Հունիսի 7-ին սպասվող խորհրդարանական ընտրությունները սովորական քաղաքական հերթափոխ կամ պարզապես պատգամավորական մանդատների բաշխման գործընթաց չեն։ Դրանք, առանց չափազանցության, ունեն էկզիստենցիալ (գոյաբանական) նշանակություն և կանխորոշելու են Հայաստանի զարգացման վեկտորը տասնամյակների համար։

Սպասվող խորհրդարանական ընտրությունների համատեքստում Հայաստանի ինքնիշխանության և սուվերենության պահպանման հարցը դառնում է այն հիմնարար սահմանագիծը, որով չափվելու է պետության ապագա կենսունակությունը։ Այս ընտրական գործընթացը դուրս է գալիս սովորական ներքաղաքական մրցակցության շրջանակներից և վերածվում է պատմական մի հանգրվանի, որտեղ տրվելու է ամենագլխավոր հարցի պատասխանը. արդյո՞ք Հայաստանի Հանրապետությունը կպահպանի սեփական ճակատագիրն ինքնուրույն տնօրինելու իրավունքը, թե՞ աստիճանաբար կվերածվի արտաքին աշխարհաքաղաքական կենտրոնների և ագրեսիվ հարևանների կամքն ու թելադրանքը կատարող, սեփական սուբյեկտայնությունից զուրկ կիսագաղութային միավորի։

Այս ընտրության կարևորությունն այն է, որ քաղաքացու քվեն ուղղակիորեն կանխորոշելու է ձևավորվելիք նոր կառավարության դիմադրողականության աստիճանը։ Հայաստանի առջև ծառացած արտաքին մարտահրավերները, մասնավորապես՝ Բաքվի կողմից հնչող բացահայտ պահանջները՝ ուղղված ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությանը, պետականության հիմնարար իրավական ակտերի վերանայմանը կամ ազգային ինքնության առանցքային տարրերից հրաժարվելուն, պահանջում են ամուր լեգիտիմություն և կամային որակներ ունեցող իշխանություն։ Ընտրողի որոշումից է կախված՝ նոր ձևավորվելիք քաղաքական ղեկավարությունը կունենա՞ բավարար ներքին լեգիտիմություն և սկզբունքայնություն՝ միջազգային հարթակներում և երկկողմ բանակցություններում այդ պարտադրանքներին դիմակայելու համար, թե՞ կընտրի լիակատար հարմարվողականության ու միակողմանի զիջումների ճանապարհը։

Այսպիսով, սուվերենության պահպանման հարցը դառնում է ընտրողների համար գլխավոր ջրբաժանը։ Քվեարկության արդյունքները ցույց կտան հասարակության հավաքական կամքը՝ պատրա՞ստ է արդյոք երկիրը կրել ինքնիշխանության պահպանման համար անհրաժեշտ ծանր պատասխանատվությունը, թե՞ նախընտրելու է անվտանգության թվացյալ պատրանքը՝ սեփական սուվերեն իրավունքները քայլ առ քայլ արտաքին ուժերին պատվիրակելու գնով։

Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի հստակեցումն ու անվտանգային նոր համակարգի ձևավորումը հունիսի 7-ի ընտրությունների ամենաօրակարգային և աշխարհաղաքական նշանակության հարցերից են։ Այսօր պետությունը հայտնվել է մի բարդ անցումային ու ռազմավարական խաչմերուկում, որտեղ տասնամյակներով գործած հին անվտանգային ճարտարապետությունը դե ֆակտո խաթարված է և չի կարող սպասարկել Հայաստանի կենսական շահերը։ Միևնույն ժամանակ, այլընտրանքային նոր անվտանգային մոդելը՝ ուղղված դեպի Արևմուտք, Եվրոպական միություն և արևմտյան ու տարածաշրջանային առանցքային երկրների հետ երկկողմ ռազմաքաղաքական նոր դաշինքների կերտմանը, դեռևս գտնվում է սաղմնային, վերջնականապես չձևավորված փուլում, գերակշռում է որպես ցանկություն և իրական երաշխիքներ չի պարունակում:

