40 տարի առաջ այս օրը հայութեան նկատմամբ կատարուած թրքական ոճիրը անտեսող «քաղաքակրթուած» աշխարհը ցնցուեցաւ Լիզպոնի մէջ անձնազոհութեան բացառիկ գործողութեամբ, երբ հինգ հայ հերոսներ գիտակից մահով ընտրեցին նահատակութեան ուղին` որակական նոր մղում տալով Հայ դատի հետզհետէ ծաւալող ուժական պայքարին:

Ցնցուեցաւ նաեւ ամբողջ հայաշխարհը հանգիստի իր թմբիրին մէջ, Լիզպոնի անձնազոհերը եկան վերյիշեցնելու, որ յուշագիրներն ու խաղաղ դիւանագիտութիւնը իմաստազուրկ են, երբ անոնց ետին չկան` պողպատեայ բազուկ, անկոտրում կամք, ամէնէն թանկագինը ազգին ու Դատին նուիրաբերելու վճռակամութիւն եւ հաւատք:

Ցնցուեցաւ թշնամի Թուրքիան, որ տասնամեակներ ամբողջ խաղաղասէր ու հաշտուող հայու տիպարէն անդին` ականատես եղաւ երիտասարդութեամբ վերընձիւղուած պայքարի նոր ոճի մը ու գիտցաւ, որ իր առջեւ կը բացուի հայութեան ու աշխարհի հետ Հայոց ցեղասպանութեան առերեսուելու նոր ու կնճռոտ փուլ:

Լիզպոնի գործողութիւնը քաղաքական կամ զինեալ պայքարի ընդունուած բառամթերքով պարզ անձնասպանական գործողութիւն չէր:

Բացարձակ ու բացառիկ խորքային իմաստով Լիզպոնը անձնազոհութեան գիտակցական անվիճելի աքթ էր:

Լիզպոնի հերոսները պարզ, բայց տեսլական ունեցող երիտասարդներ էին:

Աշխատանք եւ քրտինք ունէին:

Ծնողք եւ ընտանիք ունէին:

Սէր ունէին եւ ապագայ:

Ժառանգորդներն էին հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի հերոսաշունչ աւանդին, պատմական նախանձախնդիր հայ մարդու արարատադրոշմ տիպարին:

Անձնական կեանքը անոնց` ստորադաս էր հաւաքականին:

Սեփական երազները ոչինչ` իրենց հոգիները այրող հաւաքական երազներուն, Հայաստանի ու հայութեան փայլուն ապագային, հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներու վերատիրացման հետ բաղդատած:

Արա, Սիմոն, Վաչէ, Սագօ եւ Սեդօ Հայաստանը չէին տեսած, բայց ամէն օր կ՛այրէին Հայաստանով:

1983-ին ոչ ոք կը յիշէր Արցախը:

Խորհրդային Հայաստան կ՛ապրէր համայնավար բռնատիրութեան լուծին տակ:

Քաղքենիացած սփիւռքը կը շարունակէր իր սովորական կեանքը:

27 յուլիս 1983-ին Լիզպոնի թրքական դեսպանատունէն անձնազոհները, պայթեցնելով իրենք զիրենք, պայթեցուցին Հայ դատի հետապնդման նոր փուլ` հայրենիքի, ամբո՛ղջ հայրենիքի ազատագրման նոր ճանապարհ:

Շարունակելով նախնիներու երթը` անոնք ցոյց տուին համայն աշխարհին ու հայութեան, որ ամուր է կամքը, յարատեւ է պայքարը, կարելի է անկարելին կարելի դարձնել, երբ կան հաւատք, մարտունակութիւն, ուժ եւ անձնազոհութեան խիզախութիւն:

Հինգ տարի ետք Արցախը պոռթկաց: Հայաստանը անկախացաւ:

Լիզպոնը վստահաբար հիմնական մղիչ ուժ դարձաւ հայ ժողովուրդի ինքնազարթօնքին, հպարտութեան վերադարձին, իրաւունքներու ձեռքբերման համար ամէն ինչ զոհելու անվիճելի ճշմարտութեան եւ անհրաժեշտութեան վերահաստատումին:

40 տարի ետք վիրաւոր են Հայաստան, Արցախ եւ հայութիւն:

Յանձնուած է Արցախը թշնամիին,
Վտանգուած է Հայաստանը,
Հիասթափ է հայութիւնը:

Մոռացումի կը տրուին հայրենիքի պաշտպանութեան համար ինկած հերոսները:

Նիւթականը, անձնականը, զեխութիւնը, սուտը, կեղծիքը, ձեւականը, արարողականը, սնամէջ դիւանագիտական նկրտումները, արհեստական` սակայն դիտումնաւոր պառակտումները, քաղաքականի փոխարէն տնտեսական հայ մարդ ստեղծելու փորձերը, հանգիստ ու բարօր կեանք` փոխանակ ազատ միտք, իրաւունքներու տէր եւ հզօր հայ ունենալու վճռակամութիւնը, արմատ կը նետեն ամէն օր, ամէն տեղ:

Եւ Լիզպոնի «խենթերը» կը դիտեն մեզ իրենց փառաւոր անդենականէն:

Թերեւս կը նզովեն նաեւ: Վստահաբար հանգիստ չեն անոնց ոսկորները, հոս` Պուրճ Համուտի մէջ:

Անոնք կը հանդիպին Արցախի ազատագրութեան պայքարին ինկած հերոսներուն: Կը հանդիպին Եռաբլուրի մէջ հանգչող «անհանգիստ» զինուորներուն եւ ազատամարտիկներուն:

Ու իրենց կը հասնի, կանչը:

Դարձեա՛լ ոտքի, մի՛շտ ոտքի:

Անձնազոհութեամբ միայն հայրենիք կը պահուի:

Անոնք կ՛ըսեն անպայման. «Միա՛յն զէնքով կայ հայոց փրկութիւն»:

Չենք կրնար, իրաւունքը չունի՛նք խուլ ձեւանալու Լիզպոնի կանչին:

Եւ չենք կրնար ուշանալ:

Այսօր ուշ է արդէն:

Յ. ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ
aztagdaily.com