարաժամկետ դինամիկ աճ գրանցեն, քանի որ երբ իրենք վարկ են տրամադրում, որպես գրավ հիմնականում վերցնում են անշարժ գույք։ Եվ անշարժ գույքի գների աճը հանդիսանում է իրենց վարկի հետ վերադարձման կարևոր երաշխիք։ Այսինքն՝ վերջին տարիների ընթացքում բանկային համակարգը շարունակաբար գումար է ներարկում հիպոթեքի շուկա։ Եվ դրան է նպաստում նաև Կենտրոնական բանկի քաղաքականությունը։ Այսինքն՝ մենք ունենք մի իրավիճակ, երբ ֆինանսաբանկային համակարգը նաև արհեստականորեն խթանում է պահանջարկը։ Բանկը ֆինանսավորում է և շինարարին, որ ինքը սկսի շենքի կառուցումը, և քաղաքացուն, որ կարողանա բնակարանը հիպոթեքով ձեռք բերել։ Եվ, անշուշտ, բանկային համակարգը երկարաժամկետ հատվածում այստեղ իր օգուտներն ունի։ Պատահական չէ, որ այս տարվա ընթացքում նվազեց նաև բնակարան ձեռք բերելու կանխավճարի չափը, նույնիսկ զրո տոկոս կանխավճարով որոշ բանկեր պատրաստ են ֆինանսավորում հատկացնել քաղաքացիներին։

-Այսինքն՝ դրսից գումարի ներհոսքի կրճատմանը զուգահեռ տնտեսությունում իրավիճակը կփոխվի՞։

– Գումարների այս հոսքը հիմնականում պայմանավորված է ռուսաստանցիների՝ այստեղ լինելով։ Իրենք իրենց ակտիվները Ռուսաստանի կամ այլ երկրից տեղափոխում են այստեղ։ Օրինակ՝ ռուսական IT ընկերություններ կան, որ եկել են Հայաստան, իրենց աշխատողներին էլ են բերել, պայմանագիր են կնքել Հայաստանում ստեղծված ընկերության, իրենց և արտերկրում իրենց պատվեր տվող կազմակերպության միջև, և գումարը փոխանցվում է Հայաստան, այստեղ բաշխվում է աշխատողների միջև։ Այսինքն՝ Հայաստանն իրենց համար աշխատելու վայր է դարձել, ոչ միայն խնայողություններն են բերում, այլ նաև իրենց աշխատանքն են բերում Հայաստան։ Եվ դա իր դրական ազդեցությունն է թողել տնտեսության վրա։ Հայտնի խոսք կա՝ փող չկա՝ բողոքում են, փող կա՝ բողոքում են։ Այս իրավիճակն է՝ մենք մեծ քանակությամբ փող ունենք և բողոքում ենք այս իրավիճակից։ Բայց իրականությունն այն է, որ ինչպես այս փողերը մեկ ակնթարթում հայտնվել են Հայաստանում, այնպես էլ շատ արագ կարող են անհետանալ։ Այն պահին, երբ Ռուսաստանը պատերազմական գործողությունները կդադարեցնի, այդ փողերի հոսքը մեծամասամբ կդադարի, քանի որ ռուսաստանցիներից շատերը պլանավորում են վերադառնալ։ Եվ դրան պետք է պատրաստ լինել։ Կստացվի իրավիճակ, որ, օրինակ, հանրային սննդի օբյեկտը, որը սովոր է, որ օրական 1 մլն դրամի առևտուր պետք է անի, ռուսաստանցիների բացակայության պայմաններում կանի 300-400 հազար դրամի առևտուր։ Սա իր հերթին բացասական էֆեկտ է թողնելու տնտեսության վրա, և հաջորդ տարվա թվերը համեմատելու ենք այս տարվա թվերի հետ։ Կարող ենք ունենալ նաև լուրջ անկում, նման իրավիճակ եղավ նաև 2009 թվականին, երբ շինարարության ոլորտում ներդրումները նվազեցին, 2009 թվականին -14 տոկոս անկում գրանցեցինք։ Եվ այդ անկումը կարողացանք վերականգնել 2-3 տարվա ընթացքում՝ մոտ 2 մլրդ դոլար պետական պարտք ավելացնելու միջոցով։