Այս իրավիճակում ընտրությունների կարևորությունն այն է, որ դրանց արդյունքներով է կանխորոշվելու, թե աշխարհաքաղաքական որ բևեռի հետ է Երևանը կապելու իր անվտանգային ապագան։ Ընտրողի քվեն տալու է հստակ ուղղություն. արդյո՞ք Հայաստանը կշարունակի արտաքին քաղաքականության դիվերսիֆիկացիայի (բազմավեկտորայնության) կուրսը, կամրապնդի՞ հարաբերությունները նոր գործընկերների հետ և կխորացնի՞ մերձեցումը եվրոպական ընտանիքին, թե՞ երկրում կհաղթանակեն այնպիսի ուժեր, որոնք կտրուկ կփոխեն ընթացքը։

Մյուս կողմից, Հայաստանի ներքին կայունության ապահովումն ու հանրային համերաշխության վերականգնումը հունիսի 7-ի ընտրությունների ամենակենսական ներքաղաքական հրամայականն է։ Տարիներ շարունակվող ներքաղաքական ճգնաժամը, հասարակության ծայրահեղ բևեռացումը, «սև ու սպիտակի» կործանարար բաժանումն ու փոխադարձ ատելության քարոզը գրեթե ամբողջությամբ սպառել են պետության ներքին կենսական ու դիմադրողական ռեսուրսները։ Այս պառակտված վիճակը թուլացրել է հանրային կապերն ու վստահությունը պետական ինստիտուտների հանդեպ՝ Հայաստանը ներսից դարձնելով չափազանց խոցելի արտաքին ցանկացած ցնցման նկատմամբ։

Այս համատեքստում խորհրդարանական ընտրությունները պետք է հանդիսանան այն լեգիտիմ հանգրվանը, որտեղ կվերագործարկվի և կառողջացվի պետական ու քաղաքական համակարգը։ Ընտրությունների արդյունքներով և հանրության կողմից դրանց ընդունելիության աստիճանով է պայմանավորված, թե ինչպիսի ներքին միջավայր կձևավորվի երկրում հունիսի 7-ից հետո։ Եթե ընտրական գործընթացն անցնի արդար ու վստահելի մթնոլորտում, ապա ձևավորված նոր քաղաքական դասավորությունը հնարավորություն կտա հանդարտեցնելու ներքին կրքերը, կայունացնելու քաղաքական դաշտը և հիմքեր ստեղծելու հանրային երկխոսության ու համերաշխության համար։

Հակառակ դեպքում, եթե ընտրությունների արդյունքները չարժանանան հանրային լայն վստահության կամ օգտագործվեն բևեռացումն էլ ավելի խորացնելու համար, երկիրը կարող է գլորվել ներքին անկայունության, քաղաքական նոր ճգնաժամերի ու բախումների շատ ավելի խորը անդունդ։ Արտաքին լրջագույն սպառնալիքների և ռազմական շանտաժի ներկայիս պայմաններում նման ներքին թուլացումն ու պառակտումը կունենան պարզապես աղետալի հետևանքներ՝ կազմալուծելով պետության դիմադրողականության վերջին օջախները և ճանապարհ հարթելով նոր արտաքին կորուստների համար։ Սա նշանակում է, որ հունիսի 7-ին հայ ընտրողը քվեարկում է ոչ միայն հանուն այս կամ այն ուժի, այլև հանուն սեփական պետության ներքին ամրության ու խաղաղ համակեցության։

