35 տարի առաջ, հայ ժողովուրդը որոշում մը առաւ, որը անգամ մը եւս փոխեց մեր պատմութեան ընթացքը։

1991 թուականի Սեպտեմբեր 21-ին, ժողովուրդի մեծամասնութիւնը ընտրեց ապրիլ անկախ երկրի մը մէջ։ Դարերու տիրապետութենէ եւ մեր ինքնիշխանութիւնը վերականգնելու բազմաթիւ փորձերէ ետք, Հայաստանը կրկին կարելիութիւն ունեցաւ կառուցելու իր սեփական պետութիւնը, որոշելու իր ճակատագիրը եւ կերտելու իր ապագան։

Երեսունհինգ տարի ետք գիտենք, որ այդ ճանապարհը դիւրին չէր։

Անկախութիւնը եկաւ ազգային հսկայական զարթօնքի մը պայմաններուն մէջ եւ խորապէս կապուած էր Արցախի ազատագրական շարժումին։ Տարիներ էին, երբ մեր ժողովուրդը անգամ մը եւս գիտցաւ, որ կրնայ պայքարիլ իր իրաւունքներուն համար եւ այդ կամքը վերածել շօշափելի իրականութեան։

Այդ ժամանակէն ի վեր Հայաստանը դիմագրաւեց գրեթէ բոլոր այն մարտահրաւէրները, որոնց կրնայ հանդիպիլ երիտասարդ պետութիւն մը։ Ան պէտք էր կառուցէր եւ ամրապնդէր իր հաստատութիւնները, պահպանէր բազմիցս փորձութեան ենթարկուած ժողովրդավարութիւնը, յաղթահարէր տնտեսական խոր դժուարութիւններ, դիմագրաւէր պատերազմներ եւ գտնէր իր տեղը միջազգային բարդ միջավայրի մը մէջ, որ բազմաթիւ առիթներով անարդար գտնուեցաւ մեր ժողովուրդի արդար պահանջներուն նկատմամբ։

Բայց այդ տարիները նաեւ զարգացումի, ձեռքբերումներու եւ մեծ յոյսերու տարիներ եղան։ Հայաստանը ընդլայնեց իր յարաբերութիւնները աշխարհի բազմաթիւ երկիրներու հետ։ Նոր սերունդներ ծնան եւ մեծցան անկախ հայրենիքի մը մէջ։ Արձանագրուեցան յառաջընթացներ մշակոյթի, կրթութեան, գիտութեան եւ արհեստագիտութեան բնագաւառներուն մէջ։ Իսկ մեզի համար, որ Սփիւռքի մաս կը կազմենք, անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութիւնը մեր հաւաքական կեանքի կեդրոնին կրկին իրականութիւն մը բերաւ, որը բազմաթիւ սերունդներու համար միայն երազ եղած էր։

Սակայն անկախութիւնը տօնելը նաեւ կը պահանջէ յստակօրէն տեսնել, թէ այսօր ո՛ւր կը գտնուինք։

Արցախի յաղթանակն ու ազատագրումը տարիներ շարունակ այդ ազգային զարթօնքի ամենաուժեղ արտայայտութիւններէն մէկը եղան։ Սակայն ժամանակը չբաւեց լիովին արժեւորելու անոր իսկական նշանակութիւնը։ 2020-ի պատերազմը խոր վէրք մը բացաւ, իսկ 2023-ին տեղի ունեցածը աւարտեցաւ աւելի քան հարիւր քսան հազար հայերու՝ սերունդներ շարունակ իրենց ապրած հողէն բռնի հեռացումովը։

Այսօր Արցախը հայաթափուած է։ Այս պարզ նախադասութեան ետին կան ընտանիքներ, որոնք կորսնցուցին իրենց տուները, գիւղերը, եկեղեցիները, գերեզմանատուները եւ իրենց առօրեայ կեանքին իմաստ տուող շատ բաներ։ Կայ նաեւ վտանգուած պատմական եւ մշակութային ժառանգութիւն մը եւ դատ մը, որը քաղաքական շահերու եւ միջազգային ճնշումներու պատճառով լռութեան մատնուելու վտանգին առջեւ կը գտնուի։

