2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները Հայաստանում դարձան հերթական ջրբաժանը, որտեղ բախվեցին ներքաղաքական պատումներն ու արտաքին անողոք իրականությունը։ Մեր խնդիրն է սառնասիրտ ախտորոշման ենթարկել այն անդունդը, որը գոյություն ունի ընտրական փուլում հայաստանյան հանրությանը հրամցված թեզերի և դրանից հետո Բաքվից հնչող իրական ռազմաքաղաքական հայտարարությունների միջև։

Փաստերի համադրումն ու հետընտրական շրջանի հռետորաբանության վերլուծությունը թույլ են տալիս հստակ գնահատել, թե քաղաքական որ բևեռի կանխատեսումներն էին համապատասխանում տարածաշրջանային դաժան իրողություններին, և թե ինչպիսի նոր ու վտանգավոր հանգրվանում է հայտնվել Հայաստանը 2026 թվականի ամռանը։

Փաշինյանի նախընտրական թեզերը. «Խաղաղության խաչմերուկ» և դարաշրջանի ավարտ. Նախընտրական քարոզարշավի ողջ ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանի և իշխող քաղաքական թիմի հիմնական հենասյունը «Խաղաղության պայմանագրի» շուտափույթ ստորագրման և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման թեզն էր։ Իշխանության քարոզչամեքենան առաջ էր տանում այն միտքը, որ Հայաստանի կատարած զիջումները, սահմանազատման միակողմանի պատրաստակամությունը և «պատմական ու իրական Հայաստանների» տարանջատումը վերջնականապես զրկելու են Ադրբեջանին ագրեսիայի լեգիտիմ հիմքերից։

Ն. Փաշինյանը հանրությանը համոզում էր, որ ընտրություններում իրենց հաղթանակը կլինի վերջնական մանդատ՝ Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման և ինքնիշխանության ամրապնդման համար։ Ըստ իշխանական թեզերի՝ խաղաղությունը հասանելիության գոտում էր, իսկ Բաքվի կոշտ հռետորաբանությունը ներկայացվում էր որպես զուտ տակտիկական մանևր, որը կմեղմանար ընտրություններից և Հայաստանում կայուն իշխանության ձևավորումից հետո։

Ի՞նչ էր ասում ընդդիմությունը. նախազգուշացումներ անկշտում ախորժակի մասին Հակառակ պատկերն էր ներկայացնում հայաստանյան ընդդիմությունը։ Նախընտրական փուլում ընդդիմադիր ուժերի վերլուծական ու քաղաքական թեզերը հիմնված էին այն պնդման վրա, որ Ադրբեջանի նպատակը ոչ թե խաղաղությունն է, այլ Հայաստանի փուլային կապիտուլյացիան և կենսական տարածքների կլանումը։

Ընդդիմությունը նախազգուշացնում էր, որ Իլհամ Ալիևի հավակնությունները չեն սահմանափակվում Արցախի հարցի փակմամբ կամ սահմանային որոշակի հատվածների հանձնմամբ։ Նրանք ասում էին, որ Բաքուն օգտագործելու է ընտրությունների արդյունքները՝ հայկական կողմին նոր, ավելի կործանարար պահանջներ ներկայացնելու համար՝ սկսած ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունից, վերջացրած, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեզի պաշտոնականացմամբ և միջանցքային տրամաբանության պարտադրմամբ։ Ընդդիմության կանխատեսմամբ՝ զիջումները ոչ թե բերելու էին խաղաղություն, այլ մեծացնելու էին թշնամու ախորժակը։

Գործնական իրականությունը. Ալիևի և Ադրբեջանի պաշտոնյաների հետընտրական հարձակումը. Հունիսի 7-ի ընտրություններից անմիջապես հետո պատրանքների փուչիկը պայթեց։ Ադրբեջանի պաշտոնական հռետորաբանությունը ոչ միայն չմեղմացավ, այլև ստացավ որակական նոր, ավելի ագրեսիվ երանգներ։ Բաքուն գործնականում ցույց տվեց, որ Երևանի ընտրական գործընթացները որևէ ազդեցություն չունեն իր ռազմավարական ծրագրերի վրա։

