Այս յօդւածը փորձում է հասկանալ, թէ ինչ է տեղի ունենում, երբ իշխանութիւնը արտաքին քաղաքականութիւնը փորձում է դուրս բերել հանրային բանավէճի դաշտից։ Այդ նպատակով այն պատասխանում է երեք հարցի.

Ե՞րբ են ժողովրդավարական երկրներում նման փորձեր եղել։

Ինչպէ՞ս է արձագանգել խորհրդարանական ընդդիմութիւնը։

Ի՞նչ են այդ մասին գրել քաղաքական փիլիսոփաները…

Ժողովրդավարութիւնը հազւադէպ է կործանւում յեղաշրջումներով։ Աւելի յաճախ այն մաշւում է աստիճանաբար՝ աննկատ, գրեթէ անաղմուկ։ Սկզբում փոխւում է քաղաքական լեզուն, յետոյ՝ քաղաքական վերաբերմունքը, եւ միայն վերջում՝ ինստիտուտների իրական նշանակութիւնը։

Այդ ճանապարհի առաջին նշաններից մէկն այն է, երբ իշխանութիւնը սկսում է տարբերել ոչ միայն քաղաքական հակառակորդին, այլեւ «թոյլատրելի» եւ «անթոյլատրելի» ընդդիմութեանը։

Ժողովրդավարական համակարգերում ընդդիմութեան առաքելութիւնը իշխանութեան հետ համաձայնելը չէ։ Այն ստեղծւած է կասկածելու, հարցնելու եւ վիճարկելու համար։ Երբ այդ առաքելութիւնն ինքն է դառնում քննադատութեան առարկայ, խնդիրն արդէն ընդդիմութեան մէջ չէ։ Խնդիրը քաղաքական մշակոյթի մէջ է։

Հայաստանի Ազգային ժողովի նոր գումարման առաջին նիստերը հէնց այս հարցը վեր հանեցին։ Իշխանութեան ներկայացուցիչների ելոյթներում ընդդիմութեանը հերթական անգամ յիշեցւեց, որ այն ժամանակին յայտարարել էր՝ ընտրութիւնները չի համարում ազատ ու արդար եւ պատրաստւում է հրաժարւել մանդատներից։ Այսօր այդ նոյն հանգամանքը ներկայացւում է որպէս քաղաքական անհետեւողականութեան ապացոյց։

Եթէ իշխանութիւնը պնդում է, որ ընդդիմութիւնը հակասութեան մէջ է մտել սեփական յայտարարութիւնների հետ, ապա աւելորդ կը լինի նշել, որ ընդդիմութիւնը գիտակցում է, որ դրա քաղաքական գնահատականը տալու է ընտրողը։ Սակայն բոլորովին այլ հարց է, երբ այդ փաստը վերածւում է իշխանութեան գլխաւոր քաղաքական փաստարկներից մէկի։ Այդ պահին ուշադրութիւնը տեղափոխւում է ոչ թէ պետութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրներին, այլ ընդդիմութեան գոյութեան իրաւաչափութեան վրայ։

Սա վտանգաւոր տեղաշարժ է։

Որովհետեւ իւրաքանչիւր իշխանութիւն, որքան երկար է կառավարում, այնքան աւելի մեծ գայթակղութեան առաջ է կանգնում սեփական քաղաքականութիւնը նոյնացնելու ազգային շահի հետ։ Այդ պահին այլ կարծիքը դադարում է ընկալւել որպէս ժողովրդավարական գործընթացի բնական մաս եւ աստիճանաբար ներկայացւում է որպէս պետական նպատակներին խոչընդոտող գործօն։

Պատմութիւնը բազմիցս ցոյց է տւել, թէ որքան վտանգաւոր կարող է լինել այդ մտածողութիւնը։

Վիետնամի պատերազմի տարիներին Միացեալ Նահանգներում պատերազմի շարունակութեան օգտին հանդէս եկող քաղաքական շրջանակները քննադատներին յաճախ ներկայացնում էին որպէս ազգային միասնականութիւնը թուլացնող ուժեր։ Սակայն հետագայում հէնց Կոնգրեսում, համալսարաններում եւ հանրային հարթակներում ծաւալւած կոշտ բանավէճերն էին, որ ամերիկեան ժողովրդավարութեանը հնարաւորութիւն տւեցին վերանայել սեփական քաղաքականութիւնը։ Այդ վէճերը հետագայում գնահատւեցին ոչ թէ որպէս պետութեան թուլութիւն, այլ որպէս նրա ինքնուղղման կարողութեան դրսեւորում։

Նման պատկեր էր նաեւ Մեծ Բրիտանիայում՝ Իրաքի պատերազմի նախօրեակին։ Թոնի Բլէրի կառավարութիւնը վստահ էր իր ընտրութեան իրաւացիութեան մէջ, սակայն խորհրդարանական ընդդիմութիւնը, փորձագիտական հանրութիւնը եւ հասարակութեան զգալի հատւածը շարունակեցին հարցեր բարձրացնել պատերազմի հիմնաւորումների վերաբերեալ։ Տարիներ անց այդ քննադատութիւնը դարձաւ ոչ թէ պետական շահին հակադրւելու, այլ պետական որոշումների ժողովրդավարական վերահսկողութեան օրինակ։

Ժողովրդավարութեան ուժն այստեղ է։ Այն չի երաշխաւորում, որ իշխանութիւնը չի սխալւի։ Այն ապահովում է, որ սխալւելու դէպքում այդ սխալը հնարաւոր լինի ժամանակին կասկածի տակ դնել։