Այդ պատճառով ալ պէտք չէ պատերազմի բացակայութիւնը շփոթենք իսկական խաղաղութեան հետ։ Որովհետեւ մենք խաղաղութիւն կ՚ուզենք։ Մեր ժողովուրդը չափազանց լաւ գիտէ պատերազմի գինը՝ ուրիշ բան ցանկալու համար։ Բայց մենք կը ձգտինք խաղաղութեան մը, որ կրնայ դիմանալ ժամանակի փորձութեան, յարգել մեր իրաւունքները, պահպանել մեր ինքնութիւնը եւ երաշխաւորել Հայաստանի անվտանգութիւնը։ Խաղաղութիւն մը, որ մեզի թոյլ կու տայ նայիլ դէպի ապագայ՝ առանց պահանջելու, որ մոռնանք պատահածը։

Միեւնոյն ժամանակ պէտք է նաեւ դէպի ներս նայինք։

Երեսունհինգ տարին բաւարար է հասկնալու համար, որ ոչ մէկ կառավարութիւն Հայաստան է։ Կառավարութիւնները կու գան ու կ՚երթան, ճիշդ որոշումներ կու տան, կը սխալին եւ ի վերջոյ կը փոխարինուին։ Պետութիւնը կը մնայ եւ բոլորին կը պատկանի։

Այդ պատճառով Հայաստանը պահպանել կը նշանակէ նաեւ պահպանել անոր ժողովրդավարութիւնը, ամրապնդել հաստատութիւնները, երաշխաւորել բազմակարծութիւնը, ձգտիլ աւելի մեծ ընկերային արդարութեան եւ ընդունիլ, որ տարբերութիւնները մաս կը կազմեն այն բոլոր հասարակութիւններուն, որոնք կ՚ուզեն իսկապէս ազատ ըլլալ։

Կայ նաեւ պարտականութիւն մը, որ տակաւին մեր առջեւ կը մնայ։ Գտնել հասուն եւ տեւական ձեւ մը՝ Հայաստանը իր Սփիւռքին կապելու համար։

Մենք ազգ մըն ենք, զոր պատմութիւնը ցրուած է աշխարհի տարածքին։ Այդ իրականութիւնը, որ շատ անգամ ծնած է ցաւէն եւ հալածանքէն, կրնայ նաեւ վերածուիլ հսկայական ուժի։ Ատոր հասնելու համար մեզի անհրաժեշտ են վստահութիւն, մասնակցութիւն եւ հասարակաց ծրագիր մը, որ կարենայ օգտագործել միլիոնաւոր հայերու կարողութիւնները՝ անկախ այն բանէն, թէ ո՛ւր ծնած են կամ ո՛ւր ընտրած են ապրիլ

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը իր հիմնադրութենէն ի վեր յանձնառու եղած է ազգի այս գաղափարին։

Ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստան։ Ինքնիշխան, ժողովրդավար եւ ընկերային արդար Հայաստան։ Պետութիւն մը, որ ուժեղ է իր հաստատութիւններով եւ իր ժողովուրդի մասնակցութեամբ։ Ազգ մը, որ կարող է Հայաստանի եւ Սփիւռքի ուժերը համախմբել հասարակաց նպատակներու շուրջ։

Այդ յանձնառութիւնը նաեւ կը պահանջէ յստակ խօսիլ, երբ դժուար ժամանակներ կ՚ապրինք։ Կրնանք տարբեր կարծիքներ ունենալ կառավարութեան մը, որոշ քաղաքականութեան մը, մեր դրացիներուն հետ յարաբերելու ձեւին կամ Հայաստանի ապագան երաշխաւորելու համար մեր անցնելիք ճանապարհին մասին։ Այդ քննարկումը անհրաժեշտ է եւ ժողովրդավար հասարակութեան մը բնական մասը կը կազմէ։

Բայց մեր ազգային ինքնութեան սիւներ կան, որոնք չեն կրնար յարաբերականացուիլ՝ ըստ պահու քաղաքական յարմարութեան։

Չի՛ կրնար յարաբերականացուիլ Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման պայքարը՝ դատ մը, զոր մեր ժողովուրդը սերունդներ շարունակ պաշտպանած է աշխարհի բոլոր անկիւններուն մէջ։