Այս համատեքստում ամենացավոտ և ռազմավարական առումով ամենավտանգավոր ձախողումը տեղի ունեցավ Հայաստանի մայր օրենքի՝ Սահմանադրության փոփոխության հարցում։ Նախընտրական ողջ քարոզարշավի ընթացքում ընդդիմադիր ուժերը և անկախ վերլուծական շրջանակները փաստերով ապացուցում էին, որ Ն. Փաշինյանի կողմից նոր Սահմանադրություն ունենալու հանկարծակի օրակարգը բխում է բացառապես Բաքվից ստացված պահանջներից, որոնց նպատակն է հայկական իրավական համակարգից ջնջել Արցախի և Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ուղղված հիմնարար դրույթները։

Ի պատասխան այս քննադատության՝ Ն. Փաշինյանն ու իր թիմը նախընտրական փուլում կատաղի կերպով հերքում էին ադրբեջանական ճնշման փաստը։ Իշխանությունը հանրությանը համոզում էր, որ նոր Սահմանադրության անհրաժեշտությունը զուտ ներքին, ինքնիշխան օրակարգ է՝ ուղղված «պատմական Հայաստանից դեպի իրական Հայաստան» անցմանը և պետության իրավական հիմքերի արդիականացմանը։

Փաշինյանը հրապարակավ հայտարարում էր, որ Հայաստանն իր ներքին կյանքին վերաբերող որոշումները չի ընդունում Ի. Ալիևի հրահանգով, և որ խաղաղության պայմանագրի տեքստը գրեթե պատրաստ է ու կարող է ստորագրվել մոտ ժամանակներս՝ առանց որևէ նախապայմանի։

2026 թվականի հունիսի 7-ի ընտրություններից անմիջապես հետո, սակայն, պատրանքների այս շղարշը վերջնականապես պատռվեց։ Ի. Ալիևը և Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն ոչ միայն չսպասեցին Հայաստանի «ինքնիշխան» իրավական գործընթացներին, այլև կտրուկ ուժեղացրին հրապարակային ճնշումը Երևանի վրա։ Բաքվից բաց տեքստով հնչեցին վերջնագրեր, որոնցում հստակ նշվեց. առանց Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխության և Անկախության հռչակագրին հղումների վերացման՝ որևէ խաղաղության պայմանագիր չի ստորագրվի։

Ադրբեջանի այս հետընտրական կոշտ հարձակումը լիովին հերքեց իշխանության նախընտրական այն թեզը, թե հարցը կապ չունի Բաքվի պահանջների հետ։ Ի. Ալիևը գործնականում մերկացրեց հայաստանյան իշխանության ներքին պատումները՝ աշխարհին ցույց տալով, որ Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունը ոչ թե Երևանի ինքնիշխան ցանկությունն է, այլ իր կողմից պարտադրված նախապայման։ Սա ուղղակի և ջախջախիչ հարված էր Ն. Փաշինյանի ողջ նախընտրական տրամաբանությանը, ինչն ապացուցեց, որ իշխանությունը փորձում էր քողարկել արտաքին պարտադրանքը՝ այն հանրությանը հրամցնելով որպես «սեփական պետականության ամրապնդման» քայլ։

Երկրորդ, Բաքվի հռետորաբանության մեջ առանցքային դարձավ Հայաստանի վերազինման և արևմտյան (մասնավորապես՝ ֆրանսիական) ռազմական գնումների թեման։ Ադրբեջանական կողմը Հայաստանի ինքնապաշտպանական քայլերը պաշտոնապես որակում է որպես «ռևանշիզմի դրսևորում» և բացահայտ սպառնում է դիմել «կանխարգելիչ ռազմական գործողությունների»։ Սա լիովին հակասում է Ն. Փաշինյանի քարոզած «փոխադարձաբար սահմանների ճանաչման» թեզին։