Ի վերջո, հունիսի 7-ի քվեարկությունը հայ ընտրողի համար դառնում է անվտանգության ապահովման հայեցակարգի ընտրություն։ Դա որոշում կլինի այն մասին, թե արդյոք երկիրը կգնա՞ սեփական անվտանգային միջավայրն ինքնուրույն դիվերսիֆիկացնելու և միջազգային նոր, ավելի հուսալի երաշխիքներ փնտրելու դժվարին, բայց սուվերեն ճանապարհով, թե՞ կփորձի անվտանգության երաշխիքներ ստանալ կրկին հպատակվելու և սեփական արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը զոհաբերելու գնով։ Ըստ էության, խորհրդարանական ընտրությունները Հայաստանի համար մեծիմասամբ ունեն նաև աշխարհաքաղաքական նշանակություն, և Ադրբեջանի (ինչպես նաև տարածաշրջանային այլ խաղացողների) ազդեցության փորձերը կրում են խիստ նպատակային, երբեմն քողարկված, բայց սուր բնույթ։ Բաքվի ռազմավարությունը հիմնված չէ ուղղակի ընտրական գործընթացների, դրանց ելքերի, կամ հավանական ընտրակեղծիքների վրա. նրանք աշխատում են հայաստանյան հասարակության հոգեբանության, վախերի և ներքաղաքական բևեռացման վրա։

Ադրբեջանի կողմից կիրառվող «պատերազմի վախի» մանիպուլյացիան, որը հայտնի է նաև որպես ռազմական շանտաժ, ժամանակակից հիբրիդային պատերազմների ամենաազդեցիկ և հոգեբանորեն կործանարար գործիքներից է: Այս մեխանիզմի էությունն այն է, որ Բաքուն ոչ թե պարզապես ռազմական սպառնալիք է ստեղծում սահմաններին, այլև այդ սպառնալիքը նպատակաուղղված կերպով ներարկում է Հայաստանի ներքաղաքական դիսկուրս՝ այն դարձնելով ընտրարշավի հիմնական շարժիչ ուժը։

Այս ռազմավարության կիրառման դինամիկան ուղիղ համեմատական է հայաստանյան քաղաքական դաշտի զարգացումներին։ Եթե ընտրարշավի ընթացքում որևէ ընդդիմադիր ուժ փորձում է հանդես գալ ազգային շահերի պաշտպանության ավելի կոշտ, անզիջում կամ Բաքվի նվաճողական նկրտումներին հակասող դիրքերից, Ադրբեջանն անմիջապես գործի է դնում իր հարձակողական հռետորաբանությունը։ Ռազմական հռետորաբանության այսպիսի արհեստական ակտիվացմամբ Բաքուն հստակ ազդակ է հղում հանրությանը, թե որոնք են իր համար «կարմիր գծերը» և ինչպիսի վարքագիծ է ակնկալում հայկական կողմից։

Որպես հետևանք՝ ադրբեջանական կողմը հայ ընտրողին կանգնեցնում է ծայրահեղ բարդ և արհեստականորեն ստեղծված հոգեբանական երկընտրանքի առջև։ Քաղաքացուն պարտադրվում է մի բանաձև, ըստ որի՝ քվեարկությունը ոչ թե երկրի ներքին զարգացման, տնտեսական ծրագրերի կամ ժողովրդավարական ինստիտուտների ընտրություն է, այլ ուղղակի ընտրություն պատերազմի և խաղաղության միջև։ Ընտրողին ներշնչվում է այն միտքը, որ Բաքվի պահանջներին հարմարվելը կամ զիջողական ուժերին ձայն տալը կանխելու է նոր արյունահեղությունը, մինչդեռ սեփական իրավունքների պաշտպանության մասին խոսող ուժերին սատարելը հավասարեցվում է նոր պատերազմ հրահրելուն։

