ԱՅՍՕՐ ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ 27-Ն Է

Օրացոյցի վրայ տարիները փոխւում են, սերունդներ են մեծանում, քաղաքական իշխանութիւններ են գալիս ու հեռանում, աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւններ են փոխւում, սակայն որոշ օրեր մնում են ժողովրդի յիշողութեան մէջ՝ որպէս վէրք, որպէս վկայութիւն եւ, ամենակարեւորը, որպէս պարտաւորութիւն։ Սեպտեմբերի 27-ը այդ օրերից է։

Վեց տարի առաջ՝ 2020 թւականի այս օրը, սկսւեց այն 44-օրեայ պատերազմը, որը փոխեց ոչ միայն Արցախի ու Հայաստանի աշխարհաքաղաքական իրականութիւնը, այլեւ հայ ժողովրդի հոգեբանական աշխարհը։ Այդ օրից անցած տարիները մեզ պարտադրում են մի հարց, որը շատ աւելի խորն է, քան «ո՞վ յաղթեց, ո՞վ պարտւեց» հարցադրումը։

Ի՞նչ արեցինք մենք այդ պատերազմից յետոյ։ Որովհետեւ պատերազմները երբեմն աւարտւում են հրադադարով, սակայն ժողովուրդների համար դրանց իրական հետեւանքները կարող են տեւել տասնամեակներ։

Այսօր մենք առաջին հերթին խոնարհւում ենք մեր Նահատակների առաջ։ Նրանք չպարտւեցին։

Պարտւեց այն համակարգը, այն ռազմավարական մտածողութիւնը, այն պետական եւ հասարակական ինքնավստահութիւնը, որոնք չկարողացան համարժէք պատասխան տալ այն մարտահրաւէրներին, որոնց դիմաց կանգնած էր հայ ժողովուրդը։ Բայց այն զինւորը, որ կանգնեց իր դիրքում, այն երիտասարդը, որ թողեց տունն ու ընտանիքը եւ գնաց սահման, այն բժիշկը, որ պատերազմի օրերին աշխատեց անքուն, այն մայրը, որ որդուն ուղարկեց ճակատ, իսկ հայրենիքը պաշտպանող այն մարդը, որ գիտակցաբար կանգնեց մահւան դիմաց՝ նա պարտւած չէ։

Նրանք մեզանից չեն պահանջում յուսահատութիւն։ Նրանք մեզանից պահանջում են արժանի լինել իրենց զոհաբերութեանը։ Եւ այստեղ է Սեպտեմբերի 27-ի ամենածանր պատգամը։

Հայ ժողովուրդը դարերով կարողացել է վերապրել այնպիսի աղէտներ, որոնք այլ ժողովուրդների համար կարող էին նշանակել պատմութեան վերջը։ Սակայն մեր պատմութիւնը վերականգնելու, կազմակերպւելու, պետականութիւն ստեղծելու, նորից ոտքի կանգնելու եւ յաղթական կամք սերմանելու պատմութիւն է։

Յաղթական կամքը չի նշանակում չտեսնել պարտութիւնը։ Ընդհակառակը՝ յաղթական կամքը սկսւում է այն պահից, երբ ժողովուրդը համարձակութիւն է ունենում նայել պարտութեան աչքերի մէջ եւ ասել՝ մենք հասկանալու ենք, թէ ինչ տեղի ունեցաւ, ինչու տեղի ունեցաւ եւ ինչպէս այլեւս նոյն սխալները չենք կրկնելու։

Մեր ազգային գաղափարախօսութիւնը չի կառուցւել ու չի կարող զարգանալ միայն կորուստների յիշողութեան վրայ։ Այն կառուցւել ու պէտք է զարգանայ հայրենիքի, պետականութեան, ազգային ինքնութեան, բանակի, մշակոյթի, կրթութեան, տնտեսութեան եւ համազգային կազմակերպւածութեան շուրջ։

Ազգային գաղափարախօսութիւնը մեզ համար չպէտք է լինի միայն գեղեցիկ բառերի ամբողջութիւն։ Այն պէտք է դառնայ պետական քաղաքականութեան հիմք։ Որովհետեւ ազգային գաղափար ունենալը մի բան է, իսկ այդ գաղափարը պետական կարողութեան վերածելը՝ բոլորովին այլ բան։

Եւ թերեւս այստեղ է մեր ամենացաւոտ խոստովանութիւնը։ Մենք երբեմն ազգային յաղթանակները շփոթել ենք մշտական ապահովութեան հետ։ Երբեմն պատմական իրողութիւնը համարել ենք ապագայի երաշխիք։ Երբեմն կարծել ենք, թէ այն, ինչ ձեռք է բերւել զէնքով, ինքնաբերաբար կը պահպանւի նաեւ առանց նոր ուժի, նոր գիտելիքի, նոր դիւանագիտութեան եւ նոր պետական մտածողութեան։ Պատերազմը մեզ ցոյց տւեց, որ անցեալի յաղթանակը ապագայի պաշտպանութիւն չէ։

Աշխարհը մեզ եւս մէկ անգամ սովորեցրեց մի դաժան դաս. միջազգային իրաւունքը անհրաժեշտ է, բայց միջազգային յարաբերութիւնների մէջ միայն իրաւական փաստարկը երբեք բաւարար չէ։ Պէտք է ունենալ այնպիսի պետութիւն, որի շահերը պաշտպանելու համար կան նաեւ ուժ, ինստիտուտներ, դաշնակիցներ, տնտեսութիւն, բանակ, գիտութիւն եւ ազգային միասնականութիւն։ Պէտք է իրաւունքը դարձնել պետական ռազմավարութեան մաս։

Այսօր մեզ պէտք է սթափ հայրենասիրութիւն։

Այնպիսի հայրենասիրութիւն, որը կարող է միաժամանակ խոնարհւել Եռաբլուրում եւ բացել ռազմարդիւնաբերութեան նոր լաբորատորիա։ Կարող է յիշել Արցախը եւ միաժամանակ հզօրացնել Հայաստանի ազատ, անկախ ու միացեալ Հանրապետութեան կերտման գաղափարը։ Կարող է սգալ Նահատակին եւ միաժամանակ կրթել այն սերնդին, որը վաղը պիտի պաշտպանի պետութիւնը։ Կարող է պահանջել արդարութիւն, բայց նաեւ ստեղծել այն պետական կարողութիւնը, որի շնորհիւ արդարութեան պահանջը լսելի կը լինի աշխարհում։

Մեր ազգային յաղթանակը վաղը չի ծնւելու միայն սահմանին։ Այն ծնւելու է համալսարանում, դպրոցում, բանակում, գիտական կենտրոնում, գործարանում, դիւանագիտական սեղանի շուրջ, հայկական համայնքներում ու սփիւռքում եւ իւրաքանչիւր այն վայրում, որտեղ հայ մարդը իր աշխատանքով, մտքով ու պայքարի ոգով ուժեղացնում է հայկական պետականութիւնը։

Հետեւաբար այս անգամ մեր Նահատակների առաջ խոնարհումից յետոյ պէտք է ոտքի կանգնենք։ Որովհետեւ Նահատակներին յիշելու ամենաբարձր ձեւը միայն նրանց կիսատ գործի աւարտն է։

Սա է մեր Նահատակների առջեւ մեր պարտքը։