Ընտրարշաւի ելած քաղաքական ուժերու գաղափարախօսական ջրբաժանման փորձի այս նախաձեռնութենէն անկախ, երկրի ու հասարակարգի աշխարահայեացքներու ողջունելի բախում տեղի չունեցաւ: Կարելի է մինչև իսկ ըսել, որ ընտրարշաւը հիմնականօրէն զարգացաւ թեկնածուներու անձնական ժողովրդականութեան ազդակի հիման վրայ, ուր բնականաբար Նիկոլ Փաշինեան ունէր մրցակցային բացարձակ առաւելութիւն միւս բոլոր թեկնածուներուն բաղդատած:

Իմ Քայլը, հետևաբար, այսօր Նիկոլ Փաշինեանն է ու վերջ, այդ ցանկին մաս կազմող թեկնածուները իրենց յաջողութիւնը աւելի շատ կը պարտին Վարչապետի «Աուրա»յին քան իրենց քաղաքական գործիչի փորձառութեան կամ կարողութեան: Երևոյթը իւրայատուկ չէ Հայաստանի, ուր քաղաքական կուսակցութիւնները կայացած չեն. համաշխարհային մասշտապով, ընդհանրապէս, ժողովրդավարութեան ընդհանուր «յոգնածութիւն» մը նկատելի է, որ ամենէն աւելի կ’արտայայտուի քաղաքական կուսակցութիւններու ժողովրդականութեան տագնապով: Ընդ որում հրապարակ կու գան նոր դէմքեր որոնց շուրջ կը կազմուին քաղաքական խմբաւորումներ առանց երբեք քաղաքական կայուն կուսակցութիւն մը ըլլալու նպատակն իսկ ունենալու և իրենց նեցուկը փնտռելով հասարակական կազմակերպութիւններու և աւելի յաճախ՝ կրօնական հաստատութիւններու զօրաշարժին մօտ: Քաղաքագէտներ, մինչև իսկ, այս երևոյթը տեսականօրէն բանաձևած են որպէս «յետ-քաղաքականութիւն»:

Դեկտեմբեր 9, 2018ի ընտրութիւնները նաև միջազգային մամուլին կողմէ ողջունուեցան որպէս ժողովրդավարութեան յաղթանակ, այնպէս ինչպէս «Թաւշեայ Յեղափոխութիւնը» ամբողջատիրական ձգտումներու գտած ժողովրդականութեան համաշխարհային երևոյթին մէջ նկատուեցաւ ժողովրդավարութեան, օրէնքի իշխանութեան և մարդկային իրաւանց յարգանքի յանձնառութեան յուսադրիչ իրադարձութիւն: Բայց Ազգային Ժողովի գումարման սկիզբի առաջին օրէն իսկ ժողովրդավարութեան որակի այս ոստումին դիմաց պիտի ցցուի անցեալի հիմնական մարտահրաւէրը. Իմ Քայլին ձեռք բերած բացարձակ մեծամասնութիւնը որով և կառավարութեան որոշումները, առանց շատ քննադատութեան, թերևս մինչև իսկ՝ վերահսկողութեան, պիտի վաւերացուին, օրինականացուին և ներկայացուին որպէս ժողովրդային կամքի արտայայտութիւն: Լաւագոյն պարագային կը յուսացուի ատենին Նիկոլ Փաշինեանի մը կամ իրմէ առաջ՝ Վահան Յովհաննէսեանի մը համարձակութեամբ ձայն մը լսել, որ, ամէն պարագայի, պիտի չէզոքանայ մեծամասնութեան քուէներով:

Նախքան այս երևոյթին իշխանութեան կեդրոնացում կարողականօրէն ռէալ որակաւորումը տալը արդար կ’ըլլայ նաև նկատել, որ անոր առաջքն առնելու կարելիութիւնը կայ և մեծ մասամբ, չըսելու համար բացառաբար կախում պիտի ունենայ նոյնինքն Վարչապետին՝ բացարձակ իշխանութեան հմայքին դիմադրելու կամեցողութենէն կամ վճռակամութենէն: Կանուխ է նաև կանխագուշակումներ ընել, որ Իմ Քայլը կերպարանափոխուած ՀՀԿ և եղածը «շէֆ»ի մը փոփոխութիւնն է: Բայց տեսականօրէն ամէն անվերահսկելի մեծամասնութիւն, այս պարագային՝ ռէալ ընդդիմութեան բացակայութիւն, կարողականօրէն իշխանութեան կեդրոնացման կ’առաջնորդէ: Մեծամասնութեան պատգամաւորներուն քաղաքական «անփորձութինը» չէ հարցը, բայց յստակ է, որ մինչև որ անոնցմէ իւրաքանչիւրը ինքզինք հաստատագրէ բոլորն ալ իրենց ընտրութեան համար «պարտաւոր» են Նիկոլ Փաշինեանին, որուն որպէս Վարչապետի, այսինքն՝ Գործադիր Մարմնի ղեկավարի, առած որոշումներուն ընդդիմանալու բարոյական լուրջ սահմանափակումներ պիտի ունենան սկիզբը: Յետոյ ամէն ինչ կախեալ է Իմ Քայլի զարգացումէն. պիտի մնա՞յ ընտրական դաշինք, թէ՞ ծնունդ պիտի տայ քաղաքական տարբեր կուսակցութիւններու, կամ մի գուցէ նոյնանայ Փաշինեանի Քաղաքացիական Պայմանագիրին հետ:

Ինչ որ, սակայն, ամենէն աւելի մտահոգիչն է Ազգային Ժողովէն ներս քաղաքական ուժերու գաղափարական տարբերութեան բացակայութիւնն է: Խօսքը կը վերաբերի տնտեսական և սոցիալական քաղաքականութեան տարբեր աշխարհահայեացքներու, որոնք «Աջ»ի և «Ձախ»ի հիմնական տարբերութիւնը կ’իմաստաւորեն հարստութեան վերաբաշխումի և սոցիալական ապահովութեան կռուան-հաստատութիւններու ստեղծման մէջ պետութեան դերակատարութեան, սկսելով հարկային դրութենէն: Նախքան այս երևոյթին վերլուծումը, յստականցնենք երկու կէտ:

Առաջին, անցնող քսան տարիներուն Ազգային Ժողովին մէջ Հ. Յ. Դաշնակցութեան ներկայութիւնը, որպէս ընկերվարական կուսակցութիւն անպայմանօրէն չէ նշանակած, որ Ձախի այլընտրանքը տիրական ներկայութիւն ըլլայ: «Կոալիցիոն» կառավարութեան, թէ Հանրապետականի հետ միջ-կուսակցական համաձայնագրի «պարտադիր կոնսենսուս»ները թոյլ չտուին, որ Դաշնակցութեան ընկերվարական պահանջները հնչեն այնքան զօրաւոր, որ յստակօրէն տարբերուին իշխանութեան նէօլիպերալ աշխարհահայեացքէն և ընտրող քաղաքացիներուն գիտակցութեան մէջ տեղադրուին, որպէս այլընտրանք: Այս չի նշանակեր, որ իր ընտրական պլատֆորմերով, թէ Ազգային Ժողովի իր պատգամաւորներու ելոյթներու և ներկայացուցած ծրագիրներուն ընդմէջէն Դաշնակցութեան սոցիալական արդարութեան յանձնառութիւնը բացայայտ չէ դարձած: Բայց, քանի որ իշխող քաղաքական ուժը օլիկարգային մենաշնորհներու պահպանման երաշխաւորի դերը ստանձնած էր, ամէն պարագայի, այդ առաջարկները քուէարկութեան ժամանակ կը ձախողէին… Լաւագոյն փաստը նախքան իշխանափոխութիւն Դաշնակցական պատգամաւորներու փորձն էր ընտրական օրէնքէն վատառողջ «ռէյտինգային»ի վերացումը, ինչ որ կտրուկօրէն մերժուեցաւ Հանրապետականին կողմէ, պարզապէս, որովհետև «ռէյտինգային»ը թոյլ կու տար մենաշնորհներու կապիտալի ներկայացուցիչներու մուծելու այն գումարը, որ անհրաժեշտ է պատգամաւորի առաւելութիւններն ու «սթաթուս»ը ունենալու համար, առանց, բնականաբար իրենց «բիզնէս»էն թէ հաճոյքէն հրաժարելու՝ մասնակից ըլլալու համար Ազգային Ժողովի նիստերուն:

Ի վերջոյ այդ մարդիկը աւելի պարտական էին համակարգին քան իրենց ընտրող ժողովուրդին… Իրողութիւն է նաև, որ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը առաջնահերթութիւն տուաւ ազգային հարցերուն և այդ մէկը լիովին արդարացուեցաւ ի դէմս կոալիցիոնի աւագ գործընկերներու ղեկավարի «ֆութպոլային դիւանագիտութեան» արկածախնդրութեան:

Երկրորդ կէտը «Ձախ»ի հասկացողութիւնն է որ իր պատմական զարգացման հոլովոյթով 20րդ դարու վերջին քառորդէն սկսեալ դադրեցաւ հիմնականօրէն հարստութեան արդար վերաբաշխումի նպատակը հետապնդել իր օրակարգին մէջ ընդգրկելով մարդկային իրաւունքներ, բնապահպանում և փոքրամասնութիւններու իրաւունք: Այս իմաստով Ազգային Ժողովի ներկայ մեծամասնութիւնը կրնայ նախաձեռնողը ըլլալ այս բոլոր հարցերը օրակարգի բերելու և ի տարբերութիւն նախորդ իշխանութիւններու, որոնք եթէ նոյնիսկ անդրադարձած էին այս հարցերուն յաւուր պատշաճի ձևականութեամբ միջազգային համաձայնութիւններու պարտաւորումները յարգելու համար, անոնց տալ բովանդակային լիցք: Նման զարգացումներու նախանշանները երևան ելան «Թաւշեայ Յեղափոխութենէն» յետոյ և ընտրապայքարի ժամանակ: Սկզբունքով այս բոլոր հարցերը մաս կը կազմեն շատ աւելի «սոցիալական լիպերալիզմ»ի օրակարգին և «Աջ»ի թէ «Ձախ»ի գաղափարախօսական և աշխարհահայեացքային բաժանման գիծ մը չեն նշանակեր: Ձախը սկզբունքով այս հարցերու քննարկման և իրաւունքներու ընդլայնման իմաստով խնդիր պէտք չէ ունենայ: Ի մասնաւորի Ձախի սոցիալ-դեմոկրատական ուղղուածութիւնն ու վերջին երկու տասնամեակին անկէ ծնունդ առած աւելի արմատական ժողովրդային զօրաշարժերը:

Իրաւունքներու ընդլայնումն ու ամրագրումը լիպերալիզմի ամենասկզբնական և ամենասկզբունքային մեկնակէտն է ընդդէմ աւատապետական և կրօնական խաւարամտութեան, այն ինչ թերևս աւելի ճիշդ կ’ըլլայ թարգմանել որպէս «ազատամտութիւն» և «ազատականութիւն», որպէս հասարակական և քաղաքական ծրագիր: Ի վերջոյ Ձախի նախաձեռնութիւնը այլ բան չէր քան քաղաքական ազատականութեան էթիկան ընդլայնել՝ ընդգրկելու համար աշխատաւորական իրաւունքներն ալ, ինչ որ արդէն դրամատիրութեան վտանգ նշանակեց և, հետևաբար, տնտեսական լիպերալիզմէն տարբերեցաւ: Այս հարցերը եթէ ներազգային քաղաքական օրակագին գան անոնց բաժանման գիծը պահպանողականութիւնն ու յառաջդիմականութիւնը պիտի ըլլան, «ազգային» և «համամարդկային» արժէքներու բախումը կամ, եթէ քաղաքական հասունութիւնը գերակշռէ, անոնց համադրման ճիգը ի խնդիր համաձայնական/համերաշխական լուծումներու:

1980ականներու աւարտէն ի վեր սոցիալ-դեմոկրատական Ձախին գլխաւոր… ձախաւերութիւնը եղաւ զիջիլ հարստութեան վերաբաշխումի իր սկզբունքէն և տեղի տալ նէօլիպերալիզմի յառաջընթացին առջև, որով և «Ձախակողմեան» ըլլալը հաւասարեցաւ Թոնի Պլէյրեան «սոցիալ լիպերալիզմ»ին հետ: Արդիւնքով՝ դրամագլուխի խիստ կուտակման հետևանքով աղքատացած և իրենց կենսամակարդակի բարելաւման ամէն յոյս կորսնցուցած աշխատաւորական միջին դասակարգի խաւերը սկսան զօրակցիլ ծայրայեղ աջին և ֆաշիզմին: Այսինքն՝ չժխտելով հանդերձ որ աշխարհական (լայիք) հասարակարգի յառաջդիմութեան սատարող բոլոր այս խնդիրները նաև Ձախի օրակարգին պէտք է ըլլան, կարելի չէ անոնց տալ առաջնահերթութիւն մը, որ գրեթէ մոռացութեան ենթարկէ Ձախի հիմնական պայքարը՝ սոցիալական արդարութիւն հիմնուած հարստութեան վերաբաշխումի և սոցիալական պաշտպանուածութեան հաստատութիւններու ստեղծման վրայ: Հայկական իրականութեան մէջ գործող Ձախակողմեան ուժերուն համար, ի մասնաւորի ազգային անվտանգութեան, ազգային հիմնախնդիրներու և, ընդհանրապէս, ազգային արժէքներու համադրումը սոցիալական արդարութեան մարքսեան հասկացողութեամբ հիմնակառոյցին վրայ ամենամեծ մարտահրաւէրն է, որովհետև առանց անոր ազգային միասնականութիւնը, հայրենադարձութիւնը և նոյնիսկ զարգացումը պարապ լոզունգ է: Առանց սոցիալական արդարութեան արտագաղթը անխուսափելի է, իսկ արտագաղթը ազգային անվտանգութեան ամենամեծ սպառնալիքն է, ազգային գոյութիւնն իսկ խոցելի կը դարձնէ:

Հետևաբար, Ազգային Ժողովի մէջ ընդդիմութեան բացակայութեան ամենատեսանելի և վտանգաւոր երևոյթը՝ հարստութեան վերաբաշխումի դրօշակիր Ձախ այլընտրանքի մը չգոյութիւնն է: Ի դէմս Բարգավաճի նախկին օլիկարգիան իր շարունակականութեան փաստը տուաւ: «Թաւշեայ Յեղափոխութեան» համար ժողովուրդի թշնամին իրաւմամբ օլիկարգային մենաշնորհներն էին: Յղացքը շատ հաւանաբար շարունակուի գործածուիլ նոր մեծամասնութեան իշխանութեան արգելք հանդիսացող մեծ կապիտալի ամէն ներկայացուցիչի վրայ մինչև որ անոնք վերածուին «սեփականատէր»ի և ստանան համակարգի նոր ղեկավարութեան «օրհնութիւնը»…

Այլապէս, ե՛ւ Իմ Քայլը, ե՛ւ Լուսաւոր Հայաստանը տնտեսական լիպերալիզմի հաւատացողներն ու ջատագովներն են, որոնք հարկային քաղաքականութեան բարեփոխման թէ սոցիալական ապահովութեան հաստատութիւններու ամրագրման ու ընդլայնման քիչ և ոչինչ տրամադիր են:

Ահա թէ ինչո՛ւ ընդդիմադիր Ձախը եթէ այլընտրանք պիտի դառնայ «Թաւշեայ Յեղափոխութենէն» յետոյ համակարգային փոփոխութիւն առաջացնելու համար, կամ՝ յեղափոխութեան տալու համար ե՛ւ շարունակականութիւն, ե՛ւ նոր ուղղուածութիւն, նախ և առաջ պէտք է աշխատի ժողովրդային-հասարակական մակարդակով և հոն ստեղծէ անհրաժեշտ զօրակցութիւն և ընտրախաւ: Արթուր Խաչատրեանի նկատողութիւնը՝ դժուար է Ձախ ըլլալ Աջ կառավարութեան մը մէջ, հարկ է ընդլայնել և վերասահմանել հետևեալ բանաձևումով. դժուար է Ձախ ըլլալ յետ-խորհրդային հասարակութեան մը մէջ, դժուար է յառաջդիմական ըլլալ պահպանողական հասարակութեան մը մէջ: Այս հսկայ մարտահրաւէրին դէմ յանդիման Ձախի այլընտրանքի կազմաւորման արտախորհրդարանային քաղաքական գործը առաջ պէտք է տարուի պայքարի հետևեալ ոլորտներուն մէջ:

Առաջին՝ շատ աւելի հնչեղօրէն բանաձևել Ձախ-յառաջդիմական այլընտրանքի առաջնահերթութիւնները, հրապարակային բանավէճերու, թէ հանրային ելոյթներուն մէջ գաղափարախօսական ինքնութեան յղացքները գործածել բառացիօրէն, առանց պատկերացումներու դիմելու:

Երկրորդ՝ հարստութեան վերաբաշխումի ու սոցիալական պաշտպանուածութեան աշխարհահայեացքը հաստատագրել քաղաքական լեզուամտածողութեան մէջ: Բաւարար չէ տնտեսական աճին վրայ կեդրոնանալ, անհրաժեշտ է ուշադրութեան կեդրոնի բերել աղքատութիւնն ու հարստութեան բաժանման անհաւասարութիւնը:
Երրորդ՝ կազմաւորել աշխատաւորական շահերու և իրաւունքներու գիտակցութիւն ժողովրդային զանգուածներուն մօտ: Ազգը նախ և առաջ աշխատող քաղաքացին է, ոչ թէ շահագործող դրամատէրը: Առանց դասակարգային տարբերութեան նուազումի ճիգին «ազգային համերաշխութիւնը» հարստութեան անհաւասար բաժանումէն առաջացած մենաշնորհներու շարունակումը երաշխաւորող թմրադեղ է աշխատաւոր զանգուածին համար:
Չորրորդ՝ հասարակութեան մէջ առաջացնել սոցիալական պաշտպանուածութեան ցանցեր որպէս նէօլիպերալիզմի սպասելի նորագոյն գրոհներու դիմադրութեան դիրք և, միաժամանակ, մենաշնորհներու «ապամոնտաժումը» թիրախաւորող շարժուն պայքարի միաւոր, այնպէս ինչպէս Կրամշեան սահմանումով բանաձևուած են այս երկու յղացքները:

Հինգերրորդ՝ իրարմէ անջատ, իրարու մրցակից արդէն սակաւաթիւ Ձախ քաղաքական ուժերու, հասարակական շարժումներու, թէ օրակարգային թեմաներ հետապնդող Ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու միջև երկխօսութեան միջոց ստեղծել ի խնդիր ընտրական լայն դաշինքի մը ձևաւորման: Կարմիր գիծերը պէտք է բացառեն հակաժողովրդավար, բռնարարքները չբացառող, ամբողջատիրական թէ ապազգային/կոզմոպոլիստ նպատակներ հետապնդող ամէն կազմակերպութիւն, որոնք անյարիր են այլև վտանգաւոր՝ անկախ ազգային պետականութեան, ազգային զարգացման և ազգային հիմնախնդիրներուն լուծում բերելու Ձախ այլընտրանքի յանձնառութեան:

«Թաւշեայ Յեղափոխութիւնը» իր լրումին հասաւ: Ժամանակն է սոցիալիզմին ճամբայ բանալու դէպի Ազգային Ժողով և համակարգային արմատական փոփոխութիւն:

Խաչիկ Տէր Ղուկասեան, Արժանթին