Այս երևույթն իր բնույթով ուղղակի հոգեբանական ահաբեկչություն է ողջ հասարակության նկատմամբ։ Օգտագործելով նախորդ պատերազմների թողած ծանր հուշերն ու հավաքական տրավմաները՝ Ադրբեջանը փորձում է կաթվածահար անել հայ ընտրողի ռացիոնալ մտածողությունը, սերմանել համատարած վախ ու անպաշտպանվածության զգացում և, ի վերջո, ստիպել, որ քաղաքացին ընտրություն կատարի ոչ թե ազատ կամքով, այլ սեփական կյանքի ու պետության գոյության հանդեպ ունեցած բնազդային վախից դրդված։ Սրանով Բաքուն նպատակ ունի խեղաթյուրել հայաստանյան ընտրությունների բուն էությունը՝ դրանք ինքնիշխան գործընթացից վերածելով արտաքին պարտադրանքի ձևավորման գործիքի։

Ադրբեջանի կողմից նախապայմանների առաջադրումը և «խաղաղության պայմանագրի» գործընթացի շահարկումը հայաստանյան խորհրդարանական ընտրությունների վրա արտաքին քաղաքական ճնշում գործադրելու երկրորդ առանցքային ուղղությունն է։

Այս մակարդակում Բաքվի հիմնական թիրախը Հայաստանի ինքնիշխան իրավական ու քաղաքական օրակարգն է, մասնավորապես՝ ՀՀ Սահմանադրությունը փոխելու կամ ինքնության հիմնարար տարրերից հրաժարվելու անդադար հնչող պահանջները։ Այս նախապայմանները ոչ թե պարզապես դիվանագիտական բանակցությունների մաս են, այլև նպատակաուղղված կերպով ներարկվում են Հայաստանի ներքաղաքական դաշտ՝ որպես հասարակությանը պառակտող և կրքերը բորբոքող լրացուցիչ գործոն։

Այս ռազմավարության կիրառման մեխանիզմը կառուցված է հստակ հաշվարկված քաղաքական թայմինգի (ժամանակացույցի) վրա։ Իլհամ Ալիևի և ադրբեջանական պաշտոնական քարոզչամեքենայի հայտարարությունները պատահական չեն հնչում. դրանք սովորաբար սինխրոնացվում են (համընկնում են) հայաստանյան նախընտրական թեժացումների, քաղաքական ուժերի հանրահավաքների կամ հանրային քննարկումների գագաթնակետերի հետ։ Բաքուն միտումնավոր ստեղծում է մի իրավիճակ, որտեղ հայկական կողմի քաղաքական դիսկուրսը ստիպված է լինում ոչ թե ինքնուրույն օրակարգեր ձևավորել, այլ ընդամենը արձագանքել Ադրբեջանից հնչող պահանջներին։ Սրանով փորձ է արվում հանրությանը ցուցադրել, թե իբր Հայաստանի ապագան, ներքին կայունությունն ու անվտանգությունը կախված են ոչ թե Երևանում կայացվող որոշումներից կամ ընտրողի քվեից, այլ բացառապես Բաքվի բարեհաճությունից և նրանց պայմանները ընդունելու պատրաստակամությունից։

Այս ամենի հիմքում ընկած սուր և վտանգավոր միտքն այն է, որ Ադրբեջանը փորձում է հայաստանյան խորհրդարանական ընտրությունները դե ֆակտո վերածել մի անօրինական «հանրաքվեի»՝ հանուն Բաքվի պայմաններով խաղաղության։ Նմանատիպ տեղեկատվական-քաղաքական ճնշմամբ ընտրություններից լիովին դուրս են մղվում, ջնջվում ու արժեզրկվում են պետության զարգացման համար կենսական նշանակություն ունեցող ներքին հարցերը՝ տնտեսական ռազմավարությունները, սոցիալական բարեփոխումները, կրթությունը, արդարադատությունն ու ժողովրդավարական ինստիտուտների կայացումը։ Հայ ընտրողին պարտադրվում է միակողմանի մի օրակարգ, որտեղ քաղաքացին քվեարկում է ոչ թե հանուն սեփական պետության զարգացման տեսլականի, այլ հանուն այն բանի, թե որ քաղաքական ուժն ավելի «անցավ» կառավարելի կլինի արտաքին պարտադրանքների ու նախապայմանների այս հորձանուտում։