Երրորդ, ադրբեջանական պաշտոնական քարոզչությունը նոր թափով շրջանառության մեջ դրեց Հայաստանի տարածքների նկատմամբ ժողովրդագրական հավակնությունների թեզը («Արևմտյան Ադրբեջան»)՝ փաստացի կասկածի տակ դնելով ՀՀ 29.743 քառակուսի կիլոմետրի լեգիտիմությունը, ինչն իշխանության ամենասիրած քաղաքական կռվանն էր։

Համեմատություն և փաստեր. Ո՞վ էր ճիշտ. Քաղաքագիտական մեթոդաբանությունը պահանջում է քաղաքական ուժերի կանխատեսումների ճշգրտությունը գնահատել ոչ թե նրանց հռետորաբանության գրավչությամբ, այլ գործնական արդյունքների և փաստացի զարգացումների համադրմամբ։ 2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո ստեղծված իրավիճակը թույլ է տալիս անցկացնել հստակ զուգահեռներ, որտեղ ակադեմիական և վերլուծական անկողմնակալությունը ստիպում է արձանագրել. իրադարձությունների զարգացման գնահատականներում հեռատես և ճիշտ դուրս եկավ ընդդիմությունը, մինչդեռ գործող իշխանության հիմնարար թեզերը ձախողվեցին պրակտիկայում։

Այս իրողությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է կետ առ կետ վերլուծել հիմնական հակադրությունները։ Նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ իշխանության առանցքային թեզն այն էր, որ ընտրություններից հետո «Խաղաղության պայմանագիրը» կստորագրվի։ Ըստ իշխանական պատումի՝ փաստաթղթի տեքստը մեծ մասամբ համաձայնեցված էր, և անհրաժեշտ էր միայն ընտրական լեգիտիմության վերահաստատում՝ գործընթացն ավարտին հասցնելու համար։

Ընտրությունների ավարտից անմիջապես հետո Բաքուն ոչ միայն չգնաց փաստաթղթի ստորագրմանը, այլև պաշտոնական Երևանի առջև դրեց որակական նոր և ավելի ծանր նախապայմաններ։ Ի. Ալիևի վարչակազմը հստակ հասկացրեց, որ բուն տեքստի համաձայնեցումը երկրորդական է, քանի դեռ Հայաստանը չի կատարել իրենց հիմնարար պահանջները, մասնավորապես՝ ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունը և Անկախության հռչակագրից հղումների հեռացումը։ Արդյունքում՝ պայմանագրի ստորագրումը կրկին հետաձգվեց անորոշ ժամկետով, ինչը փաստում է, որ իշխանության «շուտափույթ խաղաղության» խոստումը չուներ իրական աշխարհաքաղաքական երաշխիքներ։

Երկրորդ, իշխող ուժի հաջորդ հայեցակարգային դրույթը հիմնված էր այն թեզի վրա, որ «Մեր կողմից սահմանների ճանաչումը երաշխավորում է անվտանգություն»։ Պաշտոնական Երևանը պնդում էր, որ ԽՍՀՄ քարտեզներով սահմանագծի հստակեցումն ու սահմանազատման գործընթացը Ադրբեջանին կզրկեն Հայաստանի ինքնիշխան տարածք ներխուժելու որևէ լեգիտիմ հիմնավորումից կամ պատրվակից։
Իրականում, Ադրբեջանը ոչ միայն չդադարեցրեց ուժի կիրառման սպառնալիքները, այլև ընդլայնեց իր պահանջների աշխարհագրությունն ու տրամաբանությունը։ Բաքուն պաշտոնական մակարդակով հայտարարեց, որ Հայաստանի բանակի ցանկացած արդիականացում, պաշտպանական հնարավորությունների վերականգնում և արևմտյան գործընկերներից զենքի գնում իր կողմից դիտարկվում է որպես «սպառնալիք» և «լեգիտիմ թիրախ»։ Սա նշանակում է, որ սահմանների ճանաչումը չդարձավ անվտանգության երաշխիք. Ադրբեջանն իրեն իրավունք է վերապահում միջամտել Հայաստանի ներքին գործերին և սպառնալ նոր հարվածներով՝ արգելելով սեփական երկիրը պաշտպանելու տարրական իրավունքը։

