Մեր ժողովուրդը ապրում է ժամանակակից հայոց պատմութեան ամենածանր ժամանակաշրջաններից մէկում։ Արցախը դատարկուել է։ Մեր գերիները շարունակում են մնալ Բաքուի բանտերում։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, մեր մշակոյթը, մեր պատմութիւնը եւ Հայոց ցեղասպանութեան արդար հատուցման պահանջը Հայաստանի ներսում այլեւս չեն դիտարկւում որպէս մեր ինքնութեան հիմնասիւներ, այլ ներկայացւում են որպէս կեղծ խաղաղութեան խոչընդոտներ։ Իսկ Երեւանում իշխանութիւնը զաւթած վարչակարգը քայլ առ քայլ սպասարկում է այն օրակարգերը, որոնք թշնամական են հայկական պետականութեան եւ հայ ազգի նկատմամբ։

Սա հանգստի ժամանակաշրջան չէ։ Սա դիմակայունութեան ժամանակաշրջան է։

ՀՅԴ Արեւմտեան Միացեալ Նահանգների 60-րդ Շրջանային ժողովը գումարուեց հէնց այս ճակատագրական պայմաններում, այն պահին, երբ թէ՛ հայրենիքը եւ թէ՛ Սփիւռքը կանգնած են գոյութենական սպառնալիքների առջեւ, իսկ հակազգային կառավարութիւնը շարունակում է անվերապահ զիջումների քաղաքականութիւնը։ Ժողովի հրապարակային յայտարարութիւնը միանշանակ էր. մենք կանգնած ենք այն բոլոր ազգային ու հայրենասիրական ուժերի կողքին, որոնք դիմադրում են այդ ընթացքին, մեր արցախցի քոյրերի եւ եղբայրների կողքին, որոնք բռնի կերպով տեղահանուել են իրենց հայրենի հողից, Արցախի քաղաքական եւ ռազմական ղեկավարների կողքին, որոնք պատանդ են պահւում, եւ բոլոր նրանց կողքին, ովքեր հալածանքի են ենթարկւում հայկական ինքնութիւնը չուրանալու համար։ Այդ յայտարարութիւնը պարզապէս հռետորաբանութիւն չէր։ Այն գործողութեան կոչ էր։

Մեզ համար դիմակայունութիւնը զգացմունքային վիճակ չէ։ Այն կեանքի կարգ ու խրատ է։ Դիմակայուն լինել նշանակում է չընդունել պարտութիւնը որպէս ճակատագիր։ Նշանակում է գոյատեւումը չշփոթել անձնատուութեան հետ։ Նշանակում է շարունակել պայքարը այն ժամանակ, երբ յոգնածութիւնն այն է, ինչի վրայ մեր հակառակորդներն են յոյս դրել։

Պատմութիւնն արդէն մեզ սովորեցրել է, թէ որքան թանկ կարող է արժենալ այդ յոգնածութիւնը, եւ նաեւ՝ ինչ կարող է տալ դրա հակառակը։

Կար մի սերունդ հայ երիտասարդներ, որոնք հասկանում էին, որ ժողովրդի ազատութիւնը չի ձեռք բերւում հարմարաւէտ կեանքով, հաշուարկներով կամ անձնական կարիերայով։ Նրանք ընտրեցին ինքնազոհաբերութիւնը՝ ինքնապահպանութեան փոխարէն։ Նրանք ընտրեցին Դատը՝ նիւթական շահի փոխարէն։ Նրանց անունները ապրում են մեր ազգային յիշողութեան մէջ ոչ այն պատճառով, որ նրանք փառք էին փնտռում, այլ որովհետեւ արձագանգեցին իրենցից մեծ բարոյական կոչին։ Այսօր Երեւանի նիւթապաշտ եւ դաւադիր կառավարութիւնը անձնատուութիւնը ներկայացնում է որպէս «իրապաշտութիւն»։ Այս ճանապարհը ժամանակաւոր անվտանգութեան դիմաց դատարկում է հայ մարդու հոգին, իսկ միւսը յիշեցնում է, որ յիշողութիւն, արժանապատուութիւն եւ պայքար չունեցող ժողովուրդն արդէն կէսով թաղուած է։

Ինչպէս Նիկոլ Աղբալեանն ասել էր Արամ Մանուկեանի յուղարկաւորութեան ժամանակ՝ 1919 թուականին.