Չի՛ կրնար ուրացուիլ Արցախը։ Չի՛ կրնար լքուիլ մեր ղեկավարները եւ պատանդները, որոնք առեւանգուած, խոշտանգուած եւ բանտարկուած են աղաղակող ապօրինութիւններով ընթացող դատավարութիւններու միջոցով։ Չի՛ կրնար վարուիլ այնպէս, կարծես Արցախի պատմութիւնը սկսած ըլլար վերջին պատերազմով կամ վերջացած՝ անոր բնակչութեան բռնի տեղահանութեամբ։ Արցախը իր բնակիչներն են, իր եկեղեցիները, իր գիւղերը, իր քաղաքները, իր հողը, իր երկինքը, իր մշակոյթը եւ այն ամէնը, ինչ մեր ժողովուրդը դարեր շարունակ կառուցած է այնտեղ։

Եւ Արցախը նաեւ բռնի տեղահանուածներուն իրաւունքն է՝ պահպանելու իրենց յիշողութիւնը, ինքնութիւնը եւ իրենց օրինական իրաւունքը՝ ըլլալու եւ ապրելու այդ հողին վրայ։

Նոյնպէս կարելի չէ աւելի ուժեղ Հայաստան կառուցել՝ զայն հակադրելով իր Սփիւռքին։ Աւելի քան մէկ դար աշխարհի հայկական համայնքները հսկայական ճիգ գործադրած են շարունակելու համար մէկ ազգի մաս կազմել։ Անոնք կառուցած են դպրոցներ, եկեղեցիներ, ակումբներ, մշակութային կեդրոններ եւ հաստատութիւններ։ Սերունդներու կամաւոր աշխատանքով պահպանած են ամբողջ համայնքներ։ Հայ Դատը հասցուցած են խորհրդարաններ, կառավարութիւններ, համալսարաններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ Տնտեսապէս աջակցած են Հայաստանին եւ Արցախին, երբ այդ անհրաժեշտ եղած է, եւ ներկայ եղած են մեր նորագոյն պատմութեան ամենադժուար պահերուն։

Այս բոլորը կարելի է քննարկել, բարելաւել եւ արդիականացնել։ Բայց կարելի չէ զայն արհամարհել, ապատեղեկատուութիւն տարածել անոր գործունէութեան մասին կամ Սփիւռքի հաստատութիւնները ներկայացնել իբրեւ Հայաստանի համար խոչընդոտ։

Նոյն ձեւով չենք կրնար տկարացնել այն սիւները, որոնք հայ ժողովուրդին կարելիութիւն տուին գոյատեւելու այն ժամանակ, երբ նոյնիսկ սեփական պետութիւն չունէր։ Ազգային սիւներուն դէմ յարձակիլը մեզ աւելի արդիական կամ աւելի ժողովրդավար չի դարձներ։ Մեզ աւելի տկար կը դարձնէ։

Եւ այնպիսի տարածաշրջանի մը մէջ, ուր տակաւին գոյութիւն ունին շահեր, որոնք կը ձգտին տեսնել խոցելի, բաժնուած եւ իր իրաւունքներէն հրաժարելու պատրաստ Հայաստան մը, Հայաստանը Սփիւռքէն արհեստականօրէն բաժնելը սխալ մը պիտի ըլլայ, զոր մեր ժողովուրդը չի կրնար իրեն թոյլ տալ։

Մեր պատասխանը պէտք է երթայ ճիշդ հակառակ ուղղութեամբ։ Աւելի՛ Հայաստան եւ աւելի՛ Սփիւռք։ Աւելի՛ մասնակցութիւն։ Աւելի՛ հաստատութիւններ։ Աւելի՛ ժողովրդավարութիւն։ Աւելի՛ յանձնառութիւն մեր մշակոյթին եւ ինքնութեան նկատմամբ։ Աւելի՛ կարողութիւն՝ պաշտպանելու մեր իրաւունքները եւ աշխարհին բացատրելու մեր դատը։ Եւ, ամէնէն առաջ, աւելի խոր գիտակցութիւն, որ մենք մէկ ազգի մաս կը կազմենք։

Իր անկախութեան 35-ամեակին, մեր պատասխանատուութիւնն է պաշտպանել Հայաստանը՝ սակայն առանց հրաժարելու մեր յիշողութենէն, ամրապնդել զայն՝ առանց բաժնելու մեր ժողովուրդը, եւ անոր շուրջ կառուցել ազգ մը, որը կարող ըլլայ համախմբել իր բոլոր ուժերը։