Հէնց այդ պատճառով հասուն ժողովրդավարութիւններում արտաքին քաղաքականութիւնը երբեք չի համարւում «փակ թեմայ»։ Ընդհակառակը՝ որքան բարձր է որոշման գինը, այնքան մեծ է հանրային քննարկման անհրաժեշտութիւնը։ Պատերազմը, խաղաղութիւնը, դաշինքները, տարածաշրջանային յարաբերութիւնները չափազանց կարեւոր են, որպէսզի դրանց շուրջ գոյութիւն ունենայ միայն մէկ ընդունելի տեսակէտ։

Հայաստանի դէպքում այս հարցն ունի առանձնայատուկ նշանակութիւն։

Փոքր պետութիւնները չեն կարող իրենց արտաքին քաղաքականութիւնը կառուցել միայն քաղաքական ցանկութիւնների կամ գաղափարախօսական նախասիրութիւնների վրայ։ Նրանց ընտրութիւնները թելադրւում են աշխարհագրութեամբ, հաղորդակցութիւններով, անվտանգային միջավայրով եւ ուժերի յարաբերակցութեամբ։ Այդ պատճառով արտաքին քաղաքական իւրաքանչիւր որոշում պահանջում է առաւելագոյն թափանցիկութիւն եւ հանրային հիմնաւորում։

Այս համատեքստում բնական է, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթութիւնների շուրջ ծաւալւում են սուր քննարկումներ։ Բնական է նաեւ, որ այդ քննարկումներում տարբեր գնահատականներ հնչեն տարածաշրջանային դերակատարների, այդ թւում՝ Իրանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Եւրոպայի կամ Միացեալ Նահանգների վերաբերեալ։ Անբնականը սկսւում է այն պահին, երբ այդ տարակարծութիւնը ներկայացւում է ոչ թէ որպէս ժողովրդավարական իրաւունքի իրացում, այլ որպէս պետութեան շահերին հակադրւող վարքագիծ։

Հայաստանի աշխարհագրութիւնը չի փոխւել։ Իրանը շարունակում է մնալ Հայաստանի անմիջական հարեւանը եւ Հարաւային Կովկասի ուժային հաւասարակշռութեան կարեւոր դերակատարներից մէկը։ Միեւնոյն ժամանակ Ադրբեջանի ռազմավարական յարաբերութիւններն Իսրայէլի հետ վաղուց դուրս են եկել երկկողմ համագործակցութեան շրջանակներից եւ դարձել են տարածաշրջանային անվտանգութեան հաշւարկների մաս։ Այս իրողութիւնների պայմաններում Հայաստանի ցանկացած արտաքին քաղաքական քայլ անխուսափելիօրէն դիտարկւելու է ոչ միայն Երեւանում, այլեւ Թեհրանում, Բաքւում, Անկարայում, Մոսկւայում, Բրիւսէլում եւ Վաշինգտոնում։

Սա չի նշանակում, որ Հայաստանը պարտաւոր է իր քաղաքականութիւնը կառուցել այս կամ այն երկրի սպասումների շուրջ։ Սակայն նշանակում է մէկ այլ բան. հասարակութիւնն իրաւունք ունի պահանջելու, որ այդ քաղաքականութիւնը բացատրւի, հիմնաւորւի եւ քննադատւի։ Որովհետեւ արտաքին քաղաքականութիւնը չի պատկանում որեւէ իշխանութեան։ Այն վերաբերում է պետութեանը։

Եթէ իշխանութիւնն իսկապէս վստահ է իր ընտրած ուղու վրայ, ապա այն չպէտք է վախենայ ամենակոշտ հարցերից։ Ընդհակառակը՝ հէնց այդ հարցերն են ամրացնում պետական որոշումների լեգիտիմութիւնը։ Իշխանութիւնը, որը համոզւած է սեփական քաղաքականութեան մէջ, ընդդիմութիւնից պահանջում է փաստարկներ։ Իշխանութիւնը, որը կասկածում է սեփական քաղաքականութեանը, ընդդիմութիւնից պահանջում է լռութիւն։

Սա վերաբերում է ոչ միայն Հայաստանին։

Իւրաքանչիւր ժողովրդավարութեան առջեւ ժամանակ առ ժամանակ կանգնում է նոյն փորձութիւնը՝ որտե՞ղ է աւարտւում ազգային շահը պաշտպանելու պարտականութիւնը եւ որտե՞ղ է սկսւում ազգային շահի անունից բանավէճը սահմանափակելու գայթակղութիւնը։

Այս հարցին հեշտ պատասխան չկայ։ Սակայն պատմութիւնը տւել է իր դասը:

Պետութիւնները չեն թուլանում այն պատճառով, որ չափազանց շատ են վիճում իրենց ապագայի շուրջ։ Դրանք թուլանում են այն ժամանակ, երբ իշխանութիւնը սկսում է որոշել, թէ որ հարցերն այլեւս չպէտք է վիճարկւեն։

Որովհետեւ ազգային շահը երբեք պատրաստի բանաձեւ չէ։ Այն քաղաքական համակարգի բոլոր մասնակիցների՝ իշխանութեան, ընդդիմութեան, փորձագիտական հանրութեան եւ հասարակութեան միջեւ շարունակւող մտաւոր աշխատանքի արդիւնքն է։ Պետական որոշումներն իրենց լեգիտիմութիւնը ստանում են ոչ միայն ընտրական մանդատից, այլեւ հանրային հիմնաւորումից եւ բաց քննարկումից։ Իսկ այն օրը, երբ այդ աշխատանքը փոխարինւում է հաւատարմութեան ստուգմամբ, վտանգւում է ոչ միայն ժողովրդավարութիւնը, այլեւ հէնց այն ազգային շահը, որի անունից այդ սահմանափակումները փորձ է արւում արդարացնել։

ՀԱՏԻՍ
ԱԼԻՔ