Հայաստանում սպասվող խորհրդարանական ընտրությունների համատեքստում Ադրբեջանի կողմից իրականացվող հիբրիդային պատերազմն ու տեղեկատվական մանիպուլյացիաները ձեռք են բերել աննախադեպ ծավալներ՝ դառնալով ներքաղաքական գործընթացների վրա ազդելու առանցքային գործիք։ Միջազգային հետազոտական կենտրոնների, ինչպես նաև ԵԽԽՎ նախընտրական պատվիրակությունների զեկույցների համաձայն՝ Հայաստանի մեդիատիրույթում արտաքին տեղեկատվական միջամտությունը կտրուկ աճել է։ Ադրբեջանական հատուկ ծառայությունները, կեղծ օգտատերերի, բոտերի և տրոլների կազմակերպված ցանցերը թիրախավորել են հայկական սոցիալական հարթակները՝ փորձելով կառավարել հանրային տրամադրությունները հենց ընտրարշավի փուլում։

Այս ամենի հետևում թաքնված սուր և հեռագնա միտքը հետևյալն է. Ադրբեջանը փորձում է հայ ընտրողի ենթագիտակցության մեջ ներարկել կործանարար մի կանխավարկած, թե «ով էլ գա իշխանության, մեկ է՝ ոչինչ չի փոխվելու, ամեն ինչ վաղուց որոշված է մեծ խաղացողների կողմից»։ Սա քաղաքական նիհիլիզմի և ապատիայի (անտարբերության) արհեստական հրահրում է։ Կոտրելով սեփական քվեով իրավիճակ փոխելու քաղաքացու հավատը՝ Բաքուն ձգտում է ապահովել ընտրություններին հանրության ծայրահեղ ցածր մասնակցությունը։ Իսկ պասիվ, անտարբեր և ընտրություններին չմասնակցող հասարակությունը զրկվում է դիմադրողականությունից՝ հնարավորություն տալով արտաքին ուժերին ընտրական գործընթացի ավարտից հետո շատ ավելի հեշտությամբ պարտադրել սեփական կամքը։

Հայաստանի ներքաղաքական բևեռացման խորացումը և հանրության պառակտումը ընտրական գործընթացների վրա ազդելու Ադրբեջանի ամենահին ու փորձված ռազմավարության՝ «բաժանիր, որ տիրես» (divide and conquer) սկզբունքի արտացոլումն են։ Բաքվի աշխարհաքաղաքական հաշվարկներում համախմբումը, ներքին համերաշխությամբ օժտված և կայուն Հայաստանը ներկայացնում է լրջագույն խոչընդոտ, քանի որ միասնական հասարակությունն օժտված է բարձր դիմադրողականությամբ։ Ուստի, նախընտրական շրջանում ադրբեջանական կողմի ողջ հռետորաբանությունն ու տեղեկատվական քաղաքականությունը նպատակաուղղվում են հայաստանյան հասարակության ներսում առկա ճեղքվածքներն ու տարակարծությունները բացարձակ թշնամանքի վերածելուն։

Այս ազդեցության մեխանիզմը կառուցված է ճկուն և պրագմատիկ մանիպուլյացիաների վրա, որտեղ Բաքուն թիրախավորում է թե՛ գործող իշխանությանը, թե՛ ընդդիմադիր ճամբարին՝ առաջնորդվելով բացառապես տվյալ պահի նպատակահարմարությամբ։ Երբ անհրաժեշտ է թուլացնել ընդդիմության դիրքերը կամ հանրությանը ցույց տալ, որ ներկայիս կուրսն այլընտրանք չունի, ադրբեջանական պաշտոնական խողովակները կարող են յուրօրինակ «փրկօղակ» նետել իշխանությանը՝ ակնարկելով, որ նրանց հետ հնարավոր է երկխոսել կամ պայմանավորվածություններ ձեռք բերել։

