ՀՅԴ
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն պաշտոնական կայք arfd.am
Skip to content
ՀՅԴ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

  • ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
    • Պատմություն
      • Պատմական ակնարկ
      • Կարևոր իրադարձություններ
      • գործիչներ
    • Ծրագիր
    • Կանոնագիր
    • Ընդհանուր ժողովներ
    • Կազմակերպական կառույց
      • ՀՅԴ Բյուրո
      • Հայաստան
        • Գերագույն մարմին
        • Տարածքային կառույցներ
        • ԱԺ խմբակցություն
        • ՀՅԴ-ն գործադիրում
      • Արցախ
      • Կազմակերպական շրջաններ
      • Երիտասարդական/ուսանողական
    • Հիմնարկներ և գրասենյակներ
    • Ուղեկից միություններ
    • Միջազգային համագործակցություն
  • ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
    • Լրահոս
    • Հայտարարություններ
    • Հոդվածներ
  • ՄԱՄՈՒԼ
    • «Դրօշակ» պաշտոնաթերթ
    • Լրատվամիջոցներ
  • ՇՏԵՄԱՐԱՆ
    • Գրադարան
    • Տեսադարան
    • Ձայնադարան
    • Լուսանկարներ
    • Թանգարան
    • Արխիվ
  • ՀԵՏԱԴԱՐՁ ԿԱՊ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
    • Դաս
    • Նոր
  1. ԳԼԽԱՎՈՐ ԷՋ
  2. ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
  • Հոդվածներ

Նիկոլ (Վանա Իշխան) Պողոսյան.1882-1915

03 Ապրիլ 2014

Իշխանը` Նիկոլ Պողոսյանը (Միքայելյան) XX դարասկզբի հայ ազատագրական պայքարի երևելիներից է: Ծնվել է 1882 թ. Արցախի Վարանդա գավառի Քառասնա գյուղում, ունևոր առևտրականի ընտանիքում: Փոքրուց Նիկոլի մեջ ծնողները բացահայտեցին ուսման սերը, և հայրը նրան կրթության տվեց Շուշիի թեմական դպրոցում, որն այդ տարիներին հայ կրթության առաջատար դարբնոցներից էր: Ավելորդ չէ նշել, որ Շուշիի թեմական դպրոցը դարբնոց էր նաև հայկական ազատագրական շարժման համար: Այստեղ են «թրծվել» Արամ Մանուկյանը, Մենակը, Թորգոմը և այլք:

Հենց Շուշիի թեմական դպրոցից է գալիս Իշխանի և Արամ Մանուկյանի ծանոթությունն ու մտերմությունը:

Լինելով ըմբոստ ու չհանդուրժող բնավորության տեր պատանի` Նիկոլ Պողոսյանը կոնֆլիկտի մեջ մտավ դպրոցի տնօրեն Բենիկ վարդապետի հետ և ստիպված լքեց դպրոցը` տեղափոխվելով Երևան, ուր շարունակեց ուսումը տեղի թեմական դպրոցում:

Երևանում ավելի բացահայտվեց Նիկոլի ըմբոստ ոգին, և նա անմիջապես ներգրավվեց գործող գաղտնի խմբակներում, որոնց նպատակը երիտասարդության շրջանում ազգային ինքնագիտակցության ձևավորումն էր: Այս խմբակներում էլ ծանոթացավ հայ ազատամարտի ևս մեկ նշանավոր ներկայացուցչի` Արտո Շահխաթունու հետ, որը հետագայում Արամի հետ կազմակերպեց Երևանի նահանգի ինքնապաշտպանությունը թուրքական ներխուժման դեմ:

Երևանում Նիկոլը, տակավին պատանի, ընկնում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության գաղափարական ազդեցության տակ և անդամագրվում ազատագրական պայքարի ելած կուսակցությանը:

Արդեն 1902 թ., կիսատ թողնելով ուսումը, անցնում է Կարս` հայոց հեղափոխության հնոցը: Այդ տարիներին ՀՅԴ Կարսի կոմիտեն թերևս ամենակազմակերպվածն ու ամենաուժեղն էր: Այստեղ գործել է անձամբ Արամ Մանուկյանը, որը փաստորեն Կարսում ստեղծել էր պետություն պետության մեջ: Կարսի ողջ հայությունն այնքան կազմակերպված էր, որ պետական իշխանության փոխարեն շարժվում էր տեղի ՀՅԴ կոմիտեի ցուցումներով: Անգամ վիճելի հարցերը, դատարանի փոխարեն, լուծվում էին Կարսի կոմիտեի միջոցով:

Սակայն Նիկոլը Կարսում երկար չմնաց և կուսակցության առաջադրանքով Մենակի հետ մեկնեց Բասեն` կազմակերպելու տեղի հայությանը: Բասենում նա գործում էր Գրիգոր ծածկանունով:
Նիկոլը ստացավ առաջին մարտական մկրտությունը, երբ 1903 թ. Նևրուզ Օնիկի հեծյալ խմբով շարժվեց դեպի ապստամբության նախապատրաստվող Սասուն: Ճանապարհին խումբը բախվեց թուրքական կանոնավոր բանակի հետ: Արյունահեղ բախման ընթացքում թուրքերը, մոտ հազար զոհ տալով, փախուստի դիմեցին:

Այդպես էլ Սասուն չհասնելով` Նիկոլը ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կոմիտեի առաջադրանքով հաստատվեց Վանում` ղեկավարելով ՀՅԴ Լեռնապարի կոմիտեն:

Փաստորեն Վանն այդ տարիներին դարձել էր Արևմտյան Հայաստանի ազատագրական շարժումների կենտրոնը: Այնտեղ էր Երկրի զինանոցը, Վանում էին կենտրոնացած ՀՅԴ գործիչները, և պայքարը փաստացի ղեկավարվում էր Վանից: Ուստի կային մի քանի օբյեկտիվ պատճառներ. նախ` Վանը Արևմտյան Հայաստանի ամենահայաշատ քաղաքային բնակավայրն էր, բացի այդ, գտնվում էր Պարսկաստանից Թուրքիա տանող բանուկ ճանապարհին. հենց այդ ճանապարհով էին հայկական ջոկատները թափանցում Երկիր, զենք-զինամթերք տեղափոխում: Ահա ինչու ՀՅԴ ղեկավարությունը հենց Վանն ընտրեց որպես Արևմտյան Հայաստանում ազատագրական պայքարի հնոց:

Այդ տարիներին Վանում հավաքվել էր Դաշնակցության սերուցքը` Իշխանը, Արամ Մանուկյանը, Մալխասը, Վռամյանը…

Վասպուրականում (Լեռնապարի կոմիտե) Իշխանը ձեռնամուխ է լինում մարտական թռուցիկ խմբերի ձևավորմանը, որոնց խնդիրն էր արագ արձագանքել հայությանը կեղեքող թուրքական և քրդական խմբերի գործունեությանը: Թռուցիկ խմբերի ստեղծումը ժամանակի պահանջ էր. Վասպուրականի գյուղերի բնակչությունը անպաշտպան էր հրոսակներից, և Իշխանի շնորհիվ հայ աշխատավորը ոչ միայն իրեն ապահով ու պաշտպանված զգաց, այլև հավատաց իր վաղվա օրվան, հաղթանակին:

Իշխանը Վասպուրականում իր թռուցիկ խմբերով բազմիցս ջարդել է քուրդ աշիրաթապետերին և թուրքական բանակի ջոկատները:

Նա առհասարակ խստապահանջ էր, աչքի էր ընկնում անհաշտ ու անկոտրում կամքով և կարճ ժամանակամիջոցում դարձավ Վասպուրականի հայության սիրելի ու առաջնորդ, իսկ թուրքական իշխանությունների համար` սարսափ: Լինելով խստապահանջ ու երբեմն նաև դաժան ղեկավար` միաժամանակ մտավորական ու հոգևոր խառնվածք ուներ: Սիրում էր երգել, ստեղծագործում էր: Անգամ Վանում երգչախումբ ու թատերախումբ էր ստեղծել, որտեղ ազատ ժամանակ անձամբ խաղում էր:

Իշխանը Վասպուրականի գյուղերում նաև խրախուսում էր ուսումը, կրթությունը: Նրա ջանքերով Աղթամարում բացվեց Կենտրոնական վարժարանը, որտեղ նաև անձամբ դասավանդում էր: Աղթամարի վարժարանը հայրենասեր սերունդ կրթելու դարբնոց էր: Այստեղ նաև ընդհատակյա թերթ էր տպում` «Արյան ձայնը»: Հետագայում` թուրքական հեղափոխությունից հետո, նա Վանում տպագրեց «Աշխատանք» թերթը, որի խմբագիրն ինքն էր: Միաժամանակ աշխատակցում էր «Դրոշակին» և ԱՄՆ-ում լույս տեսնող «Հայրենիքին»:

Վանում գործելու տարիներին Իշխանը սիրահարվեց և ամուսնացավ վանեցի Սիրանույշի հետ: Վանի նահանջից հետո Սիրանույշը որդու հետ հաստատվեց նախ Արցախում, ապա` Երևանում:

1908 թ. երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո որոշ ազատություն եղավ, և Իշխանն ու իր գործընկերները դուրս եկան ընդհատակից:

Սակայն հայերի գլխին աստիճանաբար կուտակվում էին սև ամպերը, և Առաջին համաշխարհային պատերազմի սպառնացող վտանգը ստիպեց ավելի շոշափելի քայլեր ձեռնարկել: Վանում կազմակերպվեց Զինվորական մարմին, որի մեջ մտան Իշխանը, Կայծակ Առաքելը, Բուլղարացի Գրիգորը:

Իշխանը Վասպուրականը բաժանեց մանր շրջանների, այնտեղ զինավառ թռուցիկ խմբեր ստեղծեց, նշանակեց պատասխանատուներ, Վանում և հարակից գյուղերում զենք-զինամթերքի պահեստներ հիմնեց: Ճիշտ է, հետագայում դաշնակցական Դավոյի դավաճանության հետևանքով թուրքերը ձեռք գցեցին հայերի զինապահեստների մի մասը, սակայն Իշխանի հեռատեսության շնորհիվ Վասպուրականի հայությունը զինվեց:

Թուրքերն իրենց դիվային ծրագիրն իրականացնելու համար արհեստականորեն հայ-քրդական բախումներ են հրահրում: Քրդերը, որոնք անկազմակերպ, ազգային ինքնագիտակցությունից զուրկ տարր էին, հեշտությամբ էին տրվում սադրանքների:

1915 թ. գարնանը թուրքերին հաջողվեց հրահրել Շատախի շրջանի քրդերին, մի քանի արյունահեղ բախումներ եղան քուրդ աշիրեթների և հայկական խմբերի միջև: Վանի կուսակալ Ջևդեթ փաշան խնդիրը «խաղաղ» կարգավորելու համար Արամ Մանուկյանին առաջարկում է Շատախ ուղարկել Իշխանին` տեղում հարցը քննելու և պարզաբանելու համար: Թվում է` անմեղ առաջարկ էր, քանզի Իշխանն իսկապես մեծ հեղինակություն էր վայելում ոչ միայն հայերի, այլև թուրքերի և քրդերի շրջանում:

Իշխանը մի քանի ընկերների (Պողոս Թութունջյան` Քոթոթ, Միհրան Տեր-Մարգարյան, Վահան Խռանյան), թուրք ոստիկանապետի և ոստիկանական ջոկատի հետ ուղևորվում է Շատախ: Ճանապարհին գիշերելու համար կանգ են առնում քրդական Հիրճ գյուղում` Իշխանի բարեկամի տանը: Այստեղ էլ կատարվում է սոսկալի նախճիրը: Վանի կուսակալի ուղարկած չերքեզ մարդասպանները, ներխուժելով Իշխանի և ընկերների ապաստանած տուն, սպանում են բոլոր հայերին:

Լուսաբացին քրդերը, իմանալով եղելությունը, ըմբոստանում են. քրդի համար մեծ անարգանք է, երբ հյուրընկալության պատրվակով մարդ են սպանում սեփական տանը: Գյուղի քրդերը կատարվածի մեղավորը համարելով թուրքերին` սպանում են Իշխանին ուղեկցող թուրք ոստիկաններին: Վանի կուսակալի հրամանով կոտորվում է Հիրճի ողջ խաղաղ բնակչությունը:
Առաջին քայլն արված էր, և թուրքերը, առանց կանգ առնելու, շարունակում են իրենց գործը: Կուսակալ Ջևդեթը կարողանում է խաբեությամբ ձեռք գցել նաև Արշակ Վռամյանին և սպանել նրան: Ձերբակալությունից խույս է տալիս միայն Արամ Մանուկյանը, որն էլ պիտի լիներ Վանի հաղթական ապստամբության կազմակերպողն ու հետագայում Հայաստանի Հանրապետության կերտողը:

Արամը Վասպուրականի հայությանը ըմբոստության կոչ է անում: Հայությունը ապստամբում է Վանում և մինչև ապրիլի 2-ը հերոսական դիմադրություն կազմակերպում` բազմիցս ջարդելով թուրքական կանոնավոր զորքերը: Ապրիլին հայկական կամավորական ջոկատները և ռուսական բանակը մտան Վան:

Միայն ապրիլ ամսին` Վանի հաղթանակից հետո հնարավոր եղավ կազմակերպել Իշխանի և ընկերների մարմինների հուղարկավորությունը, որ իսկական զինվորական միտինգի վերածվեց` զորաշարժով, հայրենասիրական երգերով: Նրա դիակը դրվեց Սուրբ Վարդան եկեղեցում, ապա թաղվեց Այգեստանի հայկական գերեզմանատանը:

Վահե Անթանեսյան

FacebookTwitterOdnoklassnikiTelegramPrint
Լրահոս
Հանդիպում ԷՏԷՔ կուսակցութեան նորընտիր

ՀՅԴ Կիպրոսի Կոմիտէի պատուիրակութիւնը՝ բաղկացեալ Սիմոն Այնէճեանէն եւ Ռաֆֆի Մահտ

20 Նոյեմբեր 2026
Հարաւային Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախու

Հարաւային Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը Նոյեմբեր 18-ին յարգանքի հանդիսութիւն

20 Նոյեմբեր 2026
Հայհոյանքը փաստի սով Է

Հայաստանի հանրապետութեան նոր Սահմանադրութեան ընդունման հարցը վերածուած է օրակա

20 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Առաջարկի Թաքուն Բաժինը Եւ Ժողո

Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետը թէ՛ Ազգային ժողովի եւ թէ՛ կառավարութեան նիս

20 Նոյեմբեր 2026
Նիւ Եորքի Հայութեան Միջամտութեամբ Վար

Նոյեմբեր 8ին, Մենհեթընի «Պոլինկ Կրին» զբօսայգիին մէջ՝ Ատրպէյճանի «Յաղթանակի օր

19 Նոյեմբեր 2026
Պրիւքսէլի երկար ու դժուարին ուղին

Եւրոմիութեան Հայաստանի անդամակցութիւնն ու մերձեցումը՝ նոյնիս՛կ ոլորապտոյտ եւ փ

19 Նոյեմբեր 2026
Դու պիտի գնաս, որ Հայաստանը մնա

ՀՅԴ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իշխան

19 Նոյեմբեր 2026
Պիլալ Էրտողանի Լիբանան Այցելութեան Վեր

ՀՅԴ Լիբանանի Հայ դատի մարմինը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդիին` Պի

18 Նոյեմբեր 2026
Բագրատունի Ընդունեց Երկխօսութեան Ազգայ

ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի

18 Նոյեմբեր 2026
Հայաստանի թշնամիները երբեք գոհ չեն լին

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սխալմամբ կարծում է, թե Ադրբեջանին և Թուրքիային շարուն

17 Նոյեմբեր 2026
Երեք տարի անց արցախյան հակամարտություն

Հայ դատի կենտրոնական խորհուրդն այսօր հրապարակել է իր «UNRESOLVED: The Conflict

17 Նոյեմբեր 2026
Այսօրվա լսումները պետք է դառնան ոչ թե

ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ Մարդու իրավունքն

16 Նոյեմբեր 2026
ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցությունը հրավիր

ՀՀ ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպվել էին

16 Նոյեմբեր 2026
Նիդերլանդների ՀՅԴ կառույցի հայտարարութ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազա

16 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի խաչմերուկում

Մոսկւայում նոյեմբերի 11-ին կայացած Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

16 Նոյեմբեր 2026
Հաստատվել է «Հրայր Մարուխյան» հիմնադրա

Առաջադիմական հետազոտությունների եվրոպական հիմնադրամի (Foundation for European

14 Նոյեմբեր 2026
Ցեղասպանութիւնը ուրացողները եւ չՍփիւռք

Շուշիի մէջ Ալիեւ-Էրտողան տանդեմը կը տօնէ Քառասունչորսօրեայ պատերազմի յաղթանակը

14 Նոյեմբեր 2026
Արեւմտեան Գանատայի Հայ Դատի յանձնախում

ՎԱՆԳՈՒՎԸՐ.- Գանատայի Հայ Դատի յանձնախումբի Արեւմտեան շրջանի ներկայացուցիչներ Յ

13 Նոյեմբեր 2026
Խօսողին Լսող Է Պէտք

Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ ՀԱՊԿ-ի (Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակեր

13 Նոյեմբեր 2026
Ակնարկ. Իրանեան Ուղերձներ` Սպառնական-Գ

Իրանի հոգեւոր պետի խորհրդականին եւ փոխնախագահին` Հայաստանի ուղղութեամբ կատարած

13 Նոյեմբեր 2026
Բոլոր Նյութերը
Հետեվեք մեզ
Facebook
Twitter
YouTube
Instagram
Ստացեք մեր լուրերը էլ.փոստով
Loading
ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, Մհեր Մկրտչյան 12/1 Հեռախոս՝ (+374) 10 52 17 65, (+374) 10 52 18 74 Էլ. փոստ՝ [email protected]
© ARF Dashnaktsutyun- ARMENIAN REVOLUTIONARY FEDERATION Website by Web Development Company