50 տարի առաջ այս օրը՝ 1975 թւականի հոկտեմբերի 22-ին, հայ ահաբեկիչները Վիեննայում գնդակահարեցին Թուրքիայի դեսպան Հուսէյն Դենիզ Թունէլջիլին, իսկ երկու օր անց՝ հոկտեմբերի 24-ին, նոյն ճակատագրին արժանացաւ Ֆրանսիայում Թուրքիայի դեսպան Իսմայիլ Էրէզը:

Աշխարհը ցնցած, կայծակնային արագութեամբ եւ ժամացոյցի ճշգրտութեամբ իրագործւած ահաբակչական այս գործողութիւնների պատասխանատւութիւնը ստանձնեց մինչ այդ անյայտ՝ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐ զինւած ընդյատակեայ կազմակերպութիւնը՝ ազդարարելով Հայ Դատի ուժական պայքարի մեկնարկը:

«ՄԵՆՔ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ԶԱՒԱԿՆԵՐՆ ԵՆՔ: ԳՈՐԾՈՒՄ ԵՆՔ ՅԱՆՈՒՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ: ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻ ԴԷՄ ՈՒՂՂՒԱԾ ՄԵՐ ՔԱՅԼԸ ԱՇԽԱՐՀԻ ԲՈԼՈՐ ՄԵԾ ՈՒ ՓՈՔՐ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ ՊԷՏՔ Է ՅԻՇԵՑՆԻ, ՈՐ ՀԱՅՈՑ ՄՈՌՑՒԱԾ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԴԵՌԵՒՍ ԱՆՊԱՏԻԺ Է ՄՆԱՑԵԼ»,- ասւած էր ՀՑԱՄ հրապարակած հաղորդագրութեան մէջ, որտեղ պահանջւում էր Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումն ու դատապարտումը եւ Հայկական Հարցի ամբողջական եւ արդարացի լուծումը: Յայտարարութիւնն ընդգծում էր, որ Հայ Դատի լուծմանն ուղղւած խաղաղ միջոցներն ու նախաձեռնութիւնները հանդիպել են միջազգային հանրութեան անտարբերութեան ու լռութեան պատին եւ, այլեւս, սպառել են իրենց: Ուստի, ստեղծւած իրավիճակը յուշում է, որ լռութեան պատը ճեղքելու միակ միջոցը ուժական պայքարի անցնելն է. «ՄԵՐ ԱՐԴԱՐ ԴԱՏԻ ՀԵՏԱՊՆԴՄԱՆ ՄԻԱԿ ՄԻՋՈՑԸ ԶԻՆԵԱԼ ՊԱՅՔԱՐՆ Է»:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐՆ ու նրա գործի շարունակողը համարւող ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԸ 1970-80-ական թւականներին իրականացրած իրենց գործողութիւններով կարողացան Հայ Դատը եւ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը վերադարձնել միջազգային քաղաքական օրակարգ։ Նրանց թիրախային գործողութիւններն՝ ուղղւած հիմնականում թուրք բարձրաստիճան դիւանագէտների դէմ, ստիպեցին միջազգային հանրութեանը ուշադրութիւն դարձնել մի պատմական անարդարութեան, որը տասնամեակներով մնում էր անտեսւած եւ ժխտւած։ Միջազգային մամուլում սկսւեց աւելի յաճախ ու բաց խօսւել Հայ Դատի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին՝ որպէս լուծում չգտած քաղաքական ու մարդկային հիմնախնդրի, այլ՝ ոչ թէ պարզապէս պատմական ինչ-որ ցաւալի փաստի։

Հայ Դատի զինեալ բազուկի գործունէութիւնը նաեւ նպաստեց Սփիւռքի քաղաքական ու գաղափարական զարթօնքին։ Արդարութեան մարտիկներն ու Յեղափոխական բանակի նւիրեալները ներշնչման իւրովի աղբիւր դարձան սփիւռքահայ երիտասարդութեան համար, որոնց շրջանում ձեւաւորւեց նոր ինքնագիտակցութիւն՝ հիմնւած պատմական յիշողութեան, արդարութեան պահանջի, ազգային արժանապատւութեան եւ, մանաւորապէս, գաղափարական ու քաղաքական գիտացւած եւ նպատակային պայքարի առանցքների շուրջ։ Դրանով որոշակիօրէն ամրապնդւեց Հայ Դատի գաղափարական հէնքը, եւ պայքարը դուրս եկաւ մինչ այդ բացառապէս դիւանագիտական կամ ակադեմիական շրջանակներից՝ վերածւելով միջազգային հանրային ուշադրութեան արժանացող շարժման։

