Մայիսը ավանդաբար տոնական է եղել մեզ համար, հպարտություն են ներշնչել այս ամսին նվաճած պատմական հաղթանակները, շոշափելիորեն զգացել ենք, որ մեր միասնականությամբ ունակ ենք հրաշքներ գործելու։ Այսօր մայիսը և մայիսյան հիշարժան օրերը անցկացնում ենք գլխիկոր, նվաստացած, սեփական կողմնորոշիչներն ու հենարանները կորցրածի շփոթմունքով։ Սեփական իշխանության թշնամական լռության պայմաններում մի քանի կազմակերպություններ և անհատներ հիշեցին եռատոնի մասին, և վստահություն հայտնեցին, որ ոչինչ ավարտված չէ, վերադարձ լինելու է, և Շուշիի ազատագրումը կրկնվելու է։

Հայաստանի վարչապետը թոկը վիզը գցած կենդանու պես մեկնեց Մոսկվա և ֆաշիզմի դեմ տարած հաղթանակը նշող առաջնորդների կողքից քարշ եկավ օտարի, արհամարհվածի, ավելորդի հոգեբանությամբ։

Այն պարագայում, երբ հայ ղեկավարը հաղթողների այդ շքերթում իրեն պետք է պահեր ամենահպարտ կեցվածքով, քանի որ ցեղասպանություն ու պատերազմներ տեսած իր ժողովուրդը, թվաքանակի համեմատ, ամենամեծ մասնակցություն, ամենաշատ հերոսներ և զոհեր տված ժողովուրդներից մեկն էր համաշխարհային այդ պատերազմում։ Թե՛ այն օրերին, և թե՛ դրանից հետո հայ ժողովուրդը բնազդով գիտակցել է, որ գերմանական ֆաշիզմը թուրքական ֆաշիզմի շարունակությունն է, որ իրենից հեռու թվացող այդ պատերազմում եթե դարձյալ հաղթեր ռասիզմը, հայության վերջին կղզյակն էլ կարող էր խորտակվել դարչնագունած պանթուրքիզմի նոր հորձանքի հարվածից։

Թուրքիան, կրկնելով Առաջին համաշխարհային պատերազմում որդեգրած իր կողմնորոշումը, Երկրորդ աշխարհամարտի ճիշտ նախօրյակին Բարեկամության և չհարձակվելու մասին պայմանագիր կնքեց Նացիստական Գերմանիայի հետ։ Մշտական շփումների ընթացքում թուրքերը հավաստիացնում էին նացիստներին, որ նրանք կարող են հաշվարկ անել ապագայի բարեկամ երեք թյուրքական պետությունների աջակցության վրա։ Թուրքիայի կողքին երկրորդ այդպիսի պետությունը լինելու էր Անկախ Ադրբեջանը, իսկ երրորդը, ըստ նրանց, կձևավորվեր Ռուսաստանի թուրքացեղ ժողովուրդներից։ 1941-42 թվականներին իրատեսական թվացող այս քննարկումներին մասնակցում էին նաև ադրբեջանցիները, մասնավորապես Ադրբեջանի առաջին հանրապետության հիմնադիր Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն։

