ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Դրօշակ

Ջրային ռեսուրսները Հայաստանի և Արցախի անվտանգային համակարգում

12 Հոկտեմբեր 2023

Ռեսուրսները բոլոր ժամանակներում եղել են պատերազմների, եթե ոչ միակ, ապա հիմնական պատճառներից մեկը: Դրանց հետևանքով նվաճում կամ կորցնում են կենսականը՝ հողը, որը մի ժողովրդի հազարամյակների բնօրրանն է, հայրենիքը, նվաճողի համար էլ՝ կենսագործունեության կամ դրա ընդլայնման համար անհրաժեշտ տարածք: Հողն է սնում իր վրա ապրողին, իսկ հողը սնողը ջուրն է: Բնական ռեսուրսների համար պայքարը հատկապես սրվեց նախորդ դարի երկրորդ կեսին․ տեխնոլոգիական գերարագ զարգացումները և Երկիր մոլորակի բնակչության թվի կտրուկ աճն առարկայորեն իրենց հետ բերեցին դրանց պահանջարկի աննախադեպ մեծացում, և քաղաքակրթության արդեն որերորդ հազարամյակում հակամարտությունների շարժառիթը մնում են ռեսուրսները, մատուցման ինչ գաղափարական շղարշով էլ դրանք քողարկվեն:

Մեր օրերում ռեսուրսները պետությունների անվտանգային համակարգում հիմնական տարրեր են՝ արդեն բարձրացված ինստիտուցիոնալ մակարդակի, իսկ դրանցից հիմնականի՝ բնական ռեսուրսի կայուն օգտագործումը վերպետական, համամարդկային թիվ մեկ հիմնահարցերից է: Շրջակա միջավայրում արձանագրվող գլոբալ կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով առաջնային են դարձել հատկապես ջրային ռեսուրսների պահպանման և արդյունավետ օգտագործման խնդիրները: Հայաստանում վերջինիս խնդիրը նորովի դրվեց 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցան Քարվաճառի և Շահումյանի շրջանները, որտեղից սկիզբ են առնում տարածաշրջանում ամենախոշոր քաղցրահամ ջրի բնական պաշար, Սևանը սնուցող Արփա և Որոտան գետերի ակունքները: Վերոնշյալ շրջաններից է սկիզբ առնում նաև Արցախի Հանրապետության ջրային պաշարների 85 %-ը:

2021 թ. մայիսի և 2022 թ սեպտեմբերի 13-14-ի ռազմական գործողությունների հետևանքով Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության տակ անցան Հայաստանի սուվերեն տարածքում գտնվող որոշ համայնքների խմելու ջրի ամբարները: Պատահական չէ, որ ադրբեջանական զինված ուժերը խնդիր էին դրել մեր տարածքներ ներխուժել երկու հիմնական ուղղություններով՝ Սևանա լճի և Ջերմուկի:

44-օրյա պատերազմից ամիսներ անց ադրբեջանական կողմի նախաձեռնած առաջին շփումներն Արցախի իշխանությունների հետ առնչվում էին Սարսանգի ջրամբարի ջրերի օգտագործման խնդիրներին: Արցախի Հանրապետության ջրային կոմիտեի ներկայացուցիչներն էլ այցեր են կատարել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած հատվածներ՝ Ստեփանակերտին և մի շարք համայնքներին մատակարարվող խմելու և ոռոգման ջրերի օգտագործման շուրջ հարցերը կարգավորելու և պայմանավորվածություններ ձեռք բերելու համար: Բանն այն է, որ Արցախին հարակից ադրբեջանական բնակավայրերի գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 96 հազար հեկտարը ոռոգվում է հենց Սարսանգի ջրամբարի ավելցուկային ջրերով: Վերջին փաստը չխանգարեց, որպեսզի Ադրբեջանը ձեռնարկի Արցախի լիակատար շրջափակումը՝ խափանելով նաև Հայաստանից Արցախ գնացող էլեկտրաէներգիայի և բնական գազի մատակարարումը: Որպես հետևանք՝ Արցախի Հանրապետության կառավարությունը ստիպված եղավ ամբողջ հզորությամբ աշխատեցնել միակ խոշոր ՀԷԿ-ը և այդ նպատակին ուղղել ջրամբարում առկա ջրի հիմնական ծավալը, ընդհուպ մեռյալ գծից ներքև՝ ադրբեջանական կողմին թողնելով առանց ոռոգման ջրի, ինչին հետևեց Բաքվի բարձրացրած քարոզչական աղմուկը: Մյուս կողմից էլ՝ Արցախի օկուպացված տարածքներում ադրբեջանական կողմն արդեն ձեռնամուխ էր եղել գետերի հուների փոփոխման աշխատանքներին՝ դեպի հայկական պետություններ դրանց հոսքն առավելագույնս սահմանափակելու նպատակով:

Ջրային ռեսուրսների հարցում Հայաստանի խնդիրներն արևելյան և արևմտյան սահմանակից պետությունների հետ պակաս չեն, քան Արցախինը: Որոտան, Արփա գետերի ակունքներից բացի՝ ՀՀ սուվերեն տարածքներ ներխուժելու հետևանքով Հայաստանի որոշ համայնքների խմելու ջրի ամբարները նույնպես կամ անցել են ադրբեջանական զինուժի վերահսկողության ներքո, կամ գտնվում են ուղիղ նշանառության տակ: Թուրքիան էլ արդեն որերորդ տասնամյակն է, ինչ ձեռնարկել է մեծ ծավալների ջրամաբարաշինական աշխատանքներ՝ սահմանափակելով իր տարածքով ջրերի հոսքը դեպի հարևան երկրներ: Խոշոր ջրամբարներ են կառուցվում նաև Արաքսի և Ախուրյանի վտակների վրա, որոնք էականորեն նվազեցնում են հոսքերը դեպի մայր գետ, որի ջրերը՝ տարեկան 1,82 մլրդ մ³-ը, ըստ դեռևս նախորդ դարի 60-ականներին ձեռք բերված պայմանավորվածության՝ երկրներն օգտագործում են 50/50 հարաբերակցությամբ:

Այս ամենին զուգահեռ Հայաստանի հիմնարար խնդիրներից է ջրային ռեսուրսների պահպանումն ու արդյունավետ կառավարումը, ինչը ցածր մակարդակի վրա է: Մեր երկրում տարեկան օգտագործելի ջրային ռեսուրսները շուրջ 9․05 մլրդ մ³ են, որից 8 մլրդ մ³-ը մակերևութային ջրերն են, իսկ 1․05 մլրդ մ³-ը՝ ստորերկրյա։ Մեր ռազմավարական ջրային պաշարը 1․672 մլն մ³ է, իսկ ազգային ջրային պաշարը՝ 35 855․6 մլն մ³։ Սևանա լիճը երկրի ազգային ջրային պաշարի 96․5%-ն է։ Օգտագործելի ջրային ռեսուրսները ներառում են Հայաստանի տարածքում ձևավորվող գետային հոսքը, անդրսահմանային համարվող Արաքս և Ախուրյան գետերի հոսքի Հայաստանի մասնաբաժինը և վերականգնվող ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները` բացառությամբ էկոլոգիական թողքի:

Հայաստանում ձևավորվող վերականգնվող ջրային ռեսուրսները տարեկան 6․859 մլն մ³ են, որից մակերևութային ջրերը՝ 3․248 մլն մ³, ստորերկրյա ջրերը` 3․611 մլն մ³: Ըստ վիճակագրական կոմիտեի AQUASTAT տվյալների շտեմարանի՝ Հայաստանից այլ երկրներ հեռացող մակերևութային ջրերը տարեկան մոտավորապես 5․28 մլրդ մ³ են, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանի տարածքում ձևավորվող ջրերը մենք ծայրահեղ անարդյունավետ ենք օգտագործում, ինչի հետևանքով նրանց 60-70%-ը հոսում է երկրի սահմաններից դուրս: Ստացվում է, որ վերականգնվող ջրային ռեսուրսների 90%-ի չափով կորուստ ունենք, չենք կարողանում այն ամբարել և օգտագործել Հայաստանում: Սա այն դեպքում, երբ Երկիր մոլորակում քաղցրահամ ջրի ռեսուրսների պակասն արդեն ավելի հաճախ է պատերազմների և ռազմական բախումների պատճառ դառնում:

Դրան զուգահեռ մեր երկրում ջուրը հավասարապես բաշխված չէ: Ըստ Համաշխարհային ռեսուրսների ինստիտուտի գնահատման` Հայաստանը համարվում է բարձր ելակետային ջրային սթրեսով երկիր և 164 պետությունների շարքում այդ ցուցանիշով զբաղեցնում է 34-րդ տեղը։ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության համաձայն` Հայաստանը ջրի ցածր մատչելիություն ունեցող երկիր է և ջրային ռեսուրսների շահագործման 45% համաթվով ենթակա է ջրային սթրեսի։ Ապագայի կանխատեսումներով՝ նույնիսկ լավատեսական սցենարի դեպքում Հայաստանի կենտրոնական և հարավային մասերում ջրային սթրեսի համաթվի արժեքը 2030-2040 թվականներին կբարձրանա մինչև 80%:

Վերոնշյալ իրողությունները Հայաստանի գործադիր իշխանություններին պարտադրում են առաջնային կարգով լուծել ջրերի կառավարման խնդիրները, ինչի համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է երկու հիմնական խնդիր լուծել՝ ջրամբարներ կառուցել, որպեսզի Հայաստանից դուրս հոսող ավելի քան 5 մլրդ մ³ ջրի զգալի մասը օգտագործվի մեր երկրի տնտեսության մեջ, երկրորդ՝ արմատապես արդիականացնել ոռոգման համակարգը: Վերջինիս հնացած լինելու պատճառով ամեն տարի Սևանա լճից, օրենքի պահանջները շրջանցելով, բաց թողնված ջրաքանակի 70%-ը չի հասնում գյուղացուն: Այլ կերպ ասած՝ լճի էկոհամակարգը վտանգելով՝ բաց թողնված թանկարժեք ռեսուրսի մեծ մասն ուղղակի կորում է անարդյունավետ կառավարման հետևանքով: Թերևս առաջինը հենց ջրի անարդյունավետ կառավարման գործոնն է պատճառը, որ երբեմնի ագրարային երկրի համբավ ունեցող Հայաստանում վերջին տարիներին գյուղատնտեսության ոլորտում միայն անկման ցուցանիշներ են արձանագրվում: Մյուս կողմից էլ՝ աշխարհում արդեն սուր է դրված պարենի անբավարարության խնդիրը և պետությունների անվտանգային համակարգում տարեցտարի պարենային անվտանգությունն առաջնային հորիզոնականներ է բարձրանում:

Արմեն Վարդանյան

«Դրօշակ» թիվ 9-ը 2023թ.

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company