ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Դրօշակ

«Սյունիքի միջանցքը», «Գոբլի պլանը» և թուրք-ադրբեջանական տանդեմի շահերը

22 Դեկտեմբեր 2022

2020 թ. արցախյան պատերազմից հետո թուրք-ադրբեջանական խոսույթում լայն տարածում գտավ, այսպես կոչված, «Սյունիքի միջանցքի» գաղափարը, որը ենթադրում է Ադրբեջանի հարավարևմտյան շրջանների կապը Նախիջևանի հետ։ Թե՛ Ադրբեջանի և թե՛ Թուրքիայի նախագահները հայտարարել են, որ այդ գաղափարը պետք է կյանքի կոչվի հնարավորինս արագ։ Այժմ թուրք-ադրբեջանական տանդեմը փորձում է ստանալ «Սյունիքի միջանցքը» ուժի կիրառմամբ կամ դրա սպառնալիքով, ինչի վառ վկայությունն են վերջին շրջանում Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի կողմից իրականացվող պարբերական ագրեսիան և ներխուժումը Հայաստանի ինքնիշխան տարածք։

«Գոբլի պլանի» նախապատմությունը

Սյունիքի կամ Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծման գաղափարը նոր չէ։ Այն շրջանառության մեջ է դրվել դեռ 1990-ականների սկզբներին, սակայն պատմական և աշխարհաքաղաքական այլ իրողությունների պայմաններում։ Պատմությանն այն հայտնի է «Գոբլի պլան» անունով։ Այս պլանն առաջ էր քաշվել դիվանագետ Փոլ Գոբլի կողմից 1992 թ. և ենթադրում էր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքների փոխանակում:

Փոլ Գոբլը ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ազգերի գծով փորձագետ էր մինչև 1991 թ. վերջը, այնուհետև աշխատանքի էր անցել «Քարնեգի» հիմնադրամում որպես փորձագետ։ Ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ վերջին շրջանում Փոլ Գոբլը դասավանդել է Ադրբեջանի դիվանագիտական ակադեմիայում , ինչը կասկածի տակ է դնում նրա՝ որպես փորձագետի անկողմնակալ վերաբերմունքը ղարաբաղյան հակամարտության հարցում, մանավանդ որ նա ադրբեջանցի դիվանագետներին դասավանդել է «Ղարաբաղյան ճգնաժամ» դասընթացը։

«Գոբլի պլանը» նա մշակել էր 1992 թ., երբ նոր էր հեռացել Պետդեպարտամենտից և աշխատանքի անցել «Քարնեգի» հիմնադրամում։ Այդ ժամանակ ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Սայրուս Վենսի օգնականը դիմել էր Գոբլին՝ խնդրելով պատրաստել ամփոփագիր իր՝ Հարավային Կովկաս նախատեսված այցին ընդառաջ։ Գոբլի խոսքերով՝ ամփոփագիրը կազմել էր 5-8 էջ՝ ներառելով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը՝ սկսած ստալինյան սահմանագծումներից։ Ամփոփագրում ներկայացված էր, թե «ինչպես է Ստալինը ինստիտուցիոնալիզացրել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև լարվածությունը` բաժանելով Ադրբեջանի ոչ սահմանակից հատվածը հայկական տարածքի միջոցով Զանգեզուրում և հայկական տարածքը, որը, այնուհանդերձ, Բաքվի վերահսկողության տակ էր Ղարաբաղում» ։ Ըստ Գոբլի՝ սա հետապնդում էր մեկ նպատակ՝ օգտագործել երկու երկրների միջև լարվածությունը ի շահ Մոսկվայի։

Գոբլը այն կարծիքին էր, որ պետք է առաջարկել խնդրի երկարաժամկետ լուծում, քանի որ ցանկացած կարճաժամկետ լուծում չի հանգեցնի հակամարտության վերջնական կարգավորման և աղետալի հետևանքներ կունենա։ Իր առաջարկության մեջ, տարածքների ժողովրդագրությունից ելնելով, Գոբլը նշում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղում բնակվող հայերի տեղահանումը կանխելու համար Արցախը պետք է դառնա «Հայաստանի մաս կամ ինչ-որ ձևով Հայաստանի շարունակություն»։ Իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր տարբերակներ գտնել Ադրբեջանին տալու այն, ինչ Բաքվին էր պետք, քանզի «ոչ մի կառավարություն չի կարող տալ իր տարածքից մեծ հատվածներ և պահպանել իշխանությունը» :

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման Գոբլի առաջարկը հրապարակվեց 1992 թ. ամռանը։ Ըստ Գոբլի՝ կողմերը պետք է սկսեին դիտարկել տարածքների փոխանակման հնարավորությունը, ներառյալ հետևյալ զիջումները.