Փաստացի, Ադրբեջանը հմտորեն խաղում է հայկական քաղաքական դաշտի և հանրային հոգեբանության ամենացավոտ, զգայուն լարերի վրա։ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի նախընտրական գործընթացներին միջամտելու բոլոր վերը նշված տակտիկական քայլերը՝ ռազմական շանտաժը, սահմանադրական նախապայմանները, տեղեկատվական հիբրիդային գրոհներն ու ներքին պառակտման հրահրումը, ի վերջո, հանգում են մեկ ընդհանուր ռազմավարական գերնպատակի։ Բաքվի վերջնական խնդիրը ոչ թե Հայաստանում այս կամ այն կոնկրետ քաղաքական ուժի հաղթանակն ապահովելն է, այլ հունիսի 7-ի ընտրությունների հետևանքը ինստիտուցիոնալ առումով կաթվածահար, խոցելի և կառավարելի քաղաքական համակարգի ձևավորմանը հասնելը։

Այս ռազմավարության ընդհանրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանը ձգտում է ստանալ մի այնպիսի նոր իշխանություն, որն օժտված կլինի հետևյալ երեք կործանարար հատկանիշներով.

• Իշխանություն, որը չունի պետության ներսում հաստատուն հենարան և սեփական ուժերին վստահելու հնարավորություն։
• Ընտրողների ցածր մասնակցության և հասարակական համատարած անտարբերության հետևանքով ձևավորված մի մարմին, որի ներկայացուցչականությունը հանրության աչքում կլինի կասկածելի։
• Քաղաքական դաշտի ծայրահեղ թշնամանքի պատճառով սեփական էներգիան ոչ թե արտաքին մարտահրավերներին, այլ ներքին «հաշվեհարդարներին» ու ներիշխանական ճգնաժամերին ուղղող կառավարություն։

Ադրբեջանը հիանալի գիտակցում է, որ ներքուստ կոտրված պետությունը չի կարող արդյունավետ դիմադրություն ցույց տալ դիվանագիտական սեղանի շուրջ կամ ռազմական բախման ժամանակ։ Ուստի, ընտրությունների ավարտը Բաքվի համար դիտվում է ոչ թե որպես կայունության սկիզբ, այլ որպես հարմար ստարտային կետ՝ հետընտրական շրջանում իր առավելագույն ճնշումները նոր թափով շարունակելու, Հայաստանին աշխարհաքաղաքական կապիտուլյացիայի մղելու և նորանոր կենսական զիջումներ կորզելու համար։

Հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները Հայաստանի համար լրջագույն ժողովրդավարական թեստ են, որի արդյունքներն ու անցկացման որակն ուղղակիորեն ազդելու են պետության միջազգային վարկանիշի և դիվանագիտական դիրքերի վրա։ Այս համատեքստում ընտրությունների կարևորությունն ազատ, արդար, թափանցիկ և միջազգային չափանիշներին համապատասխան ընտրական գործընթացի ապահովումն է, ինչը կվերահաստատի Հայաստանի հավատարմությունը համամարդկային արժեքներին։

Ուստի պետք է գիտակցել, որ հունիսի 7-ի ընտրությունները դուրս են սովորական քաղաքական հերթափոխի կամ պարզապես իշխանություն ձևավորելու տրամաբանությունից։ Սա Հայաստանի Հանրապետության՝ որպես ինքնիշխան, ժողովրդավարական և կենսունակ պետության գոյության իրավունքն աշխարհին վերահաստատելու կամ այդ իրավունքը սեփական ձեռքով զիջելու պատմական ընտրություն է։ Սա ջրբաժան է արտաքին պարտադրանքների առջև անձնատվության գնալու, պատրանքային ու փխրուն խաղաղություն մուրալու և սեփական ուժերին վստահելու, ներքին ու արտաքին անվտանգությունն ամրապնդելու ու արժանապատիվ ապագա կերտելու ծանր, բայց միակ հեռանկարային ճանապարհի միջև։

Լիանա Պետրոսյան
«Դրօշակ» թիվ 5 2026թ.