Իրան-Միացեալ Նահանգներ յարաբերութիւններու ընթացքը Միջին Արեւելքի մէջ կը շարժի յուսահատ սպասումի եւ ռազմավարական անհրաժեշտութիւններու միջեւ` ժամանակ առ ժամանակ յառաջ քաշելով նոր հեռանկարներ ու մարտահրաւէրներ: Ամբողջական եւ դիւանագիտական կարգաւորում մը այսօրուան պայմաններուն մէջ թերեւս հեռաւոր երեւոյթ մը ըլլայ, սակայն տարածաշրջանի փոփոխուող իրողութիւնները, համաշխարհային նոր բեւեռները եւ երկու կողմերու ներքին ճնշումները ժամանակ առ ժամանակ առիթներ կը ստեղծեն սահմանափակ փոխհասկացողութիւններու համար:

Այսպիսի փոխհասկացողութիւններ, սակայն, աւելի շատ մարտավարական բնոյթ կրնան ունենալ` համապարփակ քաղաքական համաձայնութիւններ համակարգելու իմաստով: Իսկ մասնակի եւ կարճ ժամանակի համաձայնութիւնները կրնան զգալի ազդեցութիւն ունենալ տարածաշրջանային կայունութեան վրայ:

Ռազմավարական յոգնածութիւն

Իրանի եւ Միացեալ Նահանգներու ռազմավարական յոգնածութիւնը տարբեր դրսեւորումներ ունի: Ուաշինկթընի համար Միջին Արեւելքի երկարատեւ ներգրաւուածութիւնը խոչընդոտ կ՛առաջացնէ համաշխարհային այլ առաջնահերթութիւններուն, օրինակ` Չինաստանի աճող ազդեցութիւնը հակակշռելու եւ Ուքրանիոյ պատերազմը կառավարելու:

Իրանը կը դիմագրաւէ` խորացող տնտեսական ճգնաժամ, ներքին ընդվզումներ եւ տարածաշրջանային իր դաշնակիցներուն ցանցը պահպանելու բարդութիւններ:

Այս փոխադարձ յոգնածութիւնը թաքուն դիւանագիտութեան դուռ կը բանայ: Ամբողջական յարաբերութիւններու վերականգնումը այս պահուն իրական չէ, սակայն երկու կողմերն ալ մեծագոյն փորձ կ՛ընեն խուսափելու համար պատահական բախումներէ, յատկապէս` Իրաք, Սուրիա, Ծոցի երկիրներու, Լիբանանի եւ Եմէնի նման զգայուն տարածաշրջաններուն մէջ:

Այդ նպատակին համար գաղտնի բանակցութիւնները, յաճախ` միջնորդուած Օմանի, Քաթարի եւ Իրաքի կողմէ, կ՛օգնեն կառուցելու վստահութիւն` առանց քաղաքական բարձր գին վճարելու:

Անպաշտօն համաձայնութիւններ եւ մարտավարական յաջողութիւններ

Հաւանական չէ, որ Իրան եւ Միացեալ Նահանգներ հասնին համապարփակ համաձայնութեան: Տարածուած է ռազմավարական պայմանաւորուածութիւններ ձեւաւորելու միտումը` նեղ, յստակ հարցերու շուրջ, ինչպէս` գերիներու փոխանակում, մարդասիրական ծրագրերու համակարգում, կամ շրջանի լարուածութեան ժամանակաւոր թուլացում: Օրինակ` վերջերս արձանագրուած համաձայնութիւնը կ՛ենթադրէ ազատ արձակել Թեհրանի սառեցուած գումարները եւ միաժամանակ ազատ արձակել ամերիկացի գերիները:

Այս փոքր քայլերը թույլ կու տան կողմերուն մարտավարական յաջողութիւններ ձեռք բերել` խուսափելով ներքին քաղաքական ճնշումներէ եւ հակադրութիւններէ: Այսպիսի համաձայնութիւնները հիմնականին մէջ գաղտնի կը մնան` միջնորդներու միջոցով եւ առանց հանրային լայն քննարկումի, բայց կրնան խուսափիլ լուրջ բախումներէ եւ լարուածութեան զարգացումներէ:

Դիւանագիտական Դժուարութիւններ

Ճգնաժամերը յաճախ դիւանագիտական դռներ բացած են: Պատմութիւնը ցույց տուած է, որ լարուածութիւնները նախորդած են համաձայնութիւններուն, որոնց մասին բազմաթիւ օրինակներ կան: Ապագային հնարաւոր են նման ճգնաժամեր` Հորմուզի նեղուցի , Իսրայէլ-Հըզպալլա բախումներու կամ հութիներու յարձակումներու շուրջ, որոնք կրնան երկու կողմերուն ալ ստիպել նոր պայմանաւորուածութիւններ փնտռել:

Այսպիսի դիւանագիտական հնարաւորութիւններ կը պահանջեն հմուտ միջնորդներ, ճկուն քաղաքականութիւն եւ փոխզիջումներ` երկու կողմերու արժանապատուութիւնը պահպանելով: Սակայն ճգնաժամային բանակցութիւնները կը շարունակեն մնալ արկածախնդրական, ուր սխալ հաշուարկումները եւ արտաքին միջամտութիւնները միշտ ալ առկայ են:

Տարածաշրջանային եւ միջազգային փոփոխութիւններ

Եթէ ապագային կարգաւորում կայանայ, ան պիտի հաշուի առնէ Միջին Արեւելքի փոփոխուող քաղաքական եւ դիւանագիտական իրականութիւնը: Վերջին տարիներու զարգացումները` Իրանի եւ Սէուտական Արաբիոյ մերձեցումը` Չինաստանի միջնորդութեամբ, Սուրիոյ զարգացումները, Արաբական լիկայի եւ Ծոցի երկիրներու նոր դիւանագիտական աշխուժութիւնը, կը վկայեն, որ տարածաշրջանային կարգը արմատական փոփոխութեան փուլին մէջ է:

Այս զարգացումները կրնան ստեղծել բազմակողմանի հարթակներ, ուր Թեհրանն ու Ուաշինկթընը կրնան համատեղ գործունէութիւն ունենալ` առանց հրապարակային յայտարարութիւններու: Արտաքին դերակատարներ, յատկապէս` Չինաստան, Եւրոպական Միութիւն եւ Ռուսիա, կրնան ապահովել համագործակցութեան նման ձեւաչափեր, ներառեալ` ծովային անվտանգութեան համաձայնութիւններ, ոչ յարձակողականութեան պայմանագրեր եւ լարուածութեան կանխարգիլման միջոցներ:

Պատերազմէն խուսափելու միջոցներ

Իրան-Միացեալ Նահանգներ յարաբերութիւններու լիարժէք եւ կայուն կարգաւորումը այսօրուան համար հեռաւոր երեւոյթ է` խոչընդոտուած գաղափարական թշնամանքով, ներքին քաղաքական ճնշումներով եւ տարածաշրջանային հակադիր ռազմավարութիւններով: Սակայն այս հակամարտութեան մէջ գոյութիւն ունի կառավարուած ներգրաւուածութեան տրամաբանութիւն` համաձայնութիւն, որ անհրաժեշտ է վտանգներու կառավարումի, պատերազմէն խուսափելու եւ կայունացման համար:

Ապագային Իրան-Միացեալ Նահանգներ յարաբերութիւնները աւելի հաւանական է, որ կերտուին անպաշտօն գործարքներու, գաղտնի դիւանագիտութեան եւ ճգնաժամային իրավիճակներու վրայ հիմնուած սահմանափակ փոխհասկացողութիւններով, քան թէ` մեծամիտ եւ համապարփակ համաձայնութիւններով: Այս մօտեցումը թերի է, փխրուն եւ խոցելի, բայց Միջին Արեւելքի սովորական ուժերու մրցակցութեան մէջ նման սահմանափակ համագործակցութիւնը կրնայ ազդել ամբողջ տարածաշրջանի անվտանգութեան եւ կայունութեան վրայ:

Ի՞նչ պիտի ըլլայ Իրանի աջակցութիւնը վայելող ուժերուն ճակատագիրը

Անպայման անհրաժեշտ է մտածել` եթէ այս սահմանափակ փոխհասկացողութիւնները յաջողին, ինչպիսի՞ ազդեցութիւն պիտի ունենան Իրանի աջակցութիւնը վայելող տարածաշրջանային ուժերու ցանցին վրայ: Արդեօք Իրանը պիտի խստացնէ՞ յանձնառութիւնը քաղաքական դաշտի մէջ, նուազեցնելով ռազմական գործօնը` Հըզպալլա, հութիներ եւ Իրաքի մէջ իր աջակցութեամբ գործող ուժերու նկատմամբ, թէ՞ այդ ուժերը պիտի մնան Թեհրանի դիւանագիտական խաղաքարտեր:

Այս հարցին պատասխանը ունի անմիջական ազդեցութիւն ոչ միայն Իրան-Միացեալ Նահանգներ փոխհասկացողութեան երկարաժամկէտ կենսունակութեան, այլ նաեւ ամբողջ Միջին Արեւելքի ապագայ կայունութեան վրայ:

Տարածաշրջանային հետեւանքներ

Եթէ, օրինակ, սահմանափակ յաջողութիւններ արձանագրուին, ազդեցութիւնները զգալի պիտի ըլլան արաբական աշխարհի ուժային հաւասարակշռութեան վերաձեւաւորման եւ ներքին քաղաքական գործընթացներու վերակազմակերպման մէջ:

Իրաքի մէջ, ուր իրանամէտ ուժեր (PMF) խառնուած են պետական կառոյցներուն հետ, նման պայմանաւորուածութիւն կրնայ ամրապնդել Պաղտատի կեդրոնացման ձգտումները: Լիբանանի մէջ Հըզպալլա կրնայ ընտրել կայունութիւն պահպանել` խուսափելով վտանգաւոր բախումներու եւ ներքին անկայունութեան աճէն: Եմէնի մէջ, եթէ Իրանը շահագրգռուած ըլլայ համաձայնութեամբ` տնտեսական կամ անվտանգութեան երաշխիքներով, կրնայ սահմանափակել հութիներու զինամատակարարումը եւ աջակցիլ խաղաղութեան գործընթացին:

Ընդհանուր առմամբ, այս չի նշանակեր Իրանի ազդեցութեան ամբողջական նահանջ, այլ` իր քաղաքական եւ ռազմական դերակատարութեան վերափոխում` աւելի ճկուն եւ վերահսկելի ներգրաւուածութիւն:

ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Ազդակ