«Երբ գիշերը գայ, մտիր քո հոգու սենեակը, խօսիր խղճիդ հետ եւ հարցրու. աշխատե՞լ ես հայ ժողովրդի համար այնպէս, ինչպէս Արամը։ Եղե՞լ ես այնքան անձնազոհ, որքան Արամը։ Ամբողջ կեանքդ նուիրե՞լ ես հայ ժողովրդին, ինչպէս Արամը»։

Այդ հարցը չի կորցրել իր արդիականութիւնը։ Այն այսօր էլ կանգնած է մեր առջեւ։

Այսօրուայ վարչակարգը ցանկանում է, որ մենք մոռանանք այդ հարցը։ Այն հայ ժողովրդից պահանջում է ազգային ինքնութիւնը դիտարկել որպէս սակարկութեան առարկայ, մեր նահատակներին՝ որպէս անհարմարութիւն, իսկ մեր իրաւունքները՝ որպէս հրաժարուելու ենթակայ բեռ։ Այն առաջ է մղում գաղափարախօսութիւն, որի նպատակն է Հայաստանը վերածել թուրքական ծրագրի ենթակայ մի տարածքի, մի պետութեան, որը փաստացի կը կառավարէ ոչ թէ սեփական ազգային շահերով, այլ այն մարդկանց միջոցով, որոնք իրականացնում են Անկարայի եւ Բաքուի ռազմավարական կամքը։ Սա խաղաղութիւն չէ։ Սա հայկական ինքնիշխանութեան ներքին քանդումն է։

Ահա թէ ինչու Սփիւռքի պատասխանատուութիւնն այսօր երբեք այսքան ծանր եւ միաժամանակ այսքան վճռորոշ չի եղել։

Երբ հայրենիքի պետական հաստատութիւնները գտնւում են հակահայկական ծրագրի վերահսկողութեան տակ, Սփիւռքը չի կարող իր աշխատանքը համարել երկրորդական։ Մենք կողմնակի դիտորդներ չենք։ Մենք հայկական ինքնութեան առաջապահն ենք՝ մեր լեզուի, եկեղեցու, պատմութեան, ազգային քաղաքական մտածողութեան եւ անաւարտ Հայ Դատի պաշտպանները։ Սա նշանակում է, որ պէտք է աշխատենք ոչ թէ մէկ, այլ երկու եւ երեք անգամ աւելի մեծ նուիրումով՝ պաշտպանելու մեր հաստատութիւնները պառակտումից ու ներթափանցումից, կենդանի պահելու Արցախի վերադարձի իրաւունքը, շարունակելու պայքարը Հայոց ցեղասպանութեան արդար հատուցման համար, քաղաքականապէս դաստիարակելու նոր սերունդը եւ ապահովելու, որ աշխարհում հայկական ձայնը չփոխարինուի մի վարչակարգի քարոզչութեամբ, որը հրաժարուել է հայ ժողովրդի պատմական առաքելութիւնից։

Սա անցեալի հանդէպ կարօտ չէ։ Սա շարունակականութիւն է։ Հայ ժողովուրդը բազմիցս ենթարկուել է հալածանքի, ցրուել աշխարհով մէկ եւ կանգնել վերացման եզրին, սակայն միշտ վերադարձել է։ Այդ վերադարձը սկսւում է դիմակայունութիւնից՝ ամէնօրեայ որոշումից չուրանալու սեփական ինքնութիւնը, կազմակերպուած ազգային-քաղաքական աշխատանքից եւ այն անսասան համոզմունքից, որ Հայաստանի պատմութիւնը դեռ աւարտուած չէ։

Պայքարը շարունակւում է։ Այն պէտք է շարունակուի։ Որովհետեւ եթէ կանգ առնենք, եթէ թոյլ տանք, որ յոգնածութիւնը, նիւթապաշտութիւնը կամ կեղծ խաղաղութիւնը սահմանեն մեր ինքնութիւնը, ապա այլեւս ոչինչ չի մնայ այն ազգից, որն արժանի է փրկուելու։

Լեւոն Պարոնեան
Օրակարգ