Ազգային գաղափարախօսութեան շուրջ համախմբուած հասարակութիւնն է, դարձեալ ըստ Աղբալեանի, որ կրնայ ապահովել կենսունակ պետութիւն։ Ազգային գաղափարախօսութիւնը սակայն ազգի բոլոր հատուածներու իղձերու բանաձեւումն է։ «Իրական Հայաստան»-ի կեղծ գաղափարախօսութիւնը, Արարատ-Արագած արհեստական հակադրութիւնը եւ խաղաղութեան խաբկանքը չեն կրնար երաշխաւորել կենսունակ պետութիւնը։

Կենսունակ պետութիւն եւ գիտակից քաղաքացիական հասարակութիւն։ Ահա՛ Աղբալեանի բանաձեւը հայկական պետականութեան եւ հայկական քաղաքացիական հասարակութեան։

Նիկոլ Աղբալեանի համար պետականութիւն կառուցել կը նշանակէ նախ եւ առաջ մարդ կառուցել․ մարդ, որ գիտէ իր արմատները, իր իրաւունքները եւ իր պարտականութիւնը հայրենիքի հանդէպ։ Մարդկայինի եւ ազգայինի կերտման համար. երկու կարեւորագոյն բաղադրիչներ, որոնք առանցքը հանդիսացան նաեւ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան կրթական քաղաքականութեան։

Մարդակերտումը այստեղ պայմանաւորուած է արմատներու, իրաւունքներու եւ հայրենիքի հանդէպ պարտականութիւններու գիտակցումով եւ իրացումով։ Աղբալեանի հետքերով ընթանալու համար այսօրուան հայ մարդը, հայ քաղաքացին պարտաւոր է ջնջել պատմականի եւ իրականի միջեւ բաժանարար որեւէ գիծ։

Աղբալեան սուր կերպով կը քննադատէր այդ օրերուն շրջող այն մտածումը, թէ «ոչ մի զոհողութիւն այդքան դժբախտ արդիւնքի չի յանգել եւ ոչ մի ձգտում այնչափ անյաջող վախճան չի ունեցել, որքան հայկական խնդիրը»։ Ըստ Աղբալեանի, «այդպիսի վճիռ տալու համար պէտք էր հայոց հարցը քաղաքական հորիզոնից ընդմիշտ վերացած համարել․առանց իր բնական լուծումը ստանալու, ինչը որ բարեբախտաբար դեռ չի պատահել։ Հայոց խնդիրը դեռ մնում է կենդանի քաղաքական խնդիր, որը սպասում է իր լուծմանը»։

Հիմա եւս Սահմանադրութեան փոփոխութեան առաջարկի անուան տակ փորձ կը կատարուի ընդմիշտ վերացնելու երէկուան բառերով Հայկական հարցը, այսօրուան՝ Հայ դատը։ Աղբալեանի համոզումով, սակայն, Հայ դատը կը շարունակէ մնալ քաղաքական կենդանի դատ, հակառակ Սահմանադրութիւնը փոխելու եւ Անկախութեան հռչակագիրը իրաւազրկելու բոլոր փորձերուն։

Ահա՛ Աղբալեանի այժմէական կոչը։ Կենսունակ պետութիւն ունենալու համար կենդանի պահել Հայ դատը եւ պահպանել Անկախութեան հռչակագիրին սահմանադրականութիւնը։

Ազդակ