Երրորդ, նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ ընդդիմության հիմնական նախազգուշացումն ու քաղաքագիտական պնդումն էր. «Բաքվի ախորժակը միակողմանի զիջումներով հնարավոր չէ փակել»։

Ժամանակը ցույց տվեց, որ ընդդիմության այս վերլուծությունը լիովին ճշգրիտ էր։ Տավուշի և այլ հատվածների սահմանազատման գործընթացից, ինչպես նաև ընտրություններում իշխանության հաջողությունից հետո Ադրբեջանի հռետորաբանությունը ոչ թե մեղմացավ կամ կառուցողական դարձավ, այլ ստացավ ընդգծված վերջնագրային բնույթ։ «Արևմտյան Ադրբեջանի» պատումի ակտիվացումը, միջանցքային պահանջների թարմացումը և Հայաստանի ինքնիշխանության սահմանափակմանն ուղղված հայտարարությունները փաստեցին, որ Բաքուն Երևանի զիջումները ընկալում է ոչ թե որպես խաղաղության քայլ, այլ որպես հայկական կողմի թուլության և կապիտուլյացիայի պատրաստակամության ապացույց։

Փաստացի, ընտրություններից ընդամենը մեկ ամիս անց (հուլիսին) Ի. Ալիևն արդեն բացահայտ ցուցադրում է հաղթողի իր դիրքերն ու խոսում տարածաշրջանի տիրոջ կարգավիճակից։ Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից ընդամենը շաբաթներ անց՝ հուլիսի 13-ին, բռնազավթված Շուշիում կայացած «ԶԼՄ-ների առաքելությունը խաղաղության խթանման գործում» խորագրով 3-ժամյա քննարկումը դարձավ Ի. Ալիևի հետընտրական կեցվածքի և ռազմավարական նպատակների լավագույն լակմուսի թուղթը։ Այս հավաքի ընթացքում Ի. Ալիևի արած խոստովանություններն ու հայտարարությունները վերջնականապես մերկացրին Երևանի կողմից քարոզվող «խաղաղության դարաշրջանի» սնանկությունը և ի հայտ բերեցին նոր աշխարհաքաղաքական շեշտադրումներ։

Շուշիում Ի. Ալիևի դժգոհությունները ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի նախորդ առաջարկներից և դրանց համադրումը Ն. Փաշինյանի նախընտրական թեզերի հետ բացահայտում են մի ողբերգական իրողություն։

Երկու կողմերն էլ, ըստ էության, դժգոհ էին միջնորդների առաջարկներից. Ի. Ալիևը՝ որովհետև ցանկանում էր տիրանալ ամբողջին, իսկ ՀՀ իշխանությունը՝ որովհետև ցանկանում էր օր առաջ ազատվել Արցախի «բեռից»՝ հանրությանը համոզելով, թե դա արվում է հանուն «իրական Հայաստանի»։

Արդյունքում երկուսն էլ ստացան իրենց ուզածը. Բաքուն իրականացրեց Արցախի ամբողջական էթնիկ զտում, իսկ Երևանը հպարտանում է Արցախի «թոկից» ազատվելու իրողությամբ։ Սակայն, եթե Ադրբեջանի համար սա ռազմավարական հաղթանակ էր, ապա հայկական կողմի համար սա նմանվեց սեփական հիվանդ զավակին սպանելու պատրաստակամության՝ հանուն մյուս զավակի թվացյալ բարեկեցության, ինչը քաղաքական բարոյազրկության դասական օրինակ է։

Հետընտրական շրջանում Ի. Ալիևն արդեն իրեն թույլ է տալիս բացահայտ կոշտությամբ խոսել եվրոպական կառույցների հետ։ Նրա կատաղի հարձակումները Ժոզեպ Բորելի և Եվրոպայի խորհրդի հասցեին, որտեղ նա հայտարարեց, թե «Ադրբեջանի դուրս գալը ԵԽ-ից երկրում ոչ ոք չի նկատի», ցույց են տալիս, որ Բաքուն թքած ունի միջազգային իրավունքի և ժողովրդավարական ինստիտուտների վրա։ Փոխարենը, նա գոհունակություն է հայտնում Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի հետ աշխատանքից՝ հասկացնելով, որ Արևմուտքի հետ իր հարաբերությունները բացառապես առևտրատնտեսական են։