Նրանց թիրախային գործողութիւնները միջազգային հանրութեան կողմից հիմնականում ընկալւում էին ոչ թէ որպէս աննպատակ բռնութան ակտեր, այլ՝ որպէս քաղաքական ճնշման ձեւ, որն ուղղւած էր միջազգային անտարբերութեան դիմակայմանը։ Մասնաւորապէս արժեւորւում է այն հանգամանքը, որ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ եւ ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ թիրախները հիմնականում Թուրքիայի պետական ներկայացուցիչներ էին, իսկ քաղաքացիական զոհերի հնարաւորինս բացառումը վկայում էր նպատակների յստակութեան ու գործողութիւնների որոշ վերահսկելիութեան մասին։

Թուրքիայի դիւանագիտական համակարգը, որը մինչ այդ յաջողութեամբ վարում էր ժխտողական քաղաքականութիւն, ստիպւած եղաւ աւելի բացայայտ արձագանքել միջազգային հարթակներում՝ դրանով յաճախ բացայայտելով իր հակասութիւնները՝ գործնականում խթանելով Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցի քննարկումներին տարբեր երկրներում։ Այս ամէնի արդիւնքում հայ ժողովրդի ձայնը, որ տասնամեակներ շարունակ մնացել էր չլսւած եւ անտեսւած, վերջապէս հասաւ միջազգային լսարանին, նրան ստիպելով կիրառել գործնական քայլեր՝ ուղղւած Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչմանն ու դատապարտմանը:

Յանուն Հայ Դատի զինեալ պայքարի պատմութիւնը եւ ընթացքը քննարկելիս անհրաժեշտ է յատկապէս ուշադրութիւն դարձնել այն կարեւոր հանգամանքին, որ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ եւ ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ գործունէութիւնը ունէր գաղափարախօսական յստակ եւ ամուր հէնք եւ խոր արմատներ, որոնք ձգւում էին մինչեւ հայկական յեղափոխութեան ակունքները:

Նրանք հայկական յեղափոխութեան քրմապետի, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գաղափարական հօր՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի վարդապետութեան անմիջական կրողներն էին, որոնք գիտակցում էին, որ ոչ միայն խօսքով, այլեւ գործով պէտք է մարմնաւորել անսակարկ անձնւիրումը՝ Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի ամբողջական ազատագրութեան պայքարին:

Իւրացնելով Քրիստափոր Միքայէլեանի՝ «հայկական յեղափոխութեան» յստակ սահմանումը. «ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ՈՉ ԱՅԼ ԻՆՉ Է, ԵԹԷ ՈՉ ՆՈՅՆՊԷՍ ՄԻ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ԲՆԱԿԱՆ ՀԵՏԵՒԱՆՔ ՄԻԵՒՆՈՅՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՈՒ ՊԱՏՄԱ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԻ», նրանք անցան գործի՝ գիտակցելով, որ «բաղձանքները չեն, որ ընթացք են տալիս կեանքին», եւ որ «առաջին բողբոջները ձգելուն պէս» չեն հասունանում, անհրաժեշտ է անկոտրում կամք, նպտակասլացութիւն եւ ՅԱՐԱՏԵՒ ԿՌԻՒ, որը «շատ բան կարող է խոստանալ մեզ». «ՅԱՐԱՏԵՒ ԿՌԻՒ,- ԱՀԱ ԹԷ ՈՒՐ Է ՄԵՐ ՓՐԿՈՒԹԵԱՆ ԲԱՆԱԼԻՆ…ՉՇԵՂՒԵՆՔ ԱՅԴ ՄԻԱԿ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՑ, ՈՐ ՍՓՌՒԱԾ Է ՅՈՒՍԱՏՈՒ ԱՊԱԳԱՅԻ ԳՐԱՒԻՉ ԾԱՂԻԿՆԵՐՈՎ…»:

Նրանք իրենց գործով եկան փաստելու, որ իզուր եւ ապարդիւն են «լռութեան», «խոհեմութեան», «բարեմիտ հպատակութեան» եւ «յարմարւելու» մասին հնչող կրաւորական եւ երկչոտ բոլոր պատգամները, որ «քաղաքակիրթ աշխարհին» հասու է միայն ուժի ձայնը, որ «ԿԱՆ ՐՈՊԷՆԵՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻ ԿԵԱՆՔՈՒՄ, ԵՐԲ ԿԱՐԵԼԻ Է ՀԱՇՏՒԵԼ ԱՄԷՆ ԲԱՆԻ ՀԵՏ, ԲԱՅՑ ՈՉ ԼՌՈՒԹԵԱՆ…ԼՌՈՒԹԻՒՆ ՊԻՏԻ ՆՇԱՆԱԿԷՐ ՄԻԱՅՆ ԵՒ ՄԻԱՅՆ ԱՄԲՈՂՋ ԱԶԳԻ ԿԱՏԱՐԵԱԼ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԱՆԿՈՒՄԸ ԵՒ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԻ, ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԿԱՏԱՐԵԱԼ ՍՆԱՆԿՈՒԹԻՒՆԸ», եւ որ «ՈՉ ՄԻ ԲՌՆՈՒԹԻՒՆ, ՈՉ ՄԻ ՀԱԼԱԾԱՆՔ, ՈՉ ՄԻ ՍԱՀՄԱՆ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԲԱԺԱՆԵԼ ՄԻ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ԵԹԷ ՆԱ, ՏՈԳՈՐՒԱԾ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՇԱՀԵՐԻ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹԵԱՄԲ, ՈՒՆԻ ՆԱԵՒ ԿՌՒԵԼՈՒ ԱՆՍԱՀՄԱՆ ՎՃՌԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ …ՄԷԿ ՆՊԱՏԱԿ, ՄԷԿ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹԻՒՆ՝ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԱՆՀԱՇՏ ԿՌՒԻ ՀԱՄԱՐ…»:

Եւ այսօր, հինգ տասնամեակի հեռաւորութիւնից, երբ թշնամու ծաւալապաշտական նկրտումները վերստին բորբոքւել եւ մոլեգնում են, երբ կորցրել ենք մեր հայրենիքի կարեւոր մի բեկորը՝ Արցախը, երբ պարտութեան ընկճախտը շարունակում է մաշել մեր ժողովրդի միտքն ու հոգին, իսկ տեղատւութիւնը յաճախ թւում է անշրջելի, երբ Հայաստանի հակազգային իշխանութիւնները փորձում են ամէն գնով մեր ժողովրդի մօտ փշրել պայքարի եւ դիմադրութեան ոգին՝ նրան ստիպելով յարմարւել առկայ պայմաններին եւ տրւել թշնամու քմահաճութեանը, առաւել քան երբեւէ մեզ անհրաժեշտ է մեր հոգիներում վերականգնել արդարութեան մարտիկների պայքարի ոգին եւ մեր մտքերում վերաթարմացնել ու վերաիմաստաւորել հայկական յեղափոխութեան վաղեմիութեան ժամկէտ չճանաչող գաղափարական անապակ սկզբունքները: Որովհետեւ երբ ժողովուրդը հրաժարւում է կռիւ տալ իր դատի եւ արդար իրաւունքների համար, ապա անխուսափելիօրէն յայտնւելու է թշնամու իրարայաջորդ զիջումների պահանջների առջեւ, եւ այլեւս անկարող է լինելու դիմադրել:

Չմոռանանք Քրիստափոր Միքայէլեանի անժամանցելի պատգամը. «ՈՉ ՄԻ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԻՐ ԱՆՎԵՐՋ ՀԵԾԵԾԱՆՔՆԵՐՈՎ ԻՐԱԿԱՆ ՕԳՆՈՒԹԻՒՆ ՍՊԱՍԵԼ ԱՐՏԱՔԻՆ ԱՇԽԱՐՀԻՑ. ԿՌՒԻ ՈՐՈՏՈՒՄՆԵՐԸ, ՆՒԻՐԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՈՎ ՍՐԲԱԳՐՒԱԾ ՌԱԶՄԻ ԱՂԱՂԱԿՆԵՐՆ ԵՆ, ՈՐ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒՄ ԵՆ ՆՐԱ ԿԵՆՍՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆԸ, ՆՐԱ ՀՈԳԵԿԱՆ ԱՐԺԱՆԻՔՆԵՐԸ. ԴՐԱՆՔ ԵՆ, ՈՐ ՆԵՐՇՆՉՈՒՄ ԵՆ ՅԱՐԳԱՆՔ ԴԷՊԻ ՄԻ ԱԶԳ ԵՒ ԵՐԱՇԽԱՒՈՐՈՒՄ ԵՆ ՆՐԱ ՀԱՄԱՐ ԹԷ՛ ՀԱՄԱԿՐՈՒԹԻՒՆ, ԵՒ ԹԷ՛ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ ԱՊՐԵԼՈՒ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԻՐԱՒՈՒՆՔ»:

«Ալիք»ի Խմբագրական