«ԼՂԻՄ-ի մի մասը պետք է հանձնվեր Հայաստանին՝ բացառությամբ ադրբեջանաբնակ տարածքների և այն տարածքի, որտեղ դեպի Բաքու հոսող գետի ակունքներն են, որոնք պետք է մնային Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։

Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ցամաքային կամուրջը, որը գտնվում էր Հայաստանի տարածքում, պետք է հանձնվեր Ադրբեջանի վերահսկողությանը» :

Այսպիսով՝ «Գոբլի պլանը» ենթադրում էր Արցախի միացում Հայաստանին և, այսպես կոչված, «Սյունիքի միջանցքի» տրամադրում Ադրբեջանին, որով վերջինս կկապվեր Նախիջևանի և Թուրքիայի հետ։

Հոդվածում առանձնակի շեշտադրված էր այն գաղափարը, որ հակամարտության բոլոր շահագրգիռ կողմերը պետք է գիտակցեն, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը չեն կարող ինքնուրույն կարգավորել իրավիճակը։ Իսկ Միացյալ Նահանգների՝ հակամարտության կարգավորման գործընթացում ներգրավման հիմքում պետք է լիներ այն իրողության գիտակցումը, որ ԱՄՆ-ն չի կարող պարտադրել կողմերին որևէ լուծում չպետք է առաջնորդվի այն թյուր ենթադրությամբ, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կայուն լուծման հնարավոր չէ հասնել :

Թուրքիայի նախագահի առաջարկը և թուրքական շահերը

Ղարաբաղյան հակամարտության շահագրգիռ կողմերից մեկն էր և այժմ էլ շարունակում է մնալ Թուրքիան։ Նա, ինչպես ներկայումս է պնդում, որ, այսպես կոչված, «Սյունիքի միջանցքի» նախագիծը անհապաղ պետք է կյանքի կոչվի, նույն կերպ էլ 1990-ական թվականներին առաջ էր մղում տարածքների փոխանակման գաղափարը, ըստ որի՝ ի վերջո այդ միջանցքը պետք է հանձնվեր երկու թուրքական պետությունների վերահսկողությանը։

Տարածքների փոխանակման գաղափարը Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալը քննարկման առարկա էր դարձրել դեռևս 1992 թ. ապրիլի 28-ին՝ Սպիտակ տանը ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Հ. Ու. Բուշի հետ հանդիպման ժամանակ։ Նա նախագահ Բուշին առաջարկում էր փոխանակել Լեռնային Ղարաբաղը «Հայաստանի այն հատվածի հետ, որը բաժանում է Ադրբեջանի երկու մասերը», քանի որ, ըստ Օզալի, Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության 80 %-ը հայեր էին, և 20 %-ը՝ ադրբեջանցի, իսկ Ադրբեջանին (և Թուրքիային) անհրաժեշտ էր ուղիղ կապ Նախիջևանի հետ։ Ի պատասխան պետքարտուղար Բեյքերի հարցին, թե այդ պարագայում ինչ կլինի այդ տարածքում բնակվող հայերի հետ, Օզալը նշել էր, որ ընդհանուր առմամբ առավելագույնը 50.000 մարդ ստիպված կլինի տեղափոխվել։ «Հակառակ պարագայում այս պատերազմը հավերժ կշարունակվի։ Թուրքիան լավ հարաբերությունների կարիք ունի Հայաստանի հետ, և Հայաստանն ունի Թուրքիայի հետ լավ հարաբերությունների կարիքը։ Այդպես վարվելու մեկ այլ պատճառ էլ կա. Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունները Եվրոպայի հետ կապի կարիք ունեն։ Նոր ռուսները ցանկանում են լինել ցարական շրջանի ռուսների պես, որ բոլոր ճանապարհները տանեն Մոսկվա։ Ռուսաստանը կարող է սպառնալիք դառնալ միջինասիական նորանկախ երկրների համար։ Ռուսաստանը կարող է ցանկանալ դրանք վերադարձնել իր կազմ։ Հույս ունեմ՝ ամեն ինչ Ռուսաստանի ձեռքում չեք թողնի» ,- պնդում էր Օզալը։