Միևնույն ժամանակ, Ի. Ալիևը չի խորշում ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի գործոնի շուրջ մանևրելուց և հանրային դաշտում կրկին ներարկում է, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցք» եզրույթը։

Սա ուղղակիորեն հերքում է ՀՀ իշխանության նախընտրական այն հանգստացնող թեզերը, թե միջանցքային տրամաբանությունն այլևս օրակարգում չէ, և հարցը փակված է։

Ամենից թերագնահատված, բայց ռազմավարական առումով կարևորագույն դրվագը վերաբերում է Ադրբեջանի գազային էներգետիկայի վերաբերյալ խոստովանությանը։ Ի. Ալիևը բացահայտ դժգոհեց, որ եվրոպական բանկերը՝ «Կանաչ օրակարգի» պատճառով, չեն ցանկանում ֆինանսավորել բրածո վառելիքի նախագծերը, և ինքը չգիտի, թե որտեղից վարկ վերցնի խողովակաշարերի ընդլայնման համար։ Նրա մտավախությունը, որ Եվրոպան մի օր կարող է ասել՝ «մեզ այլևս ձեր գազը պետք չէ», բացահայտում է Բաքվի տնտեսական հիմքերի խոցելիությունն ու անորոշ ապագան։

Ուշագրավ է նաև Ի. Ալիևի բացահայտ խանդն ու նյարդային արձագանքը Հայաստանում արհեստական բանականության (AI) գործարանի կառուցման հեռանկարի վերաբերյալ։ Սա ցույց է տալիս, որ Բաքուն վախենում է Հայաստանի ինտելեկտուալ և տեխնոլոգիական որևէ առավելությունից, նույնիսկ երբ երկիրը գտնվում է ծանր կորուստների փուլում։

Իր ելույթի ավարտին Ի. Ալիևի ձևակերպած միտքը, թե «երբ քեզ կախվածության մեջ ես դնում այլ ուժային կենտրոններից, հետո մնում ես քո մասին նրանց կայացրած որոշումների գերին», հնչում է որպես դաժան, բայց ճշմարիտ հեգնանք։ Սա լավագույն ախտորոշումն է հենց հայաստանյան այն իշխանության համար, որն իր քաղաքականությունն ամբողջությամբ կառուցել է Ադրբեջանի քմահաճույքներին հարմարվելու և սեփական դիրքերը թուլացնելու վրա՝ քայլ առ քայլ Հայաստանը վերածելով արտաքին ուժերի և Բաքվի որոշումների պատանդի։

Ակնհայտ է, որ 2026 թվականի հետընտրական հունձքը Հայաստանի համար մտահոգիչ է։ Մենք ունենք մի իրավիճակ, երբ ներքաղաքական նպատակներով հանրությանը մատուցված խաղաղության օրակարգը բախվել է Ադրբեջանի կոշտ ռազմավարությանը։ Բաքուն ընտրություններից հետո տեսնում է մի իշխանություն, որն իր քաղաքական կապիտալը կառուցել է միմիայն «պատերազմի բացառման» վախի վրա, ինչը Ի. Ալիևին հնարավորություն է տալիս էլ ավելի բարձրացնել խաղադրույքները։

Հայաստանը հայտնվել է մի ծուղակում, որտեղ ներքին լեգիտիմություն ստացած «խաղաղության» թեզն արտաքին ասպարեզում վերածվել է աշխարհաքաղաքական թուլության նշանի։ Բաքվի հռետորաբանության փոփոխությունը ցույց տվեց, որ տարածաշրջանում խաղաղությունը կախված չէ հայկական կողմի բարի կամքից կամ ընտրությունների արդյունքներից. այն որոշվում է ուժերի հավասարակշռությամբ, որի խախտումը, ցավոք, շարունակվում է նաև այսօր։

Լիանա Պետրոսյան
Դրօշակ» թիվ 7 2026թ.