Ի՞նչ է Տիգրանաշէնը։ Արդեօ՞ք դա միայն սովորական տեղանուն է։

Կան անուններ, որոնք պարզապէս տեղանուններ չեն։ Դրանք ժամանակի միջով անցած վկայութիւններ են, որոնց մէջ ժողովուրդը պահում է իր յիշողութիւնը, իր ներկայութեան հետքը եւ իր պետականութեան զգացումը։ Տիգրանաշէնը այդ անուններից է։

Ուստի երբ Տիգրանաշէնի անունը պետական խօսոյթում փոխարինւում է մէկ այլ անւանումով, խնդիրը չի սահմանափակւում բառի փոփոխութեամբ։ Անունը երբեմն առաջին քայլն է քաղաքական ընկալման փոփոխութեան։ Իսկ քաղաքական ընկալումը, եթէ երկար ժամանակ կրկնւում է, կարող է փորձել վերածել քաղաքական իրականութեան։

Այսօր Տիգրանաշէնի շուրջ քննարկումը ներկայացւում է որպէս «սահմանազատման եւ Ալմա–Աթայի սկզբունքի հիման վրայ լուծւելիք» հարց։

Բայց այստեղ կայ մի պարզ հարց, որից հնարաւոր չէ խուսափել։ Եթէ Խորհրդային Միութեան փլուզման պահին գոյութիւն ունեցած վարչական սահմաններն են ընդունւում որպէս ելակէտ, ապա այդ սկզբունքը պէտք է կիրառւի ամբողջ սահմանագծի նկատմամբ՝ նոյն իրաւական չափանիշով եւ առանց ընտրովի մօտեցման։

Իրաւունքը չի կարող լինել քարտէզների այնպիսի ընտրութիւն, որի մէջ իւրաքանչիւր կողմ վերցնում է իրեն յարմար հատւածը։ Իրաւունքը սկզբունք է, իսկ սկզբունքի արժէքը հէնց նրա համընդհանուր կիրառելիութեան մէջ է։

Տիգրանաշէնի հարցը, սակայն, միայն իրաւական քարտէզների մասին չէ։ Այն նաեւ յիշողութեան մասին է։ Եւ այստեղ պէտք է զգոյշ լինել։ Ժողովուրդները չեն կորցնում իրենց պատմական յիշողութիւնը միայն այն ժամանակ, երբ կորցնում են տարածքներ։ Երբեմն տարածքային զիջումից առաջ տեղի է ունենում յիշողութեան նահանջը, իսկ յիշողութեան նահանջից յետոյ տարածքի նկատմամբ քաղաքական կամքը դառնում է աւելի թոյլ։

Ահա թէ ինչու տեղանունները երբեք անմեղ բառեր չեն։ Տեղանունը պատմութեան մէջ ժողովրդի ստորագրութիւնն է։ Այն ասում է՝ այստեղ եղել է կեանք, այստեղ եղել է ներկայութիւն, այստեղ եղել է կապ։ Այդ ստորագրութիւնը ջնջելը կարող է լինել ընդամէնը լեզւական գործողութիւն, բայց դրա քաղաքական նշանակութիւնը կարող է շատ աւելի հեռու գնալ։

Տիգրանաշէնը նաեւ մէկ այլ կարեւոր հարց է առաջադրում։ Ո՞րն է պետութեան յարաբերութիւնը սեփական պատմութեան հետ։ Պետութիւնը կարող է բանակցել, կարող է փոխզիջումների գնալ, կարող է սահմաններ ճշտել։ Բայց արդեօ՞ք բանակցային անհրաժեշտութիւնը պահանջում է վերանայել նաեւ սեփական յիշողութիւնը։

Խաղաղութիւնը չի կարող կառուցւել պատմական ինքնամոռացութեան վրայ։ Սահմանների ճշտումը չի կարող նշանակել ինքնութեան ջնջում։ Իրաւական գործընթացը չի կարող վերածւել պատմական յիշողութեան վերաձեւակերպման գործընթացի։

Եւ այստեղ Տիգրանաշէնը դառնում է շատ աւելի մեծ հարցի խորհրդանիշ։

Երբ հասարակութեանը ասում են, որ ազգային յիշողութիւնը խանգարում է խաղաղութեանը, որ պատմական պահանջները պէտք է թողնել անցեալում, որ կազմակերպւած ազգային քաղաքական մտածողութիւնը այլեւս անհրաժեշտ չէ, իրականում քննարկւում է ոչ միայն արտաքին քաղաքականութիւնը՝ քննարկւում է այն հարցը, թէ ինչպիսի պետութիւն եւ ինչպիսի ժողովուրդ ենք ցանկանում ունենալ վաղը։

Ժողովուրդը կարող է կորցնել գիւղ, կարող է կորցնել ճանապարհ, կարող է նոյնիսկ ստիպւած լինել ընդունելու ծանր քաղաքական իրողութիւններ։ Բայց այն պահից, երբ նրան համոզում են, որ սեփական յիշողութիւնը նոյնպէս պէտք է յանձնել, կորուստը դադարում է լինել միայն տարածքային։

Տիգրանաշէնը, հետեւաբար, սահմանագծի մի փոքր հատւած չէ միայն։ Այն փորձաքար է՝ հասկանալու համար, թէ արդեօ՞ք մենք սահմանները միայն քարտէզների վրայ ենք տեսնում, թէ նաեւ գիտակցում ենք դրանց կապը պետականութեան, պատմութեան եւ ազգային արժանապատւութեան հետ։

Որովհետեւ պետութիւնները ոչ միայն տարածքներ են ժառանգում՝ նրանք ժառանգում են նաեւ յիշողութիւն, պատասխանատւութիւն եւ շարունակականութիւն։

Եւ երբ ժամանակը պահանջում է որոշումներ, ամենավտանգաւոր որոշումը կարող է լինել ոչ թէ այն, ինչ տալիս ես, այլ այն, ինչ աստիճանաբար սովորում ես այլեւս չյիշել։

Տիգրանաշէնը պէտք է մնայ ոչ միայն քարտէզի, այլեւ յիշողութեան մէջ։

Ալիք