Գերմանացիները մշտապես պահանջում էին, որ թուրքերը ներգրավվեն ռազմական գործողությունների մեջ, սակայն վերջիններս, իրենց հատուկ շրջահայացությամբ, ձգձգում էին ժամանակը, թերևս հիշելով նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կատարած իրենց ճակատագրական սխալի մասին, ինչը դարձավ Օսմանյան կայսրության խորտակման պատճառ։ 1944 թվականին, հատկապես Ստալինգրադի խորտակիչ պարտությունից, Դաշնակիցների կողմից երկրորդ ճակատի բացումից և խորհրդային զորքերի հաղթական մուտքից հետո Եվրոպա, Թուրքիան խզեց գերմանացիների հետ կնքած պայմանագիրը։ Բնականաբար, հայ ժողովրդի համար ոչ մի կասկած չկար, թե ֆաշիստական Թուրքիան կոնկրետ, որ ճակատում և ում դեմ էր պատերազմելու։ Այդ իսկ պատճառով հայ ժողովուրդն այդ պատերազմին մասնակցեց, ինչպես կմասնակցեր հայրենական պատերազմի՝ ավելի քան 600 000 հայորդիներով, որոնց կեսից ավելին զոհվեցին։ Մասնակցեց հերոսաբար, ոչ միայն խորհրդային, այլև դաշնակից պետությունների զորքերի ու դիմադրական շարժումների կազմում, իր սեփական զորամիավումներով հաղթական ուղի անցավ՝ հերոսության հավաքական ու անհատական փայլուն էջեր գրելով։ Հայ ժողովուրդը ֆաշիզմի դեմ այս պատերազմում եղավ միասնական՝ իր հայաստանյան և սփյուռքյան թևերով։

Մենք մեր հայրերից սովորեցինք հարգել և հպարտանալ նրանց հայրերի հերոսությամբ, 4 տարի տղամարդկանցից զրկված «Թիկունքի» տոկունությամբ։ Հայաստանի գրեթե ամեն բնակավայր ունեցավ հիշատակի հուշարձան, որի վրա արձանագրվեցին տվյալ վայրից նահատակվածների անունները, ստեղծվեցին այս հաղթանակի գործում հայության հերոսական մասնակցությանը նվիրված գրքեր, ֆիլմեր, երգեր, կերպարվեստի ստեղծագործություններ։ Հետստալինյան ձնհալի շրջանում այս հաղթանակի զգացողությունը կարևոր հոգեբանական գործոն դարձավ մեջքը շտկող հայ ժողովրդի համար և մաս կազմեց նրա հոգեկերտվածքին։

Հայ ժողովրդի ղեկավարը հաղթանակի 80-ամյակի միջազգային տոնակատարությանը մասնակցեց ոչ որպես հաղթողների ներկայացուցիչ և չցանկացավ զորաշքերթին հայկական ռազմական ստորաբաժանումները մասնակից դարձնելով շեշտել իր ներկայացրած երկրի ավանդն ու դավանած արժեքները։ Նույն այդ ղեկավարի ցուցումով, զուգահեռաբար, Հայաստանում պետական քարոզչամիջոցներն ու իշխանության մանկլավիկներն իրականացրին Երկրորդ աշխարհամարտի հաղթողների գնահատականների վերաքննություն, տասնամյակներ անց Հայաստանը, ի դեմս իր ղեկավարների, ըստ էության, կանգնեց ֆաշիզմի ու նրա կողմնակիցների կողքին։ Հերթական անգամ Հայաստանը ներկայացնող ղեկավարը հայտնվեց պատմության հակառակ կողմում, արհամարհեց սեփական ժողովրդի պատմական հերոսական անցյալը՝ սրբացած նահատակների հիշատակը, և փորձեց այդ արժեքները վարկաբեկել հանրության աչքում։ Ավելին, իրեն ապահովագրելու համար մինչ Մոսկվա մեկնելը վազեց Էստոնիա, որտեղ իր հարգանքն արտահայտեց կոմունիզմի զոհերի հիշատակին (այդ զոհերի թվում նրանք են ովքեր երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ համագործակցեցին նացիստների հետ, իսկ խորհրդային միության փլուզումից հետո հերոսացվեցին)։ Այնինչ, թերևս ճիշտ պահն էր, օրինակ, այդ օրերին Հայաստանում բողոքի գործողություններ կազմակերպել այն բանի համար, որ Ադրբեջանն Արցախում զանգվածաբար պղծում և ավերում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նահատակների, հերոսների և մարշալների հիշատակին կանգնեցված հուշարձանները։ Այնինչ գերմանական ֆաշիզմի դեմ տարված պայքարի ու հաղթանակի պատմությունն աղավաղելուց, նսեմացնելուց հետո նույն ղեկավարն արդեն բոլորովին այլ տրամադրությամբ օրեր անց հայտնվեց Ալբանիայում և շնիկի պես պոչը խաղացնելով սկսեց պտույտներ տալ, և քծնել դեռ երեկ Արցախի ցեղասպանությունն իրականացրած և այսօր Հայաստանի օկուպացիային ձգտող թուրքադրբեջանական եղբայրության առաջ։ Քաղաքական բևեռների միջև գեղջկական խուսանավումներով զբաղված ղեկավարը, այլևս ամեն կողմից գտնվելով ճնշման տակ, ճգնում է բավարարել բոլորի ակնկալիքները և հայտնվել է քաղաքական խամաճիկի դերում։

