ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Հոդվածներ

Թուրքերենը որպես պանթյուրքիզմի գաղափարախոսության տարածման և ամրապնդման գործիք

07 Նոյեմբեր 2022

Վերջերս Թուրքիայի «Անադոլու» պետական լրատվական գործակալությունը հաղորդել է, որ այս տարվա սեպտեմբերին 26-ին նշվող Լեզուների միջազգային օրվա կապակցությամբ Բուրսայում կազմակերպվել է աշխատաժողով, որի շրջանակներում որոշվել է Թյուրքական պետությունների կազմակերպությանը (Türk Devletleri Teşkilatı / TDT) կից ստեղծել թյուրքական պետությունների «Ընդհանուր այբուբենի հանձնաժողով»[1]։

Բնականաբար, թյուրքական լեզուների համար ընդհանուր այբուբեն ստեղծելու աշխատանքները շատ ավելի վաղ են սկսվել։ Չնայած՝ ընդհանուր այբուբեն ստեղծելու գաղափարին, հայտնի փաստ է, որ պանթյուրքիստական հովերով տարված Թուրքիան, որպես «թուրանական» պետությունների համատեղ լեզու, իհարկե, ընդունում է թուրքերենը։ Իսկ ինչ աշխատանքներ է տանում Թուրքիան թուրքերենը այլ թյուրքալեզու պետություններում տարածելու ուղղությամբ։

Նախ, շեշտենք, որ ի տարբերություն հայերենի՝ թուրքերենում տարբերություն չի դրվում «թուրքի» և «թյուրքի» միջև, որոնք երկուսն էլ գրվում և արտասանվում են «Türk»՝ «թյուրք»։

Ինչպես հայտնի է, ԽՍՀՄ-ի փլուզմամբ ոգևորված Թուրքիայի կառավարությունը նախկին խորհրդային թյուրքախոս պետություններին միավորելու նպատակով դեռևս 1992 թ․ ստեղծել էր Թյուրքական համագործակցության և զարգացման գործակալությունը (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı / TİKA): Թյուրքական լեզվախմբին պատկանող լեզուներով հաղորդակցվող պետությունների միջև համագործակցություն ենթադրող սույն կառույցը հիմք հանդիսացավ հետագայում՝ 2009 թ․, ստեղծված Թյուրքական խորհրդի (Türk Konseyi) կամ Թյուրքական լեզուներով խոսող երկրների համագործակցության խորհրդի (Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi) համար։

Անցյալ տարվա նոյեմբերին Ստամբուլում տեղի ունեցած գագաթնաժողովի շրջանակներում սույն կառույցը, Թուրքիայի ներկայիս նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ջանքերով, վերանվանվեց որպես Թյուրքական պետությունների կազմակերպություն (Türk Devletleri Teşkilatı): Բնականաբար՝ Թուրքիայի պանթուրանական նկրտումների համար ոգևորիչ ազդակ եղավ Արցախյան երկրորդ պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակը, որին մեծապես նպաստեց նաև ինքը՝ Թուրքիան։ Այդ պատերազմից հետո, վերջին երկու տարիներին նկատելի է, որ Թուրքիան ավելի մեծ ջանքեր է գործադրում պանթյուրքիզմը Կենտրոնական Ասիայի երկրներում տարածելու և ամրապնդելու ուղղությամբ։

Թյուրքական պետությունների կազմակերպության պաշտոնական կայքէջում հրապարակված տեղեկությունների համաձայն՝ դեռևս 2013 թ․ Էսքիշեհիրում հիմնված Թյուրքական համալսարանների միությունն (Türk Üniversiteler Birliği) իրականացնում է ուսանողների փոխանակման տարբեր ծրագրեր, որոնց շարքում ուշագրավ է հատկապես «Օրխոնյան փոխանակման ծրագիրը» (Orhun Değişim Programı)[2]։ Այս ծրագիրն իր անվանումն ստացել է Մոնղոլիայի Օրխոն շրջանի քարե արձանագրություններից, որոնք հայտնի են որպես թուրքերենի՝ մինչ օրս հայտնաբերված ամենավաղ գրավոր նմուշներ․ դրանք թվագրվում են 8-րդ դարով։

