Հայերի տեղահանությունն ուղեկցվում էր 20-րդ դարավերջին աննախադեպ վանդալիզմի, կողոպուտի եւ բռնության փաստերով՝ կենտրոնական իշխանությունների համերաշխության, կուսակցական, խորհրդային եւ իրավապահ մարմինների ղեկավարների ավելորդություններին անձնական մասնակցության պայմաններում: Հայկական ազգությամբ ՀԽՍՀ քաղաքացիները կորցրել են ոչ միայն նրանց անշարժ գույքը, ինչպես նաեւ մշակութային եւ պատմական հուշարձանները, գերեզմանոցները, որտեղ թաղված են հարազատներն ու ընկերները: Ադրբեջանից ավելի քան կես միլիոն հայ փախստականներից՝ նրանք ցրվեցին աշխարհով մեկ՝ հաղթահարելով բազմաթիվ անմարդկային դժվարություններ։ Նրանցից շատերը չկարողացան դիմանալ դրան եւ մահացան Ադրբեջանում դաժան վերաբերմունքի հետեւանքներով…

Հարկ է նշել, որ Սումգայիթից, Բաքվից եւ Ադրբեջանի այլ քաղաքներից փախստականների զգալի մասը ապաստան գտավ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, հաջողությամբ ինտեգրվեց տեղի հասարակությանը, բնիկ ժողովուրդների հետ միասին մասնակցեց Ադրբեջանի ագրեսիայի հետ մղմանը, որը 1991-1994 թվականներին լայնամասշտաբ պատերազմ սանձազերծեց Արցախի դեմ, իրենց արյունով ջրեց հին հայկական հողը, առավել ավելի կապվեց դրան եւ ապրեց նորաստեղծ պետությունում մինչեւ 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջը:

Մինչեւ Բաքվի վարչակարգը նոր էթնիկ զտումներ իրականացրեց եւ ամբողջ բնակչության դուրս գալը ԼՂՀ-ից: Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում եւ Ադրբեջանի այլ քաղաքներում կատարված հրեշավոր ոճրագործություններին քաղաքական, իրավական եւ նույնիսկ բարոյական գնահատական չի տրվել։ 20-րդ դարի վերջին ցեղասպանության կազմակերպիչների եւ մեղավորների անպատժելիությունը խրախուսեց Ադրբեջանի իշխանություններին 21-րդ դարում իրականացնել նոր վայրագություններ եւ մարդկության դեմ հանցագործություններ, մասնավորապես՝ 2016 թվականի «քառօրյա պատերազմի» եւ 2020 թվականի «քառասունչորսօրյա պատերազմի» սանձազերծումը Արցախի դեմ, ԼՂՀ ամիսներ տեւած շրջափակման-պաշարման կազմակերպումը, որն ավարտվեց 2023 թվականի սեպտեմբերին նոր լայնածավալ ռազմական ագրեսիայով եւ էթնիկ զտումներով՝ ժողովրդի լիակատար վտարմամբ հին հայկական հողից: Իսկ մարդկության դեմ այս բոլոր հանցագործությունների ֆոնին Բաքվի ռեժիմը, որը մինչ օրս չի պատժվել, համարձակություն ունի խոսելու ադրբեջանցիների «վերադարձի» մասին, որը գոյություն ունի միայն իր հիվանդ երեւակայության մեջ, Բաքուն եւ Անկարան ցինիկ հետեւողականությամբ շարունակում են ակտիվորեն առաջ քաշել սպեկուլյատիվ թեման՝ «ա «Հայաստանից ադրբեջանցի փախստականներին» եւ «նրանց կրած վնասներին»՝ Հայաստանին մեղադրելով «էթնիկ զտումներ իրականացնելու» մեջ։ Բայց հայտնի է, որ ի տարբերություն ադրբեջանահայերի՝ խորհրդային տարիներին Հայաստանում ապրող ադրբեջանցիների ճնշող մեծամասնությունը հնարավորություն է ունեցել վաճառել կամ փոխանակել իրենց բնակարանները։ Բացի այդ, նրանք Հայաստանից ստացել են ընդհանուր 110 մլն ԱՄՆ դոլարի փոխհատուցում։

Միեւնույն ժամանակ, հայ փախստականները, միջազգային իրավունքի համաձայն, իրավունք ունեն ստանալու ոչ միայն նյութական եւ բարոյական, այլեւ տարածքային փոխհատուցում կորցրած հայրենիքի համար: Սա վերաբերում է նաեւ 2020-2023 թվականներին էթնիկ զտումների ենթարկված Արցախի Հանրապետության շուրջ 150 հազար քաղաքացիներին։

Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանի ցեղասպան իշխանությունների օրոք, որոնք այսօր անպատիժ իրականացնում են Արցախի հայկական հոգեւոր եւ պատմական ժառանգության ոչնչացումը ամբողջ աշխարհի աչքի առաջ եւ հայերի տները ինտենսիվորեն բնակեցնում ադրբեջանցիներով, սկզբունքորեն անհնար է բնիկ բնակչության վերադարձը։

Բայց սա խնդիրների միայն կեսն է։ Ամենավատն այն է, որ թշնամուն դրանում օժանդակում է Հայաստանի Հանրապետության պետական ռեժիմը, որն իր սահմանադրական պարտավորությունների ուժով պետք է իր վրա վերցնի փախստականների իրավունքների պաշտպանությունը եւ ոչ թե վերջ տա դրանք: Եվ միայն Հայաստանի իրական պետականության վերականգնման եւ մարդկության դեմ հանցագործության մեղսակից ազատվելու դեպքում հնարավոր է արմատապես փոխել երկրի քաղաքականությունն այս հարցում եւ հասնել համապատասխան օժանդակության համապատասխան միջազգային նորմերի։

Աշոտ Բեգլարյան
«Ապառաժ»