Մի կողմից, նա ունակ չէ չկատարելու արևմտյան տերերի քաղաքական թելադրանքները, մյուս կողմից, հասկանում է, որ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացումը տնտեսական, էներգետիկ ու նաև քաղաքական առումներով կործանարար կլինի Հայաստանի համար։ Երրորդ և չորրորդ կողմերից նրան պատին է սեղմում թուրքադրբեջանական տանդեմը, այլևս չընդունելով խոստումները կատարելու ժամանակի ձգձգումը՝ հասկանալով, որ բարոյապես և քաղաքականապես սպառված իշխանությունը նվազ հնարավորություն ունի վերընտրվելու և դրանից հետո պարտավորությունները կատարելու համար։ Արևմուտքը չի աջակցում նման իշխանությանը թուրքադրբեջանական ճնշմանը դիմակայելու համար, հյուսիսը այլևս չի վստահում կեղծ հավաստիացումներին և մեծացնելով ճնշումը պահանջում է կողմնորոշվել, թշնամին կրակոցներով սպառնում է նոր պատերազմով, իսկ երկրի ներսում ակնառու է համաժողովրդական հակակրանքն ու ակտիվացող դժգոհությունը։ Իշխանությունն ինքնապահպանման համար կառչած է գալիք ընտրություններում հաղթելու գաղափարից, բայց տեսնում է, որ դա իր համար անհնարին է դարձել անգամ ամենակոպիտ ու վաղուց մոռացված ընտրակեղծիքների պարագայում անգամ։ Ամեն դեպքում, թե՛ այլևս անհեթեթության և ծաղրանքի վերածված խաղաղության պայմանագիրը և թե՛ Եվրոպական խաբուսիկ հեռանկարը պահպանելով որպես վերջին խաղաթղթեր՝ երկրի համապարփակ ճգնաժամի պայմաններում, իշխանությունը մտել է նախընտրական ինքնանպատակ իրարանցման մեջ։ Երկրի համար ճակատագրական ժամանակներում իշխանության պահպանման այս ճիգի մասին ավելի մանրամասն կխոսենք հաջորդիվ։ Թերևս այս թեման չպետք է արծարծվեր «Դրօշակի» մայիսյան համարում, եթե, դժբախտաբար հայկական իրականությունը չլիներ այնպիսին, որպիսին այն դարձել է այսօրվա իշխանության ամբողջական մեղքով ու պատասխանատվությամբ։ Կասկած չկա, որ նույն նսեմացնող, իրականությունը կեղծող ու խեղաթյուրող մթնոլորտն է մեզ սպասվում նաև առաջիկայում՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկախության և պետականության վերականգնման մեծ տոնի օրերին։

