Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան գիշեր մը երազին մէջ տեսած էր, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը` Գարեգին Բ. Ներսիսեան, ժխտած էր իր կուսակրօնութեան ուխտը, հաւանաբար թուականէս առնուազն երեսուն տարիներ առաջ: Արթննալէ ետք, հաւատացեալ քրիստոնեայ վարչապետը քննարկած էր «Կանոնագիրք Հայոց»-ի երկու հատորները եւ գտած, Ե. դարուն գումարուած Շահապիվանի ժողովի կանոններուն մէջ կանոն մը, որ աղօտ կերպով կրնար պատշաճիլ տուեալ կացութեան: Ըստ Շահապիվանի ժողովի կանոնին, կաթողիկոսը պէտք է կարգազուրկ հռչակուած ըլլար: Քանի որ կարգազուրկ հռչակելու իրաւունքը վերապահուած է յանցաւոր եկեղեցականին հոգեւոր մեծաւորին, որ գոյութիւն չունի, կամ ազգային եկեղեցական բարձրագոյն ժողովի մը, որ դժուար է արագօրէն գումարել տալ, Նիկոլ Փաշինեան իր սովորութեան համաձայն ինքնուրոյն մեկնաբանելով տուեալ կանոնը, կարգազուրկ հռչակած է կաթողիկոսը եւ սկսած զայն անուանել իր աշխարհական անունով` կտրիճ Ներսիսեան: Աշխարհական մը չի կրնար կաթողիկոս ըլլալ բնականաբար: Պետական վարչամեքենան, ըստ Սահմանադրութեան, չի կրնար միջամտել Հայ եկեղեցւոյ կառավարման հարցերուն. վարչապետը որոշած է կաթողիկոսի փոփոխութեան գործը վերցնել անձամբ իր վրայ եւ Գարեգին Բ. Ներսիսեան կաթողիկոսը յայտարարել կարգազուրկ, իսկ կաթողիկոսութիւնը` թափուր:

Վարչապետին գործակիցները եւ բարեկամները զինք առանձին պիտի չթողնէին վստահաբար: Այսպէս, նախարարներ, Ազգային ժողովի պատգամաւորներ, մարզպաններ, համայնքապետներ, ոստիկանութիւն, ազգային անվտանգութեան ծառայութիւն, լրագրողներ եւ նոյնիսկ հանրապետութեան նախագահը զօրավիգ կանգնեցան Նիկոլ Փաշինեանին եւ դարձան Հայ եկեղեցին բարեկարգող հաւատացեալ քրիստոնեաներ: Տեղի ունեցան ձերբակալութիւններ. չորս եպիսկոպոսներ բանտարկուած են: Աշխարհականներ եւս փակի տակ առնուած են: Նիկոլ Փաշինեան ամէն կիրակի եկեղեցի մը կ՛երթայ մեծ շքախումբով եւ կը մասնակցի պատարագին, ուր կաթողիկոսի անուան յիշատակումը զանց կ՛առնուի: Յայտարարութիւններ կը հրապարակուին. կ՛ըսուի, որ կաթողիկոսը օտար տէրութեան մը գործակալ է (Իմա՛ Ռուսիոյ Դաշնութեան), որ Հայ եկեղեցին ոչ թէ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի շահերուն կը ծառայէ, այլ օտար շահեր կը սպասարկէ: Բնականաբար ոչ մէկ փաստ կը ներկայացուի. վարչապետին վկայութիւնը բաւարար է ու համոզիչ:

Զգայացունց նորութիւն մը հանդիսացաւ տասը եպիսկոպոսներու համատեղ յայտարարութիւնը. դժգոհ եպիսկոպոսներու այս խումբը կը պահանջէ կաթողիկոսին հրաժարականը եւ հանգստեան կոչուիլը: Ութ եպիսկոպոսներ հանդիպում ունեցան Նիկոլ Փաշինեանի հետ ու հաւանաբար համաձայնեցան առնուելիք քայլերու շուրջ: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը հրաւիրեց եպիսկոպոսական ժողովի մը, որ ստիպուած եղաւ յետաձգելու: Ձախողեցաւ նաեւ Հոգեւոր գերագոյն խորհուրդի նիստը: Կաթողիկոսը պարտաւորուեցաւ փոփոխութեան ենթարկելու Հոգեւոր գերագոյն խորհուրդի կազմը:

Յայտարարուեցաւ, որ դժգոհ եպիսկոպոսները հինգշաբթի, 18 դեկտեմբերին պիտի երթան Էջմիածին` պահանջելու կաթողիկոսին հրաժարականը: Շրջապատուած մեծաթիւ ոստիկաններով եւ ապահովական անտարազ պաշտօնեաներով, եպիսկոպոսները ներկայացան Էջմիածին եւ դիմաւորուեցան բազմահազար մարդոց կողմէ, որոնք եկած էին պաշտպանելու կաթողիկոսն ու կաթողիկոսութիւնը: Քարտուղարութեան յանձնելէ ետք իրենց նամակը, եպիսկոպոսները հեռացան գլխիկոր, բազմութեան կշտամբող աղաղակներուն տակ, շրջապատուած ոստիկաններով:

Յաջորդ զարգացումը կաթողիկոսին եղբօր` Եզրաս արքեպիսկոպոսի անդամակցութիւնն է խորհրդային գաղտնի գործակալութեան` Քա. Կէ. Պէ.-ին: Հրապարակուած է 1986 թուակիր անդամակցութեան փաստաթուղթ մը, որով կ՛ուզեն փաստել, որ Եզրաս սրբազանը գործակալ է, ուրեմն իր եղբայր կաթողիկոսը եւս… գործակալ է: Այսպէս, իջած ենք անպարկեշտ պարսաւանքի խորխորատին մէջ:

Ափսոսանքով ու խոր ցաւով կը գրենք Հայ եկեղեցին թիրախաւորող խորշակին մասին: Օգտագործուած բառամթերքը եւ կիրարկուած ոճը անպատշաճութեան բոլոր սահմանները անցած են: Ո՛չ պատկառանք կայ, ո՛չ ալ ինքնազսպում: Կը խօսուի հայ ինքնութեան անբաժան մաս հանդիսացող հազար եօթհարիւրամեայ սրբազան հաստատութեան մը մասին ամէնէն հասարակ ու լկտի եղանակով: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը ընդհանրապէս չի հակադարձեր ու կը պահպանէ արժանապատիւ կեցուածք: Երբ առիթներով արտայայտուի, կը բաւարարուի զգաստանալու ու եկեղեցւոյ կանոնական սկզբունքներուն վերադառնալու կոչով:

Պետական իշխանութեան հակադրութիւնը` անուանապէս կաթողիկոսին, բայց իրողապէս Հայ եկեղեցւոյ դէմ, նպատակ ունի եկեղեցին հպատակեցնել իշխող վարչակազմին, ինչպէս սովոր էին ընել խորհրդային շրջանին, երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք: Եկեղեցին պէտք է մնայ անկախ քաղաքական բոլոր տեսակի կաշկանդումներէ: Անհրաժեշտ բարեփոխումները, կանոնական պատշաճեցումները պէտք է կատարուին ըստ պատմական աւանդութեան, Ազգային եկեղեցական համապարփակ ժողովի միջոցով: Հանրապետութեան իշխանութիւնը ընելիք չունի այնտեղ:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