Ըստ էության, Թուրգութ Օզալը հավակնոտ ծրագիր ուներ, որով պետք է միջինասիական էներգետիկ ենթակառուցվածքները կապվեին Եվրոպայի հետ Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջոցով՝ շրջանցելով Ռուսաստանը։ Իրենց հերթին միջինասիական պետություններն ավելի կազատվեին Ռուսաստանի ազդեցությունից։ Ըստ Օզալի՝ այս ծրագրի իրականացման համար հենց Ադրբեջանը առանցքային դեր ուներ, և միջանցքի տրամադրումը շահավետ կլիներ նաև Հայաստանի համար ։ Ակնհայտ էր, որ Թուրքիան ավելի մեծ հետաքրքրություն ուներ և ունի այս առումով, քան Ադրբեջանը, քանի որ այդ միջանցքով Թուրքիան կապվելու է թյուրքական աշխարհի հետ և իրագործելու է իր պանթյուրքիստական ծրագիրը, Ռուսաստանի փոխարեն նրանից է կախված լինելու Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգությունը, ինչպես նաև նվազեցնելու է ռուսական ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։

Ներկայումս այս նույն գաղափարը, իհարկե որոշ տարբերություններով, առաջ է մղում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, որի իրականացումը նորից կապվում է «Սյունիքի միջանցքի» հետ։ Այս միջանցքի տրամադրումը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման մի նոր նախապայման դարձավ 2020 թ. արցախյան երկրորդ պատերազմից հետո՝ ավելանալով Թուրքիայի նախկինում առաջ քաշած նախապայմաններին: Մասնավորապես, Թուրքիայի խորհրդարանի 2020 թ. նոյեմբերի 17-ի հատուկ նիստի ընթացքում հստակ արձանագրվեց, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման նոր նախապայման կա, այն է՝ այսպես կոչված «Սյունիքի միջանցքի» տրամադրումը։ Այդ նախապայմանը հետագայում բարձրաձայնվեց նաև Թուրքիայի նախագահի մակարդակով։ Թուրքիայի նման շահագրգռվածության պատճառն այն է, որ միջանցքը հնարավորություն կտա Անկարային առավել ինքնուրույն քաղաքականություն վարելու ամբողջ Եվրասիայում։ Մասնավորապես, եթե Սյունիքով տրվում է միջանցք, այն ոչ միայն ավտոճանապարհ է, այլև ենթադրում է այլ ենթակառուցվածքների ստեղծում, այդ թվում՝ երկաթուղի ունենալու հեռանկար։ Դրա միջոցով Թուրքիան կվերածվի Եվրասիայի գլխավոր էներգետիկ հաբի, այլ կերպ ասած՝ Ասիայից դեպի Արևմուտք ձգվող խոշոր էներգետիկ ենթակառուցվածքները, որոնք շրջանցում են Ռուսաստանը, կանցնեն Թուրքիայի տարածքով :

Ներկայումս Թուրքիան փորձում է միջանցքի հարցը բարձրաձայնել Ադրբեջանի միջոցով՝ առանձնապես ցույց չտալով իր սեփական շահագրգռվածությունը։ Ադրբեջանի «հաղթանակի օրվա» կապակցությամբ Շուշիում տեղի ունեցած միջոցառման ժամանակ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը նշել է. «Հայաստանը պարտավորություն է ստանձնել, որպեսզի ճանապարհային կապ ապահովի Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև։ Անցել է երկու տարի, չկա տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորում, գործողություն, երկաթգիծ, ճանապարհ։ Որքա՞ն պետք է սպասենք» : Բայց թե ինչ պարտավորության մասին է խոսում Ալիևը, հայտնի չէ։ Եթե խոսքը նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարության մասին է, ապա այդ փաստաթղթում որևէ անդրադարձ չկա միջանցքի տրամադրմանը: Փոխարենը հայտարարության մեջ նշված է «տրանսպորտային հաղորդակցությունների» բացման մասին, ինչի հետևանքով Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը կկապվի Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների հետ ։ Այդուհանդերձ, «տրանսպորտային հաղորդակցություններ» եզրույթը չի ենթադրում Սյունիքի միջանցքի տրամադրում, ինչին դեմ են Հայաստանի ժողովուրդը և հայկական սփյուռքը։ Չի բացառվում, որ Ադրբեջանի նախագահը բանավոր համաձայնություն է ստացել Հայաստանի իշխանություններից:

Պաշտոնապես հայկական կողմը հայտարարում է ճանապարհ տրամադրելու պատրաստակամության մասին, այլ ոչ թե միջանցքի , որով էլ պայմանավորված են Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ պարբերաբար թույլ տրվող ոտնձգությունները։ Պատահական չէ, որ ագրեսիայի հիմնական ուղղությունը և թիրախը Հայաստանի Սյունիքի մարզն է։ Ըստ էության, թուրք-ադրբեջանական տանդեմը փորձում է հասնել միջանցքի ձեռքբերմանը ուժի կիրառման միջոցով, ինչի հետևանքով ներկայումս Ադրբեջանի կողմից օկուպացված են Հայաստանի որոշ տարածքներ։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն

«Դրօշակ» թիվ 12, 2022թ

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company