Փաստն այն է, որ ներկայիս իշխանական խմբակն անհաղորդ է իրեն ծնած ժողովրդի անցած պատմական ուղուն, նրա մաքառումներին, հերոսական և ողբերգական էջերին։ Կար ժամանակ երբ դժվար էր ըմբռնելը, թե այդ ինչպես ծնունդով հայ մարդիկ բոլշևիկի հագուստը հագած եկան այս ժողովրդին ղեկավարելու որպես թշնամու դրածոներ։ Այսօր, սակայն, մեր աչքով տեսանք, թե ինչպես օտարի ձեռքի տակ ձևավորված անձինք կարող են սեփական ժողովրդի հանդեպ վերածվել օտարի կամակատարի և Հայաստանի նկատմամբ նրանց հավակնություններն իրականացնողի։
Իրավունք չունի որևէ ժողովրդի առաջնորդելու այնպիսի ղեկավարություն, որը չի կրում նրա արժեքներն ու իդեալները, չի վստահում նրա ուժին և պատրաստ չէ նրա հետ մաքառելու, այլ կարող է միայն հանձնվել և հանձնել, պարտությամբ և անվերջանալի զիջումներով մուրալ հակառակորդի ողորմածությունը։ Այդպիսի իրավունք չունի մի ուժ, որի քաղաքական դավանանքին և հոգեկերտվածքին խորթ ու անընդունելի է պայքարի, ինքնազոհաբերության գաղափարը, որը կառչած է օտարի փեշերից և ունակ չէ գոյացնելու համազգային համերաշխություն։

Պատմական շրջադարձի պահերին ի հայտ եկող առաջնորդների ուժի աղբյուրը բխում է սեփական ժողովրդի ընդերքից, և նա պատմական օրինաչափությամբ ասպարեզ է իջնում ժողովրդին նրա երազած ուղով տանելու և ոչ թե շեղելու այդ ուղու պատմական ընթացքից՝ համապատասխան սեփական և արտածին ըմբռնումների։

Հայ ժողովուրդն իր աստեղային ժամերն է ապրել 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, երբ ազգի դարավոր երազանքներն օրվա սերունդները որդեգրեցին որպես քաղաքական պատվեր և այրեցին իրենց այդ պատմական առաքելության ճանապարհին։ Այսօրվա բախտախնդիրների մեղքով ներկա ժամանակը դարձել է նույնքան պատմական, նույնքան ճակատագրական և պահանջում է այդ բեռան տակ մտնելու պատրաստ, հանձնառու տեսակ։

Առջևում մայիսի 28-ի տոնն է։ Մայիսի 28-ը պատկանում է նրանց, ովքեր հավատում են, և պատրաստ են գնալու ազգային վերածնության դժվարին ճանապարհով։ Նայեք այսօրվա արթնացող հայությանը և կտեսնեք, որ նա փակում է դռները հայրենիքի տեսլականներին, արժեքային ու հոգևոր ըմբռնումներին խորթ, բարոյապես սպառված, ոչնչապաշտ, կամակատար ու սողացող տեսակի առջև։

Մայիսի 28-ը հպարտ ու արժանապատիվ մարդկանց ժառանգությունն է, մնացածը կրողն են բոլշևիզմի կամ կոսմոպոլիտիզմի պիղծ, քսու և ապականված մտածողության։ Այո, մենք ականատես ենք, թե ինչպես է դանդաղ ուռճանում հայ ժողովրդի ըմբոստանալու համաժողովրդական ներուժը՝ ինչը որ տեղի ունեցավ 107 տարի առաջ, ճիշտ այս օրերին։ Քաղաքական մուրացկաններն աշխարհի հզորների և անգամ սեփական ժողովրդի դահիճների ոտքերն ընկած աջակցություն են աղերսում հայ ժողովրդից իրենց պաշտպանելու համար և իշխանության դիմաց գրավ են դնում Հայաստանի ճակատագիրը՝ այնպես, ինչպես տեղի ունեցավ այն նույն տարիներին։ Բայց ինչպես այն ճակատագրական օրերին, քաղաքական դիմակայության այս նոր Սարդարապատում ևս հաղթելը վիճակված է հայ ժողովուրդին։ Առջևում մեծ մարտահրավերներ կան և դժվարին անելիքներ, բայց այդ ճանապարհը սկսվում է երկիրն օտարի հինգերորդ շարասյունից ազատագրելուց, և այդ ազատագրման մտասևեռումն ամեն օր ավելի է ամրապնդվում Սարդարապատ կերտած ժողովրդի այսօրվա սերունդների հոգում։

Դրօշակ թիվ 5, 2025-թ