Հարկ է նշել, որ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության պաշտոնական լեզուն համարվում է թուրքերենը, որը կիրառվում է այս կազմակերպության բոլոր կոնֆերանսների ժամանակ։ Մեր կարծիքով՝ եթե Թուրքիան թուրքերենը դոմինանտ պահելու նպատակ և մտադրություն չունենար, ապա Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունն ավելի ճիշտ կհամարեր, նախքան «ընդհանուր լեզվի» ստեղծումը, յուրաքանչյուր կոնֆերանսի ժամանակ որպես աշխատանքային լեզու ընտրել որևէ թյուրքական լեզու։ Սխալ է այն կարծիքը, թե ի տարբերություն մյուս թյուրքալեզու ժողովուրդների, որոնց բոլորին հասանելի է թուրքերենը, թուրքերը չեն կարողանում հասկանալ մյուս թյուրքախոս ժողովուրդների լեզուները։

Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունը պանթյուրքիզմի գաղափարախոսության տարածման և ամրապնդման նկատառումներով իրականացնում է նաև հետևյալ մշակութային ծրագրերը․Թուրքիայի գիտնականներից, ինչպես նաև՝ այլ անդամ պետությունների գիտական հաստատություններից բաղկացած հանձնաժողովի ջանքերով աշխատանքներ են իրականացվել և շարունակում են կատարվել «Ընդհանուր թյուրքական պատմության», «Թյուրքական աշխարհի աշխարհագրության» և «Ընդհանուր թյուրքական գրականության» դասագրքեր պատրաստելու ուղղությամբ։

Թեև ենթադրվում է, թե թյուրքալեզու պետությունների միավորման նպատակով հարկ է ստեղծել «ընդհանուր թյուրքերեն լեզու», որը կհասկանան բոլոր թյուրքախոս ժողովուրդները, սակայն կարելի է արձանագրել, որ Թուրքիայի նպատակը հենց թուրքերենը դոմինանտ պահելն է, քանի որ այս երկիրն իրեն տեսնում է Կենտրոնական Ասիայի պետությունների ավագ եղբոր դերում։

Համարվում է, որ «ընդհանուր թյուրքերեն լեզվի» մշակման ուղղությամբ առաջին քայլը «ընդհանուր այբուբենի» ստեղծումն է, որում պետք է ներառվեն նաև այնպիսի տառեր, որոնք առկա չեն ժամանակակից թուրքերենի հնչյունային համակարգում, ինչպես օրինակ՝ «Խ»-ն։

Այնուամենայնիվ, մինչև իսկ Ադրբեջանի որոշ գիտական շրջանակներ համարում են, որ մինչև «ընդհանուր այբուբենի» և «ընդհանուր լեզվի» ստեղծումը նպատակահարմար է որպես հաղորդակցման լեզու կիրառել Թուրքիայի թուրքերենը[3]։

Ելնելով այս հարցում Թուրքիայի վարած քաղաքականությունից՝ կարելի է ենթադրել, որ այս պետությունը հետագայում կշարունակի թուրքերենը դոմինանտ պահելու քաղաքականությունը կամ, ծայրահեղ դեպքում, քայլեր կձեռնարկի «ընդհանուր լեզուն» հնաարավորինս թուրքերենին, այլ ոչ թե մյուս թյուրքական լեզուներին, մոտ պահելու ուղղությամբ՝ սահմանափակվելով միայն «ընդհանուր այբուբենում» այն տառերն ավելացնելով, որոնք առկա են մյուս թյուրքական լեզուներում։

[1]https://www.aa.com.tr/tr/gundem/turk-devletleri-dilde-birlik-icin-ortak-alfabe-komisyonu-kurdu/2716134

[2] https://www.turkkon.org/tr/isbirligi-alanlari/egitim_4/orhun-degisim-programi_15

[3] https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2375980?fbclid=IwAR2lNd6AylDMnIAGCSLvMNjOys5iZ22RiV1Xmfk5-ytOQ1PWNkmSbEJZeCA

Մելինե Անումյան
Թուրքագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու

akunq.net

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company